Zmierzch świata ebook

Zmierzch świata

►

Exodus

Będzie znów upalny dzień

Zmierzch świata

Wiry

Po tamtej stronie oceanu

Kiedy tamci powrócą

Zmierzch secesji

Ucieczki

Nim raz drugi wstanie świt

Marsz, marsz

Upał

Spis treści

►

T7 T W Ó J S I V L

WŁODZIMIERZ

ODOJEWSKI

Zmierzch świata

WŁODZIMIERZ

ODOJEWSKI

Zmierzch świata

Warszawa 2005

M B1J Stupsk

6-41636

V®\ w? V) /

Projekt okładki i stron tytułowych V;?r\ Yt 4 'y Maciej Sadowski

Edytor

Joanna Rodziewicz

Korekta

Elżbieta Szelest

© Copyright by Włodzimierz Odojewski, 2005 O Copyright by Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2005

Wydawnictwo Książkowe Twój Styl al. Niepodległości 225/11,02-087 Warszawa tel. (+22) 576 82 72, faks (+22) 576 82 62 E-mail: [email protected]

Dział Handlowy

ul. Kolejowa 19/21,01-217

tel./faks (+22) 631 81 25, bezpłatna infolinia 0-800 120 189

e-mail: [email protected]

http://www.wkts.pl

ISBN 83-7163-586-9

Wydawnictwo Książkowe Twój Styl Warszawa 2005

Wydanie poprawione

Skład i łamanie: Nasze Media, Warszawa

Druk i oprawa: Drogowiec-PL, Kielce

Chwila gałązki wawrzynu

Nic się nie dzieje - taki jest program, zazwyczaj więc powracał tam, skąd niegdyś przywędrował. Nie żeby go to bawiło albo dawało jakieś zadowolenie, usposabiało przychylnie do współple-mieńców albo nastrajało optymistycznie do życia - na czym bardziej niż jemu zależało jego mocodawcom -nic z tego. Nie mógł powiedzieć nawet, żeby czerpał z owych powrotów choć drobne zyski, przeciwnie, kosztowały go dużo wysiłku: i żeby wyminąć przeszkody, które pamięć piętrzyła na drodze, i żeby trafić na właściwe miejsce w czasie, wybrane wcześniej, ściślej: miejsce w czasie i przestrzeni; o Boże, jak gdyby przestrzeń ta była tak wielka, wcale nie była wielka, ale czuł wciąż jeszcze, że mógłby zbłądzić, owo niebezpieczeństwo zagrażało przynajmniej teoretycznie, więc dużo wysiłku, nim zaś nie gardził, zwłaszcza że przeżywał okres dość martwy i ustabilizowany z łaski swoich mocodawców: zjeść coś, jeśli było co, pomedytować nieco, jeśli było nad czym, nie za głęboko, nie za dociekliwie, oddać krętym i ciemnym arteriom podmiejskim to, co chciwie wysysają z ludzi co dnia, jeżeli miał im co oddać, i spać, to zawsze udawało mu się bez większych zachodów, dlatego też powracał, jak gdyby miał do tego specjalny pociąg, nie, nie miał ani trochę. I jeszcze, powracając tam, musiał liczyć się z tym, że wkrótce powrócić będzie trzeba i stamtąd, gdyż każda z owych przedziwnych wędrówek prowadziła tam i na powrót (logicznie!), a stamtąd wracał zwykle coraz bardziej zamroczony, tak że nie było to wcale zabawne, nawet odrobinę.ic się nie dzieje - taki jest program, zazwyczaj więc powracał tam, skąd niegdyś przywędrował. Nie żeby go to bawiło albo dawało jakieś zadowolenie, usposabiało przychylnie do współple-mieńców albo nastrajało optymistycznie do życia - na czym bardziej niż jemu zależało jego mocodawcom -nic z tego. Nie mógł powiedzieć nawet, żeby czerpał z owych powrotów choć drobne zyski, przeciwnie, kosztowały go dużo wysiłku: i żeby wyminąć przeszkody, które pamięć piętrzyła na drodze, i żeby trafić na właściwe miejsce w czasie, wybrane wcześniej, ściślej: miejsce w czasie i przestrzeni; o Boże, jak gdyby przestrzeń ta była tak wielka, wcale nie była wielka, ale czuł wciąż jeszcze, że mógłby zbłądzić, owo niebezpieczeństwo zagrażało przynajmniej teoretycznie, więc dużo wysiłku, nim zaś nie gardził, zwłaszcza że przeżywał okres dość martwy i ustabilizowany z łaski swoich mocodawców: zjeść coś, jeśli było co, pomedytować nieco, jeśli było nad czym, nie za głęboko, nie za dociekliwie, oddać krętym i ciemnym arteriom podmiejskim to, co chciwie wysysają z ludzi co dnia, jeżeli miał im co oddać, i spać, to zawsze udawało mu się bez większych zachodów, dlatego też powracał, jak gdyby miał do tego specjalny pociąg, nie, nie miał ani trochę. I jeszcze, powracając tam, musiał liczyć się z tym, że wkrótce powrócić będzie trzeba i stamtąd, gdyż każda z owych przedziwnych wędrówek prowadziła tam i na powrót (logicznie!), a stamtąd wracał zwykle coraz bardziej zamroczony, tak że nie było to wcale zabawne, nawet odrobinę.

Ale dzisiaj zdecydował się znowu, nie widział więc potrzeby wyliczać wszystkich za i przeciw, dajmy temu spokój, i wyruszył przed świtem, zanim jeszcze rozbudziło go terkotanie budzika, ażeby dotrzeć tam o słońcu, a także nie chciał zajmować się drogą, wielokrotnie o niej opowiadał, nikomu to już potrzebne, nawet jemu samemu, zresztą droga była raz na zawsze wytyczona, znał przecież kraj swego dzieciństwa, no, inne również, choć ich nie oglądał, co najwyżej we śnie, to zaś nie znaczyło nic, toteż postanowił przystąpić od razu do rzeczy i zrelacjonować tę historyjkę tak, jak ją sobie wyobrażał. Powinna to być historyjka o dalekiej podróży, nie pamiętał, czy odbył ją naprawdę, ale właśnie tak ją sobie wyobrażał i że tak się to zaczęło:

Sadzawka. Za nią gęsty żywopłot. Pogodził się już z faktem, że stanowił niejako granicę, poza którą zrazu nie dało się w żaden sposób wykroczyć. Wpierw jednakże była sadzawka z czarną wodą, krzaki róż na klombie, wierzba chyląca się nad sadzawkę, a pod wierzbą wsparta na trzech drewnianych nogach i kamieniu ławka, na której siadywała mama. Pit, nie wchodź do wody, mówiła wówczas mama, a Pit - czyli Piotr, to był właśnie on. Pamiętał jeszcze: ciotkę Dominikę od opowiadania bajek i Julcię od chodzenia na spacery, lecz Julcia to nie była wcale ciotka, tylko kobieta, i w pobliskiej okolicy, w domu zresztą również, kobiet takich mieszkało dużo; i jedne mówiły zrozumiale, inne mniej albo tak, jakby śpiewały; był to inny język, ale także zrozumiały. W kuchni często rozbrzmiewały ich wysokie głosy (lubił przysłuchiwać się zaczajony gdzieś w kącie, tak żeby go nikt nie widział), śpiewały albo kłóciły się, a gdy się kłóciły, to też głosami jakby śpiewały, i wcale nie były smutne, choć głosy miały dość smutne, i w ogrodzie śpiewały, schylone albo na klęczkach plewiąc chwasty pośród klombów, i gdy nikogo nie było w pobliżu, to brały go na kolana, tuliły, głaskały po głowie i zapamiętał, że miały mocny zapach i duże białe zęby.

Mama śpiewała zupełnie inaczej, cicho i tak, że rozumiał wszystkie słowa, lecz najczęściej leżała na sofie w saloniku czytając książkę, a jeśli prosił, żeby mu coś zaśpiewała, to bolała ją głowa i nie chciała, tylko nastawiała pianolę, zmieniała wałek i mówiła, posłuchaj, a ja sobie poczytam i może głowa przestanie mnie boleć, i była, zapamiętał to dobrze, jakaś taka lekka, nie czuło się, że stąpa po ziemi, i miała zapach, który podobał mu się najbardziej. Nikt inny tak nie pachniał, ani ojciec, ani dziadek, ani babka, ani ciotka Dominika, ani Julcia, i lubił ten zapach wdychać, zwłaszcza wieczorem, gdy mówiła mu dobranoc, pochylając się nad jego łóżkiem, żeby go pocałować, jeśli więc dokądś wychodziła, to czekał i nie chciał zasnąć, i wystawiał spod kołdry nogi albo plecy, ażeby zziębnąć, bo jeśli zziąbł, to nie mógł zasnąć, a czekał, gdyż wiedział, że powróciwszy, wejdzie raz jeszcze do pokoju i nie zapalając światła zbliży się do jego łóżka, pochyli się, pocałuje go lekko w usta albo w czoło i wtedy on poczuje znowu ten jej przyjemny, odurzający zapach, który tak lubił, i zrobi mu się od razu ciepło w całym ciele.

Ale to było już znacznie później. Mieszkali w mieście, a nie u dziadka na wsi, bo gdy mieszkali u dziadka na wsi, to nie przypominał sobie wcale, żeby mama wychodziła wieczorem z domu; później jednakże mieszkali w mieście, gdyż miał iść do szkoły, a może już chodził, nie pamiętał, i często wieczorem mama szła z tatą do teatru albo komedii, a innym razem to szli gdzieś obydwoje z wizytą albo przyjmowali gości; ale nie lubił tych czasów i marnieje zachował w pamięci.

To zaczęło się w szkole od spotkania z tym rumianym chłopakiem, który zapytał go, jak się nazywa, i gdy on, Piotr, mu odpowiedział, posłyszał w pobliżu śmiech innych chłopców i jak ten rumiany wykrzyknął ze złością, że to jeszcze jeden kundel nam się przyplątał (miał jakieś oleiste oczy, Piotr zląkł się tych oczu, lecz przez korytarz przechodziła właśnie nauczycielka i przepłoszyła całą gromadę), więc nie, nie lubił tych lat, tego czerwonego gmachu Collegium Marianum, gdzie po połowie dnia kilka sezonów szkolnych minęło mu jak z bicza strzelił, nie zostawiając w pamięci większych śladów, choć wkrótce wkupił się do bandy Rumianego dając mu kilka starych monet wykradzionych ze zbiorów numizmatycznych ojca; zapamiętał dobrze ową transakcję, dokonywaną szybko i z lękiem w bramie przed rozpoczęciem lekcji, no co, przyniosłeś? indagował Rumiany, przyniosłem, powiedział i wydobył z tornistra pakuneczek, rozwinęli go na ziemi i Rumiany z zawodem w głosie powiedział, ale stare, lepszych nie masz? a gdy wyszeptał, że nie ma, Rumiany jakoś w końcu zgodził się, dobre i to.

Teraz mógł już minąć tych parę lat nie poświęcając im większej uwagi; śpiesząc tam, za wysoki mur opasający gąszcz głogów, berberysu, ogrodowego jałowca i karłowatych cyprysów, za żywopłot, poza którym była sadzawka z pływającymi po wierzchu nenufarami, rabaty i klomby, pośród których stał dom najbliższy mu ze wszystkich domów zamieszkiwanych i przedtem, i potem; mógł je minąć przeskakując całe miesiące, od zdarzenia do zdarzenia, wybierając te ważniejsze jedynie: film „Strzelec z Bengalu", na który zaprowadził go do „Tęczy" starszy od niego kuzyn Paweł (wpierw mała Shirley zostaje porwana przez groźnych buntowników, a potem, oddana na powrót swemu dzielnemu stryjowi, godzi obie zwaśnione strony -wszystko to działo się pośród niebotycznych gór i było dużo strzelaniny!); włóczęgę z Pawłem w pewne wrześniowe słoneczne popołudnie za miasto, w dół biegu rzeki, gdzie przyglądali się samotnym wędkarzom, a potem Paweł przepłynął na drugi brzeg i nie mając sił wracać, krzyknął mu, żeby szedł aż do mostu, że tam się spotkają, i szedł do mostu tak, jak mu kazał, niosąc jego ubranie, i w zalewisku wrzynającym się w trzciny ujrzał dwie nago kąpiące się kobiety i później: jak wyszły z wody i jak położyły się na kocu (były rosłe, wzdychały dziwnie, i przestraszył się tego okropnie); lody „Pingwin" w specjalnym celofanowym opakowaniu, które kupował w budce tuż za narożnikiem ulicy za dwadzieścia pięć groszy, w tajemnicy przed mamą, bo mówiła, że wstrętne, niezdrowe, w ogóle nie do jedzenia, albo „Przygody Srebrnej Strzały" czy też „Tarapaty Beni Donga, szlachetnego bandyty" - nie kończące się nigdy broszurowe opowieści kupowane w kiosku naprzeciwko za groszy dwadzieścia; wybierając te zdarzenia jedynie po to, aby owe lata, odgraniczone odjazdem i powrotem, nie zaginęły w pamięci zupełnie i nie wydały się puste w czasie tej dzisiejszej podróży, którą przedsiębrał, jak już tylokrotnie, pchany jakąś dziwną siłą, której nie mógł, a nawet nie chciał się przeciwstawić (nie, nie były wcale puste, ale należały do zupełnie innej historyjki, którą zrelacjonował już sobie dawniej i kiedyś w sprzyjających okolicznościach miał zamiar zrelacjonować ponownie), tą dziwną siłą, która zaprowadziła go za wysoki mur opasujący gąszcz głogów, berberysu, ogrodowego jałowca i karłowatych cyprysów, za żywopłot, poza którym była sadzawka z pływającymi po wierzchu - wśród oliwkowych serc liści - nenufarami, a dalej, tam gdzie rabaty i klomby, stał w słońcu zaczynającego się właśnie lata dom, najbliższy mu...

Tak, to już było nieraz powiedziane, i, trzeba uniknąć powtórzeń, oto, co pomyślał, bo choć wiedział, że historyjkę tę opowie sobie teraz w tonacji lirycznej, nie chciał, żeby zabarwiła się zbyt sentymentalnie i żeby, jak młody Werther, płakać musiał nad czułymi wspomnieniami, więc powiedzmy tak: wśród rabat i klombów stał po prostu dom. Drżał cały w cieple rozcierającym mu kontury, pod czystym, płonącym biało niebem, na które nie można by spojrzeć gołym okiem, i okna świeciły jak lustra, odbijając ostro słoneczny blask. Piotr przed chwilą zostawił za sobą gwar gromadzkiego pastwiska, gdzie kowalowy Hryćko od samego rana przewodził „policjantom", a Niko bandzie „złodziei" (co wcale nie było sprawiedliwe, bo raz powinno być tak, raz na odwrót), skąd pyzata, czerwona popadia przepędziła ich w końcu wszystkich, rozkładając na wygryzionej przez bydło do korzeni trawie bieliznę, aby wybielała w słońcu; i wracał samotny przez zacichły teraz park, nasłuchując, czy dom nie zabrzmi jakimś głosem, który by zdradził mu zbliżającą się porę obiadu albo chociaż, że pora obiadu już minęła, lub czy go ktoś nie zawoła, nie, nikt nie zawołał.

W ciszy, pośród rokity zarastającej skraj alei, rozleniwiony ciepłem buczał opasły trzmiel, brzęczenie drobniejszych owadów kąsało wokoło powietrze krótkimi seriami, a cykady świerszczy szeleściły dalej, zapewne w trawach i chwastach, i Piotr czuł, że jest nudno, i myślał, że o czymś ważnym zapomniał, na coś przecież przygotowywał się od samego rana, a teraz zapomniał, tak jakby ten pierwszy upał lata wypalił mu z pamięci wszystkie jego wspaniałe projekty. Spojrzał na szczytową ścianę domu oplecioną winobluszczem, lecz nie, to na pewno nie było to, wiedział, że na pewno, choć kiedy spojrzał, w miejscu, gdzie okap dachu tworzył wklęsłe załamanie, ujrzał jak niegdyś, w czasie poprzednich wakacji i jak wielokrotnie wcześniej jeszcze, owo okno, w którym niekiedy w południe zwykł ukazywać się sędziwy pan Tytus Firlej, poprzedni właściciel (sprzedawszy mająteczek dziadkowi Piotra, wyjechał bryką - jak powiadano - zaledwie na trakt i już nie żył, a potem leżał tam za tym oknem, w pokoju, wyklejonym żółtą tapetą, przez trzy dni i trzy noce, aż do skromnego pogrzebu); a że byli zaprzyjaźnieni, zwykł ukazywać się tylko jemu, i to właśnie w południe, gorące, duszne, i kiedy, po obiedzie, podobnie jak w tej chwili, cisza zalegała dom. Teraz sędziwy pan stał w oknie, kiwał mu ręką, przywoływał jak gdyby coś obiecując albo o coś prosząc, i Piotrowi zrobiło się zaraz jakoś tak niewyraźnie i smutno, że najchętniej schowałby się albo by uciekł - nie mógł przecież przyjąć wezwania, zresztą nie dlatego, że było dość późno i z niepokojem myślał o obiedzie, który, być może, zjedzono bez niego, ani że nogi zmęczone bieganiną z wiejskimi chłopakami bolały go okropnie, wcale nie dlatego, albowiem od dawna pragnął nowego spotkania z tym starym swoim przyjacielem, ale od pewnego czasu nie udawało mu się już odnaleźć owego dalekiego, zagubionego wśród innych pokoju, w którym on mieszkał. Coś takiego w ciągu minionego od poprzednich wakacji roku zaszło, coś się zmieniło tutaj w tym domu albo w nim, Piotrze samym; nie wiedział. Wiedział za to dobrze, że ponowne przeszukiwanie domu jest bezowocne, nigdzie nie znajdzie pokoju wyklejone-go żółtozłotymi tapetami we wzory przypominające burbońskie lilie, sam tam nie trafi, a nikt z dorosłych mu nie dopomoże, więc jeszcze raz pokręcił odmownie głową i mgławicowa postać w oknie wśród dzikiego wina, jakby zawiedziona, zniknęła; westchnął ciężko.

Posłyszał trzask żwiru w pobliżu, odwrócił się niespokojny. Od ogrodowej piwnicy, cała w słońcu, szła Druga Julcia (tak ją nazywano, aby odróżnić od matki, także Julci, niegdyś piastunki Piotra), niosąc koszyczek z butlą wina dla dziadka, i serce mu się ścisnęło z nowego zmartwienia, bo musiało być jednak dobrze po obiedzie, skoro dziadek kazał przynieść sobie wino, czekało go więc jeszcze tłumaczenie nieobecności przy stole i zastanawiał się, czy wracać do domu, czy od razu skręcić do czeladnej, ale Druga Julcia już go zauważyła. Podeszła z miną nie wróżącą nic dobrego i stawiając na ziemi ostrożnie koszyczek, powiedziała, że kłamczuch z niego..., odymając wyzywająco wargi, wstrętny kłamczuch! bo po co to Pietrek naopowiadał chłopakom, że był na wyspie Robinsona i że pływał po ciepłych morzach, gdzie są „tejfuny", a gdy zaczerwienił się, choć zaraz mu przeszło, to Julcia zaraz, że przecież nigdzie nie był, powiedziała, pytałam swojej mamy, przez cały czas chodził tylko w mieście do szkoły, i wycelowawszy mu w pierś palcem czekała, aż zacznie się tłumaczyć, pewna swego i że go przyłapała na nieprawdziwości tego, czym pragnął jej zaimponować. Piotr jednak uśmiechnął się już spokojnie, czując, że znowu uzyskuje przewagę, i powiedział, nie tejfun, tylko tajfun, tajfun się mówi, rozumiesz, mała? i co ty w ogóle wiesz! właśnie że byłem na wyspie Robinsona, a potem długo pływałem po ciepłych morzach, i od razu stojące nie opodal drzewa, jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki, ugięły się i zmieniły w potężne góry wodne, zawijające się spienionymi grzywami i bijące wściekle jedna o drugą. Wiatr gorący, wilgotny zadął z gwizdem, tumanami delikatnego pyłu i drobnych kropelek prysnął im w twarze, i, to szkwał, wyjaśnił rzeczowo Piotr zdumionej Drugiej Julci, zaczyna się gwałtownie, zanim ktokolwiek spostrzeże, ale nie bój się, prędko przemija, trzymaj się tylko mocno poręczy i uważaj, żebyś nie wypadła za burtę. I wiatr przez chwilę jeszcze podnosił żółte bicze wodne, słońce przeświecało je na wskroś, że błyszczały niby potłuczone szkło, a potem statek przeciął grzywacze, za falą przyboju ukazała się spokojniejsza toń, natomiast dalej... tak, dalej już ta właśnie upragniona wyspa i natychmiast z rozkołysanych palm poczęły spadać ciężkie kokosowe orzechy, rozskrzeczały się głośno papugi, och, i jeszcze, i jeszcze tyle różnych rzeczy zaczynało dziać się naraz; głos Drugiej Julci dochodził z bardzo daleka, stłumiony przez wichurę, lecz w tym momencie krzyknęła zaczepnie, Pietrek jest wielkie nic dobrego, czy słyszy? nigdy nie wezmę Pietrka ze sobą do lasu... kłamczuch! a wtedy Piotr poczuł przejmujący żal, że ona nic a nic z tego nie rozumie i gotowa naprawdę spełnić swą groźbę.

Stał chwilę nieruchomo, mrużąc oczy, jakby poraziło go światło, potem pojął, czym mu grozi i czego chce pozbawić, bo przypomniał sobie, co na dzisiaj obiecywała i na co się przygotowywał od rana, to co był przedtem zapomniał, a gdy pojął, wybuchnął gwałtownym protestem, jeśli będziesz się stawiać, to powiem panu Firlejowi, rozumiesz? powiem i przyjdzie cię w nocy postraszyć; poskutkowało od razu. Dziewczynka złapała go za rękę, prosząc, tylko niech Pietrek nie mówi, nic niech nie mówi, pójdziemy, mówiłam przecież tak na niby, dziś o północy paproć zakwitnie, pokażę, co ty mówisz! dzisiaj?! tak, dzisiaj, to pójdziemy? tak, sama Pietrka zaprowadzę, więc w końcu zgodził się wspaniałomyślnie.

Gdy sobie poszła, siadł na trawniku zniechęcony i smutny. Nic nie było już tak jak dawniej, Julcia nie nadaje się do kompanii w dalekie podróże i że będzie musiał odtąd wybierać się wszędzie sam, tak pomyślał, i gryząc zerwane źdźbło i spluwając przeżutą papkę (gorycz w ustach mieszała się z poczuciem jego wewnętrznej goryczy) rozważał niezdecydowany, czy wierzyć jej na słowo, z takimi dziewczynami jak Druga Julcia nigdy nie wiadomo, później gotowa wykręcać się zapomnieniem, tyle mam na głowie, powie, figa! co tam ona ma na głowie, kiedy jednak pomyślał o możliwości spełnienia przez siebie groźby i że ona o tym wie, poczuł się od razu pewniejszy, tak, nie odważy się wystrychnąć mnie na dudka, mruknął do siebie i spojrzał w okno, w którym zazwyczaj ukazywał się pan Firlej, ale było puste. W ogóle cały park i dom w pobliżu wydawały się puste, a przecież wiedział, że w saloniku, czytając książkę, czeka na niego mama i że zapewne zmyje mu głowę z powodu obiadu; że dziadek wypiwszy swój codzienny kieliszek porto śpi w fotelu przy otwartym oknie u siebie na piętrze, babka natomiast, siedząc w „małym kredensie", oblicza gospodarskie wydatki, a także iż gdzieś tam w głębi domu, w którymś z dalszych pokojów, kuzyn Paweł wkuwa znienawidzoną matematykę, którą oblał przed paroma dniami na maturze, i że w kuchni kucharka Prakseda krząta się z dziewczynami podręcznymi przy zmywaniu naczyń, tak więc dom był pełen ludzi i był jak najbardziej rzeczywisty, poprzedni więc smutek prysł, znowu pomyślał o czekającej go nocnej wyprawie i wydało mu się, że kwiat, który ma zerwać o północy, już rozwija dla niego swe stulone delikatne płatki, a potem jakby ten kwiat rozwijał się w nim samym, w głębi piersi i wkrótce miało się z nim coś stać nadzwyczajnego, coś nowego miało nastąpić.

Gdy jednak gdzieś w okolicy zaciągnął głośniej ptak, Piotr ocknął się z zadumy. Bąk w rokicie przestał już buczeć i okna domu nie błyszczały tak oślepiająco jak przed chwilą, zaczynały z lekka różowieć, podniósł się więc z trawy i okrążywszy ganek, zajrzał przez szybę do kuchci. Starszy pan nie lubi takich tuczonych tatarką gęsi, że są mdłe, powiada, powiedziała właśnie gruba Prakseda do kogoś krzątającego się w głębi, trzaskając ustawianymi rondlami, a potem swarliwie, no, zanieś wreszcie te konfitury, durna, długo jeszcze będziesz się guzdrać, i wkrótce wyszły obie. Piotr słyszał wyraźnie, jak ich bose stopy odrywały się z mlaskaniem od posadzki, potem słyszał już tylko skwierczenie stygnących fajerek na piecu i kiedy wszedł do wnętrza, jeszcze tykanie zegara, chrobotli-we, nieprzyjemne, jakby zamknięte w pudełku chrabąszcze próbowały się zeń wydostać na światło. Ciemniejący żar sypał się powoli do popielnika, muchy uwijały się wokół stołu i na okiennych siatkach, pobzyku-jąc niemrawo, od czasu do czasu pocierając swe włochate łapki o uginające się skrzydełka, z odemkniętej lodowni ciągnął chłód; nikt nie nadchodził, czas zatrzymał się gdzieś między trzecią a piątą, w tym najbardziej ospałym środku popołudnia; nie chciało mu się odwrócić i spojrzeć na zegar, by dokładnie sprawdzić, która godzina, obojętnie która, nudna. Potem, gdy w godzinę później, pozjadawszy różne resztki z półmisków odszukanych w spiżarni, ruszył przez mroczną, duszną sień w głąb domu, zauważył z radością, że plamy słoneczne na posadzkach rozlały się i stały intensywniejsze.

Najważniejsze było teraz nie wpaść w oko nikomu ze starszych. Rozpłaszczywszy nos na porysowanej, niezbyt przezroczystej szybie w drzwiach, spojrzał do środka „małego kredensu": pochylony profil babki z ostrym nosem chwiał się jak na wiotkiej łodydze nad grubym brulionem, po którym wodziła od góry do dołu i z powrotem ołówkiem, sprawdzając zapewne kolumny cyfr. Wycofał się bezszelestnie i minąwszy korytarz zajrzał do saloniku: złocisto-zielone draperie tylko z lekka podwiązane u dołu napełniały go czerwonym cieniem, ale za stolikiem i fotelami, gdy popatrzył dłużej, na pozłacanej rekamierce przy kominku zastawionym zegarami i figurynkami z porcelany, ujrzał matkę, jak leżała z burym kotem, którego nie lubił, na kolanach i przeglądała żurnale. Jakaś mgławicowa teraz jej twarz rozpływała się w tęczujących pręgach od zachodzącego słońca i przywodziła mu na myśl twarze widziane w starych, wiszących prawie w każdym pokoju, nieomal ślepych już lustrach albo w wodnej tafli sadzawki w ogrodzie; odbijała się w szkle gablotki naprzeciwko i to odbicie wydawało mu się wyraźniejsze niż prawdziwa twarz matki, i była zamyślona, ten żur-nal przeglądała jak gdyby zupełnie nieuważnie, chciał wejść i przeprosić, wytłumaczyć swą długą nieobecność, kot już zeskoczył z jej kolan i cwałował w jego stronę zadzierając puszysty ogon, w czas jednak przypomniał sobie, co go jeszcze tego dnia czeka, że lepiej nawet mamie nie rzucać się w oczy, dlatego jak najciszej poszedł do siebie na piętro.

Należało przytaić w sobie oddech i czekać. Pokój napełniony był owym perłowym światłem, jakim nasiąkał, gdy tylko na ziemię spływał zmierzch. Można było poznać po wysokim locie motyli za oknem, że upał już ostygł, i ten rozprzestrzeniający się prędko, pogodny zmierzch rzucił jakby zaklęcie na park: już brunatny zawisak, uczepiony pnączy bluszczu przy okiennej ramie, rozprostował skrzydełka i zaczął nimi trzepotać, a metaliczne „szczszcz" cykad brzmiało donośniej i zlewało się z płynącym skądś, z daleka mrukliwym kumkaniem żab; toteż należało przytaić oddech i czekać, aż ciemniejące barwy zgęstnieją, i życzyć sobie, żeby nikt nie przyszedł i nie zapytał, czemu nie idzie na kolację, lecz los był dlań łaskawszy, niż mógłby sobie wymarzyć, gdyż od bramy wjazdowej zaturkotał powóz, zajechał przed fronton i kiedy wychylił się z okna, wśród wysiadających poznał ciotkę Dominikę z wy-chowanicą dziadków, Katarzyną, i uśmiechnął się do siebie, bo jeśli przyjechali goście, to o nim na pewno nikt nie będzie pamiętał; należało więc przytaić w sobie oddech i czekać, aż park napije się ciemności do syta i stanie się ona taka, że włóż palec w oko, a nie zobaczysz go, i gdy posłyszał przed domem kroki i poznał wracającego od stajni Pawła, przywołał go i powiedział mu, że jadł kolację, tak, już jadłem, możesz im powiedzieć, i że położyłem się spać, co? boisz się, że ci dadzą w skórę za dzisiejszy obiad? zaśmiał się kuzyn, i choć miał mu już coś ostro odpowiedzieć, że nie takie to straszne dostać nawet w skórę, powstrzymał się potulnie, tak, powiedział, wytłumacz mnie jakoś, i Paweł, oczywiście, obiecał śmiejąc się pobłażliwie; i należało przytaić w sobie oddech i czekać, kiedy z ciemności powoli wychyli się księżyc, i aż pod oknem rozlegnie się cichy, znajomy gwizd, wkrótce go posłyszał. Rzucił w dół tylko dwa słowa: już idę, i mijając korytarz, a potem pokoje (gdyż nie chciał iść przez hall, żeby nie wpaść na kogoś z domowników), pokoje pełne owych sekretnych, szpiegujących jego kroki oczu z portretów i obrazów, które jednak jeszcze nigdy go nie zdradziły, wydostał się na tył domu, a później odszukał czekającą na niego Drugą Julcię i już nic nie mówiąc do siebie poszli ostrożnie przez park. Gdy się odwrócił, fronton był rzęsiście oświetlony, w pokojach na parterze zapalano lampy i z trzaskiem opuszczano żaluzje, gdy jednak weszli na dróżkę prowadzącą do bocznej furty w murze, ogarnęła ich zupełna ciemność.

Później (byli już wśród łąk) na skrawku dalekiego nieba ukazał się księżyc. Pył ze ścieżki kłębił się im wokół nóg, kiedy szli przez odkrytą przestrzeń, a gdy ścieżka opadła w parów, poszarpany cień urwistej ściany musnął im twarze i instynktownie wzięli się za ręce, lecz już na dole, gdzie na dnie płytki strumyk rozbijając się o kamienie i żmijowiska korzeni pędził w stronę lasu, znowu smuga księżyca rozświetliła im drogę. Szli dalej trzymając się za ręce i tak było im najlepiej.

Ścieżka jeszcze długo prowadziła ich zygzakami nierównym dnem parowu, potem w górę łagodnego, zarośniętego parzydłem stoku i płaskimi tarasami wśród karłowatej jedliny, aż wydostali się w step, podchodzący pod sam las, i wtedy zrobiło się zupełnie jasno od księżyca, i lęk, niedawno tak silnie przezeń odczuwany, minął zupełnie, i zapytał Drugiej Julci, czy jest tego pewna, że to właśnie dziś paproć zakwita, tak, była tego pewna, przecież sam Pietrek wie, jak to jest w tę świętojańską noc, oczywiście wiedział, ale chciał się upewnić; jeszcze szli przez las, który wcale nie był tak ciemny, jak się tego obawiał, światło wszędzie spływało łagodnie z liści, gorzka woń zeszłorocznego igliwia i suchej kory napełniała powietrze; i jeszcze okrążyli z daleka polanę przy starym, opuszczonym młynie wodnym, gdzie nawet w dzień nie było bezpiecznie zaglądać, i już Druga Julcia - wskazując dolinę potoku, który w miejscu tym rozlewał się w szeroki, choć płytki staw - powiedziała cicho, to tutaj, niech no sam Pietrek popatrzy, tak, popatrzył urzeczony.

To na pewno tu? zapytał kryjąc wzruszenie, tu, powiedziała dziewczynka, przystając na krawędzi urwiska, a gdy zeszli do potoku, zatrzymała się i powtórzyła pewnie, właśnie tu, niech Pietrek popatrzy tam w prawo, w to miejsce przy grobli, paproć po pas, trzeba teraz siąść cicho, nie ruszać się, aż o północy zakwitnie, jak poznam, że już północ? no, w sobie, niechaj Pietrek uważa, to w sobie poczuje, a co wtedy? ojej! tyle już razy mówiłam, wtedy Pietrek musi na tę chwilę przyskoczyć i zerwać ten kwiat, ani za wcześnie, ani za późno, i i ie więcej niż jeden, czy Pietrek rozumie? rozumiał, oczywiście, ale wówczas Druga Julcia oznajmiła mu, że idzie, zaniepokoił się, dokąd? co ty, nie chcesz mieć kwiatu, to na to ona, że pójdzie niżej, o, niżej, wskazała i, przepłynę potok na drugą stronę, powiedziała, tam jest jeszcze jedno paproczysko, będzie właśnie dla niej, no nie? to tu nie możesz? zapytał, och, niech Pietrek nie udaje, że nic nie wie, obruszyła się, jakże możemy razem zrywać kwiat paproci! Pietrek stał się taki miejski i już nic nie rozumie, że ze wstydu nie mogłabym się potem w domu pokazać? i zostawiając go zmieszanego, poszła brzegiem stawu w miejsce, gdzie się nieco zwężał i wśród wielkich, połyskujących w świetle księżyca liści i porozchylanych kwiatów grą-żelu i rdestnicy marszczyła się smuga czystego nurtu.

Siadł na pochyłości, zrobiwszy sobie miejsce w zielskach, i spojrzał w prawo ku grobelce. Paprocie o kształtach wprost nierzeczywistych rozcapierzały swe długie ciemne łodygi i stały nieruchomo, ale jak gdyby jakieś żywe istoty. Księżyc był już w pełni nad lasem i wszystko: obie jego ściany odepchnięte od siebie potokiem i stawem, pochyłość schodząca do wody i ta przeciwległa podpierająca las, w dole niskie szuwary, które ocieniały oko wody, i jej tafla przecięta na dwoje smugą prącego nurtu - wszystko tonęło w jego zielon-kawosrebrnym, ale właściwie bardziej zielonkawym niż srebrnym, świetle, prześwietlone nim było na wskroś, połyskliwe i gdy Piotr patrzył, przez chwilę starając się nie zmrużyć oczu, to wydało mu się, że światło faluje w powietrzu, przepływa po liściach, gałęziach i wodzie, a gdy przymknął powieki, miał wrażenie, że przeciągły szum, który słyszy, jest właśnie szumem tego przepływającego światła. Potem na drugim brzegu wyszła z głębi zarośli łania z młodym, rozejrzała się - zobaczył jej oczy, jak zapaliły się na moment, trysnęły blaskiem - a zwietrzywszy obecność intruzów, wydała z siebie chrapliwe prychnięcie i cofnęła się gwałtownie. Po jakimś czasie znowu ją ujrzał, choć prawdopodobnie nie była to wcale ta łania, ale zupełnie inna, a nawet na pewno zupełnie inna, bo ani o krok nie wyszła z cienia i oczy jej nie odbiły księżycowej poświaty jak oczy tamtej, a może nawet w ogóle nie była to łania, tylko tak mu się zdawało, gdyż gałąź może ułożyła się jedynie w ten sposób, że przypominała kształtem szyję i głowę łani, ta pierwsza bowiem, która przyszła z młodym, jeżeli w ogóle była prawdziwa, musiała przecież przestrzec już inne, że przy wodopoju są obcy, lecz to nie wydawało się wcale ważne, ta jej obecność, las i tak był samym pięknem, że Piotr czuł, jak serce powoli zamiera mu w piersi i myśl o nieskalanym sumieniu, niezbędnym do zerwania czarodziejskiego kwiatu, zjawiła się sama przez się. Lecz - choć nie miał pewności, czy nie obciążają go jakieś przewinienia wobec świata i ludzi -nie zatrwożył się wcale, bo to księżycowe światło i nocna cisza zmywały z niego wszystko i czuł się czysty: tam, niedaleko przy grobelce, przygotowywał się do rozwinięcia swych płatków cudowny kwiat świętojańskiej nocy, o którym już dawno, kiedy był jeszcze zupełnie maleńki, tyle opowiadała mu ciotka Dominika, i w głębi niego też jakiś kwiat rozkwitał, czuł to wyraźnie i przeczuwał, że niebawem rozżarzy się w nim od tego kwiatu aż do białości jakieś nowe światło i z jednego życia wejdzie w uchylone już, choć jeszcze nie wiadomo co ukrywające drzwi życia nowego.

Musiał już przybliżyć się środek nocy - był pewien, że niedługo nastanie ta godzina, gdy wsłuchał się w siebie, w delikatne bicie własnego serca i jak krew płynie w nim z coraz radośniejszym szmerem, i nagle zapragnął powiedzieć o tym wszystkim Drugiej Julci, że to na pewno wkrótce i że on już wie... Lecz siedziała gdzieś zaczajona w milczeniu tak daleko, jak mu się zdawało, od niego, że wołanie nie doniosłoby się do niej, a cóż dopiero szept, bo szept tylko wydobyć mógłby ze swej ściśniętej krtani. Co jeszcze działo się w ciszy podczas ich milczenia?

Właśnie w chwili, kiedy o tym myślał, w dole, gdzie staw lejowato zwężał się i stawał znowu zwykłym leśnym potokiem, rozchyliły się bezszelestnie zarośla. Potem, gdy przytaił w sobie oddech i cały zwrócił w tamtą stronę, wyjrzała z nich Druga Julcia. Rozglądała się dookoła, przechylając głowę to w prawo, to w lewo, widać nasłuchiwała. Przez dolinkę przeszedł lekki podmuch wiatru, zmarszczył toń wody i ustał. Wtedy dziewczynka szybko zrzuciła z siebie wszystko i naga, stąpając ostrożnie, aby nie nadepnąć jakiejś gałązki lub szyszki, podeszła nad sam brzeg. Stała tam w pełni księżycowego światła, w jego zielonkawosrebrnej, lecz bardziej zielonkawej niż srebrnej, poświacie, cała też zielonkawosrebrna, połyskująca i jakby czymś ostrym wyrysowana w tym świetle, łagodnie opływającym jej sylwetkę, drobną jeszcze, dziecinną, lecz już zaokrągloną na piersiach i biodrach, i w zamyśleniu, najwidoczniej tak samo jak on, Piotr, zastanawiając się, czy to już nadszedł ten czas, na który czekali obydwoje, czy jeszcze nie; w zamyśleniu, które sprawiło, że było w niej coś z łani, widzianej przez niego niedawno, jak wynurzyła się z gąszczu i wahała się, czy zejść do wodopoju, właśnie w takim zamyśleniu, jak gdyby nie była zbyt pewna, ugięła nogę i stopą dotknęła wody, potem ją cofnęła powoli i stała wyprostowana dobrą jeszcze chwilę, patrząc na drugą stronę stawu, gdzie w cieniu lasu rosły jej paprocie - gdy Piotr podniósł się już spomiędzy zielsk i zaczął iść ku niej, zatrzymując się tylko niekiedy dla nabrania tchu.

Nim się jednak zbliżył, zrobiła właśnie ten jeden krok. Weszła do stawu, aż woda sięgnęła jej po pachy, i popłynęła, ramionami szeroko rozgarniając liście i kwiaty grążelu, a gdy minęła żyłę nurtu, podniosła się (woda w tym miejscu ledwie zakrywała jej kolana) i otrząsając się z kropel jak psiak, poczęła splatać na nowo rozsypany warkocz. Piotr widział wyraźnie strużki wody spływające po jej plecach aż na pośladki, a kiedy się odwróciła (może posłyszawszy szelest jego kroków), te same długie strużki widział migoczące jak żywe srebro na jej brzuchu i piersiach podnoszących się w górę, gdy przegięła ramiona do tyłu wiążąc wokół głowy warkocz; widział ją wyraźnie jak jeszcze nigdy w życiu i nigdy takiej - i to było tak, jakby płomień przez niego przeszedł i... to było w tej nocy najpiękniejsze, a wtedy opuściła wzdłuż bioder ręce, krzyknęła i płomień, ten płomień, nagle spopieliwszy mu wnętrze, zgasł.

Cały drżący pobiegł nad brzeg stawu. Płynęła już z powrotem, zaraz wyskoczyła z wody i, co Pietrek takiego narobił! to Pietrek swojego kwiatu nie mógł pilnować? teraz to już po nim! krzycząc ze złością przypadła do niego z zaciśniętymi piąstkami, cofnął się myśląc, że go uderzy albo chwyci za włosy, i próbował jej coś tłumaczyć, lecz machnęła ręką i, Boh ty moj, jaki durny, mrucząc, zaczęła się ubierać.

Stał więc jak skamieniały, pusty wewnątrz i martwy. Chciał jej to wszystko powiedzieć i, co się stało, powiedział, spojrzała na niego zalękniona, odsunęła się szybko, a potem milcząc wracali prędko przez las, step i parowem wzdłuż strumienia, tą samą drogą, którą przyszli. Nie patrzyli na siebie, jakby obcy i jakby coś zawinili, i w tej pustce i martwocie, którą Piotr czul w całym sobie, kołatała mu myśl, że zmarnował ową jedyną chwilę, w której zerwać mógł cudowny kwiat paproci, i że coś przepadło, skończyło się bezpowrotnie, co? nie wiedział, ale bezpowrotnie, i wtedy obleciał go strach.

Dziewczynki już przy nim nie było, był samotny i nie ten sam co przedtem. Ciszę parku przesycała ta stężała groza, która niekiedy poprzedza pierwszy brzask. Księżyc zbladł, choć rozsypane w pióropusze korony drzew po bokach alei żarzyły się w jego odblasku jakąś wewnętrzną niesamowitą zielonością. Światło w oknach domu też było zielone i martwe, i suchy podmuch gorąca zaszeleścił właśnie wówczas w gałęziach wawrzynów, niosąc woń czerwcowych kwiatów z bardzo daleka, z tych dawnych lat, które przewędrował dzisiaj; niosąc woń tego dnia, który miał ofiarować mu szczęście, a zostawił ze złamanym sercem i zalęknionego przed nowymi dniami mającymi dopiero nadejść.

To dziecko nie wiedziało, że nim być przestaje, a już cierpiało, oto, co teraz pomyślał ze wzruszeniem i zaraz, żeby się nie roztkliwiać nad sobą, zapragnął raz jeszcze powrócić w tamten umarły czas i powiedzieć owemu chłopcu, co w tej chwili czuł dla niego, lecz przede wszystkim, żeby nie lękał się ani rozpaczał, przemijanie jest nieuchronne, i dzieciństwo jak i inne pory życia musi zgasnąć - wyrok w tej sprawie jest ostateczny i nie ma odwołania. I szukając sensownego pretekstu do pociągnięcia jeszcze tej historyjki dalej, przypomniał sobie trick z gałązką, postanowił go powtórzyć, już wiedział jak, więc: szedł przez park, a w panującej wokoło ciszy regularny dźwięk jego kroków uderzających o żwir przypominał uderzenia olbrzymiego, kamiennego serca. Był pierwszy brzask i planeta Wenus - krąg srebra na tle stalowego nieba -przeniknęła na wschód. W perspektywie jego spojrzenia ukazał się dom, a wtedy właśnie główne drzwi z trzaskiem rozwarły się i zamknęły. Był to ten sam dom, który stał jakby wykuty w szarym kamieniu, na łagodnym wzniesieniu, wśród klombów i rozłożystych klonów, między angielskim ogrodem z sadzawką i wierzbą nad sadzawką a posępnym, dzikim parkiem -gdzie spędził swoje dzieciństwo. Był to stary i solidnie zbudowany dom; należał kiedyś do obcych i został kupiony przez jego dziadka. Widział go teraz dokładnie i nie miał zamiaru iść dalej, to nie miałoby sensu, zresztą główne drzwi rozwarły się i zamknęły z trzaskiem, i należało tylko odczekać chwilę.

I nagle ujrzał tego znajomego sobie dobrze chłopca, jak zszedł z ganku podpartego kolumnami, zatrzymał się na ostatnim stopniu, rozejrzał i potem, mijając gazon z ukrytym weń wodotryskiem, wkroczył w aleję, aby przeciąć mu drogę. Był wyrostkiem ze złocistymi, słomianymi włosami, o niebieskich oczach i nie mógł mieć więcej niż jedenaście, może dwanaście lat. W dłoni trzymał kilka gałązek wawrzynu. Zobaczywszy go, chłopiec zatrzymał się, a wtedy resztkę księżyca przesłoniły chmury i cień okrył ich twarze. Zapytał, czy ty mieszkasz tutaj? a chłopiec, że tak, odpowiedział, jego głos był dźwięczny, czysty, nie uległ jeszcze mutacji. Przekładał gałązki z jednej ręki do drugiej, jakby czymś wzruszony i niezdecydowany jeszcze, czy stać i rozmawiać, czy wracać do domu, i, to jest dom mojego dziadka, powiedział. Zapytał go, to ty mieszkasz właśnie tutaj? i w odpowiedzi posłyszał, że większą część swojego życia, i zaraz było pytanie, czy pan zna mojego dziadka? a że milczał, chłopiec dodał, on nie urodził się w tym domu jak ja, ani mój ojciec też nie, oni przyjechali stamtąd, wskazał, gdzie samotna gwiazda zgasła na niebie, ale to jest mój dom i ja już stąd nigdzie nie pójdę. Uśmiechnął się ze smutkiem na tę jego naiwną pewność, i zapytał jeszcze, czy kocha ten dom? i usłyszawszy od chłopca, że tak, zamyślił się, a potem nagle zapragnął powiedzieć mu, co czuł dla niego, i jeszcze coś ciepłego, miłego, lecz długo nie znajdował odpowiednich słów, a gdy wreszcie je znalazł, milczał, bo pomyślał, że mógłby być źle zrozumiany.

Chłopiec przypatrywał mu się uważnie, badawczo, z lekkim chłodem w oczach. Zastanowił się, o co go jeszcze mógłby spytać, żeby przedłużyć tę chwilę poprzedzającą to, co miało nastąpić, zapytał, czy jest w tym domu pokój wybity złotym adamaszkiem z wytłaczanymi w nim ptakami o złamanych skrzydłach, tak, to pokój mojego dziadka, odparł chłopiec, i obok kominek z czarną konsolą i zegarem? tak, obok, odparł chłopiec, i wyjaśnił poważnie, że dziadek lubi siadać przy kominku i szczypcami poprawiać ogień. Zapadło milczenie i teraz wiedział, że to już musi nastąpić. Sucho zaszeleścił pełzający po ścianie domu wino-bluszcz, główne drzwi znowu rozwarły się z trzaskiem i zamknęły, chłopiec zaniepokoił się i powiedział, na mnie już czas, i on przytaknął mu, tak, już na ciebie czas, i wskazując na trzymane przez niego gałązki powiedział, ty przecież już wiesz, że czarodziejskich kwiatów nie ma, te gałązki... tak, przerwał chłopiec, już wiem, lecz są te gałązki... i bez słowa dał mu z nich trzy, te najbardziej zielone. Sobie zostawiasz mniej, tylko dwie? zapytał i chłopiec odpowiedział, tak, lecz pan jest starym człowiekiem, to wawrzyn, znak męstwa, niech pan nie myśli o mnie, ale o tym, co pana teraz czeka. I wtedy, przyciskając darowane gałązki wawrzynu do ust i czując ich gorzki zapach pomieszany ze smakiem swoich własnych łez, zaczął, jak już wielokrotnie, wędrować z powrotem.

To nie było wcale tak zabawne, jakby się na pozór wydawało, te powroty tam i te powroty stamtąd, choć przecież, mój Boże, nikt go do tego nie zmuszał, on sam jedynie poddawał się tak łatwo tej swojej naturalnej skłonności, a teraz wracał spustoszony i zamroczony. I gdy nad głową ujrzał na niebie miliony mknących gwiazd, galaktyk, które rozpraszały się uciekając od siebie, pomyślał o sformułowaniach zjawiska Dopplera, że to by zaprzeczało jego skłonnościom, choć, że w naturze były i wyjątki, przypomniał sobie, zapragnąwszy się usprawiedliwić, gdyż na przykład ptaki odlatywały i wracały, i tak bez końca, lecz on teraz wracał stamtąd spustoszony i zamroczony, to było najoczy-wistsze, i czuł w ustach gorycz i smak jeszcze czegoś, żelazistego, co mogło być krwią, bo płuca krztusiły mu się z braku tchu i serce, tak, serce rozpadło się w nim na wiele serc, waliło w każdym mięśniu, ścięgnie, w skórze, w każdym zakamarku jego ciała, gdy wracał stamtąd wyczerpany do ostateczności, choć leżał tylko na łóżku, jeszcze nie bardzo rozbudzony albo udający tylko sen, wówczas, gdy głosy pochylających się nad nim brzmiały, jakby pochodziły z najodleglejszego krańca świata, i strzępiły się; gdy wracał jak po ciężkiej chorobie wiedząc, że na tym wcale się to nie skończy, że będzie tak krążył pomiędzy tamtym krajem a dzisiejszo-ścią jeszcze wielekroć (choć inni sądzą, że to nie ma sensu i trzeba z tym skończyć) i z takim samym pożytkiem, a więc z żadnym, pomyślał, bo ta historyjka, oczywiście, nie trzyma się kupy, tak pomyślał, i że innym razem musi wykombinować coś dowcipniej szego, żeby się zabawić, nie wiedział, dlaczego ją sobie opowiedział, być może pragnął jedynie udowodnić, że nie można wyrwać się z pewnego kręgu (obojętne, czy jest on prawdziwy, czy nie), w który już raz zostało się wciągniętym, i że jest się od początku do końca określonym.

1955 r.

Odmowa

Słyszał, jak na podjazd wtaczają się bryki, spasione konie chrzęszczą kopytami w żwirze głucho i ciężko, a koła z syczącym podłużnym szelestem, i kiedy wiatr odgarnął listowie, widział je w lukach pomiędzy zielenią, pomarańczowe i czarne. Zawiało ostrym końskim potem, ale na krótko, tak że musiał zamknąć oczy, aby się dobrze skupić, i wtedy czuł go jeszcze przez chwilę. Po schodach zstępowali goście. Niektórzy rozbawieni śmiali się głośno, inni z niepokojem spoglądali na niebo, lecz właśnie chmury rozsunęły się nieco i dalekie słońce, dotykając już swym dolnym zrębem horyzontu, rzuciło jeszcze ostatni ukośny snop czerwonego światła. Stangreci strzelali z batów i konie, zachowując swoją kolejność i dystans, ruszały ku bramie; szprychy kół migały jak wiatraczki i znowu słyszał ten ich podłużny syczący szelest, a potem jak ktoś od domu zawołał, Piotr! kolacja! i, gdzie się podziewasz? Piotr?! park zaś pustoszał powoli i nawet zapach koni pochłonęła wkrótce cierpka-wo i gorzko parująca po deszczu ziemia.łyszał, jak na podjazd wtaczają się bryki, spasione konie chrzęszczą kopytami w żwirze głucho i ciężko, a koła z syczącym podłużnym szelestem, i kiedy wiatr odgarnął listowie, widział je w lukach pomiędzy zielenią, pomarańczowe i czarne. Zawiało ostrym końskim potem, ale na krótko, tak że musiał zamknąć oczy, aby się dobrze skupić, i wtedy czuł go jeszcze przez chwilę. Po schodach zstępowali goście. Niektórzy rozbawieni śmiali się głośno, inni z niepokojem spoglądali na niebo, lecz właśnie chmury rozsunęły się nieco i dalekie słońce, dotykając już swym dolnym zrębem horyzontu, rzuciło jeszcze ostatni ukośny snop czerwonego światła. Stangreci strzelali z batów i konie, zachowując swoją kolejność i dystans, ruszały ku bramie; szprychy kół migały jak wiatraczki i znowu słyszał ten ich podłużny syczący szelest, a potem jak ktoś od domu zawołał, Piotr! kolacja! i, gdzie się podziewasz? Piotr?! park zaś pustoszał powoli i nawet zapach koni pochłonęła wkrótce cierpka-wo i gorzko parująca po deszczu ziemia.

Do pełnego zmierzchu było dość daleko, lecz już czuło się go w nerwowym locie ptaków, coraz wyższym, wyższym, gdy śledził je spojrzeniem, aż trudno mu było uwierzyć, że to jeszcze ptaki, a nie gwiazdy pozbawione światła, zawieszone nieruchomo w przestworzu, i potem, jak spadały niby kamienie, i w nie-bieściejącym między zaroślami powietrzu, przejrzystym, choć oddalającym przedmioty, i także w drganiu ślizgającego się po powierzchni wzburzonej wody cienia przy porohach na rzece, wcinającej się w tym miejscu głęboko w park i podmywającej jego wysoką skarpę.

Siedział zaszyty w zaroślach na tej omszałej ławeczce, skąd widać było rzekę i step za rzeką całkiem dobrze, a nawet dalej też, zwłaszcza przy suchej pogodzie: wieżyce parafialno-klasztornej Nikoryczy (lecz teraz nie, teraz horyzont w tamtej stronie zaciągnęły tumany wiosennego dżdżu), a odwracając się do tyłu, dom również było widać, przeświecający szarością swoich murów poprzez zielono splątany gąszcz. I widać było schody i stojącą w świetle padającym spod portyku przez kolumny postać w białej sukni, rozglądającą się bezradnie i być może szeptem wtórującą tamtemu głosowi, który go wołał; a w narożnym pokoju na parterze zapalono właśnie światła i zastawiano stół do kolacji.

Przez chwilę zdawało mu się, że słyszy urywki rozmów dobiegających z otwartych okien, niekiedy ten brzmiący tak zaraźliwie śmiech Katarzyny, lecz pewnie mu się tylko zdawało, bo odległość była zbyt duża, a zresztą nie siedli jeszcze do stołu, gdyż znowu ten sam głos, co przedtem, zawołał w głąb parku, Piotr! kolacja! a on, Piotr, jak gdyby wcale nie słyszał wołania -wpatrując się cierpliwie w ciemne okna na piętrze, ponad oświetlonymi niżej jadalni, ciemne i zamknięte na głucho, i zasunięte od góry do dołu czarnymi listwami rolet, między którymi jedynie podłużne skrawki szyb było widać - ujrzał wreszcie, przesuwający się od okna do okna, blady i rozchybotany punkt świetlny, jakby ktoś idąc, przystając, siadając, znowu idąc, powoli mijał ze świecą pokoje. Uświadomił sobie, że właśnie na to czekał, wiedząc, że Katarzyna nie może po tej pierwszej wizycie z mężem odjechać do swojego nowego domu, tak sobie najzwyklej i po prostu, lecz musi pójść jeszcze raz tam, gdzie przecież mieszkała tyle lat spędzając całe prawie dzieciństwo, po raz ostatni przejść obok kominków zimnych i czystych w tych pokojach już tak pustych, że prawie obcych, musi minąć je, obrzucając krótkim i zatrzymującym we wspomnieniach spojrzeniem sprzęty i drobiazgi teraz uporządkowane pedantycznie, jakby już nigdy nikt nie miał tam po niej zamieszkać. I mijając, dotknąć musi ręką tego, co jej najmilsze, aby choć taki, niewidoczny, zostawić ślad po sobie. Więc tak też się stało.

Potem śledził powrotną drogę płomyka świecy, a potem, jak ów płomyk rozpłynął się i okna na piętrze znowu były ciemne i martwe, i już wiedział: teraz naprawdę wszyscy siedli do kolacji; a jego nikt już więcej nie wołał. Po chwili powiew stał się chłodniejszy i park ogarnęła taka cisza, jakby ktoś umarł. Nie odwracał się już, nie patrzył na dom i nie było już niczego, czego by pragnął, a chociaż mrok jeszcze nie zapadł zupełny, wydało mu się, że nastała pora nocy. Było właśnie tak: niebo bez księżyca, tylko pierwsze, niewyraźne gwiazdy i jakby ktoś odszedł albo umarł, właśnie tak. Dopiero znacznie później zadudniły bose stopy na moście i usłyszał, jak rozgniatali w biegu nie obeschłe jeszcze błoto za żywopłotem, jak pięli się w górę skarpy wołając, Pit! chodź z nami, i gwiżdżąc na wsadzonych w usta palcach, niecierpliwili się, chodź z nami! zabawimy się w Ali Babę i czterdziestu zbójców, a potem, chodź! żebyś nie żałował, mamy dwie petardy, zrobimy za mostem zasadzkę i napad. I stali tam za żywopłotem całą gromadą, a właściwie nie stali, lecz dreptali w miejscu, ugniatając nogami błoto i dysząc z niecierpliwości jak konie zatrzymane siłą w biegu, a już wyrywające się do nowego, i prędko się zniechęcili albo doszli do przekonania, że zawiódł i nie wymknął się był z domu, jak przedtem im przyobiecał, i zaraz pogadali ze sobą krótko i popędzili z powrotem, i słyszał potem, jak wpadli rozhukanym tabunem na płaskość dna parowu wśród obnażone już z wiosennej powodzi kamysze, i dalej, brzegiem, jak ślizgali się po głazach, przeskakując te większe; i tak, biegł z nimi, jego nogi też rwały się do pędu, przesadzały rozpadliny, potem młóciły mokry żwir, rozbryzgiwały wodę, i wołał, świetnie, że przyszliście, zrobimy kawał, zabawimy się jak nigdy, i łapiąc z trudem powietrze w rozdęte gonitwą piersi, urządzimy zasadzkę na drodze, podłożymy petardy i zatrzymamy Katarzynę, żeby dała nam okup, krzyczał zachłystując się tym pomysłem, lecz później... powiew wiatru stał się jeszcze chłodniejszy i ich głosy oddaliły się, jakby ich tutaj wcale nie było.

Siedział na kamiennej ławeczce, z której szeroką strugą wlewało się w jego ciało zimno, kulił się, dygocząc z lekka (choć jeszcze czuł w żyłach tętent rozgrzanej krwi, w uszach świst pędu wraz z własnym wołaniem) i zaraz wewnątrz piersi poczuł jakieś takie żałosne spustoszenie, którego nie potrafił sobie wytłumaczyć, i że jest pozbawiony siły, aby zrobić cokolwiek. Jednak po chwili przemógł niemoc i tym razem naprawdę podniósł się z ławeczki, naprawdę podbiegł do żywopłotu, być może, aby zawołać, że jest, że słyszał i żeby zaczekali na niego; i wspiął się na palce starając się wypatrzyć w mroku ich gromadę, bo nie mógł się z tym pogodzić, że już nie czuje chęci do tych ich wspólnych zabaw, w których przecież niedawno jeszcze uczestniczył i uczestniczyła także Katarzyna, będąca ich rówieśnicą, choć teraz była kobietą i przyjechała z mężem złożyć swą pierwszą wizytę temu domowi, co wydawało się niepojęte, to jej przeistoczenie, jeżeli on, Piotr, dalej pozostawał chłopcem, lecz ona była kobietą, tak, co do tego nie miał najmniejszej wątpliwości, i wydawała się tak daleka, jakby z innego świata.

Stał przy żywopłocie tak długo, aż ostatni powóz, ten po nią, zatoczył się przed podjazd i wówczas w świetle na schodach mignęły mu schodzące postacie, i potem stał także, gdy powóz zawracał wolno, a przy bramie zarył się ze zgrzytem w żwirze i Katarzyna wychylając się, krzyknęła, Piotr! gdzie się po-dziewasz? nie przyjdziesz się pożegnać? I stał jeszcze, gdy tak wychylona na zewnątrz, w milczeniu patrzyła w mrok, jak gdyby wiedziała, że on tam jest, i później jeszcze raz, już nie głośno, ale prawie szeptem, Piotr, nie przyjdziesz pożegnać się ze mną? Piotr, próbowała przywołać go do siebie, i w tym jej szepcie wyczuł żal, zawód, a nawet coś takiego, jak gdyby poczucie winy, że wszystko w nim nagle aż skurczyło się z bólu i byłby podbiegł i zrobił to, co chciała, żeby tylko nie czuła się winna, bo przecież tak naprawdę to nie obwiniał jej o nic. Jednakże konie już szarpnęły mocniej, uwo-żąc ten jej szept, minęły bramę, a po chwili wypadły na drogę, zadudniły głucho po deskach mostu, i gdy się wreszcie opamiętał i poderwał, aby je dopędzić, zanim przecisnął się przez żywopłot, to po drugiej stronie rzeki dwa razy błysnęło i huknęły petardy, a później, po wojowniczym wrzasku zdobywającej powóz gromady, rozległ się śmiech Katarzyny i posłyszał znowu swoje imię: Piotr! Piotr! wykrzykiwane z radością w głosie. Lecz już nie zawołała więcej, bo musieli jej powiedzieć, że jego wśród nich nie ma. I zaraz znowu konie ruszyły odprowadzane chłopięcą wrzawą i, choć ta cała zabawa wydała mu się nagle jakaś nieprzystojna, nie dla tej dorosłej już Katarzyny, to nie mógł sobie darować, że nie pobiegł tam i w niej nie uczestniczył.

A mrok stężał i teraz naprawdę nie mogło się już nic więcej wydarzyć. Nie miał ochoty wracać do domu i szedł dołem skarpy, podmywanej pędzącą i grzmiącą w porohach rzeką, jeszcze ciągle słysząc bieganinę swoich rówieśników po przeciwnej stronie parowu, jak nawoływali się między sobą w ciemności i jak od czasu do czasu któryś z nich wołał ku niemu na ślepo przez czarną ścianę powietrza; i słysząc to, ale już nie chcąc słyszeć, zbliżył się wreszcie do miejsca, gdzie rzeka, zwężona przez obsunięty zwał kamieni, kłębiła się, jak gdyby próbowała zawrócić, i wynalazł ten jeden największy, rozpłaszczony niby stół i górujący nad innymi głaz, na którym w środku lata siadywali dawniej: on, Katarzyna, kuzyn Paweł, a także cała gromada ich wspólnych przyjaciół. Nie, nie mógł się tam teraz dostać, rzeka bowiem naprawdę była rzeką, a nie jak już od połowy czerwca i później przez całe lato potokiem tylko, lecz widział go dobrze z brzegu, gdy stał, a nawet gdy położył się na trawie, to też go widział; i niebo widział nad głową całe, ogromne, pokryte drobno zmielonym szkłem gwiazd i nie czuł już chłodu, w ogóle nie czuł nic, leżąc bez ruchu i bez myśli, a wtedy zmęczony musiał chyba zasnąć.

Było to coś ulotnego, może nawet nie sen, bo posłyszał wyraźnie szept Katarzyny, Piotrze, dlaczego nie chcesz pożegnać się ze mną? szept przybliżający się coraz bardziej, jeszcze zanim ją ujrzał, i potem, jak powtórzyła to zdanie drugi raz, kiedy już ją ujrzał tam, wśród rozhukanej wody, na głazie, gdzie siadywali razem, obejmując się ramionami, żeby nie spaść w głębinę. I od razu wiedział, kiedy to wyszeptała, że mu nie wybaczy zniewagi, jakiej się dopuścił nie chcąc się z nią pożegnać, choć właśnie po to tutaj dziś przyjechała, ale wiedział już i dużo innych rzeczy także: że nigdy nie siądą więcej razem na omywanym wodą głazie tak jak dawniej i nie będą już tacy sami, bo to się bezpowrotnie skończyło. I zapytał podobnym jak ona szeptem, dlaczego? powiedz, dlaczego? a ona, sam zrozumiesz niebawem, pomyśl, a on, dlaczego musimy iść każde osobno do swego domu, a ona, tylko głupcy myślą, że coś trwać może wiecznie. I nic z tego nie rozumiejąc i wciąż szepcząc, dlaczego? pełen niepokoju, że mu nie wybaczy zniewagi, jakiej się dopuścił, pomyślał, że jeżeli mu nie wybaczy, to już nigdy więcej jej nie ujrzy.

A wtedy odtrącił zalękniony tę myśl i swój własny szept, niejako odepchnął się od niego, lecz ciągle go słysząc, choć już jak wybrzmiewa z wolna, wracał powoli do miejsca, w którym się znajdował, i świadomości tego miejsca, a później otworzył oczy i w ciemności, w tej całkowitej ciszy mąconej jedynie szumem wezbranej wody, w ciszy tak wielkiej, że nawet szmeru jego własnego oddechu nie chciała przyjąć, a echo tamtego dalekiego szeptu, którym dopiero co wybrzmiewała, pochłonęła, kiedy tylko otworzył oczy, w tej niezmiernej ciszy i ciemności ujrzał stojącego nad sobą ojca, jego obrysowaną na tle nieba grubymi krechami, przygarbioną sylwetkę i, jakby ojciec wiedział, że on, Piotr, właśnie otworzył oczy, usłyszał, gdy ojciec powiedział, płakałeś. Więc wówczas on, chwilę jeszcze odczekawszy, czy tamten szept nie zabrzmi znowu - powiedział, chyba zasnąłem tutaj, i zaraz dodał, chyba coś śniłem, z trudem przypominając sobie co, i ojciec, coś niedobrego? zapytał, a on, ojciec wie, i ojciec, tak, wiem, przytaknął, ona czekała, żeby się z tobą pożegnać, i zamilkli, i milczeli dłużej, patrząc na siebie, nie widząc swego wzroku w ciemności i starając się ją przeniknąć. Potem, gdy ojciec siadł na brzegu, obok niego, razem patrzyli na wzburzoną rzekę, i ojciec zapytał, lubisz ten zakątek? a choć on nie odpowiedział, ojciec nalegał, co, lubisz? powiedz? lecz nie, nie miał tego daru, nie umiałby znaleźć słów, właściwych słów. Jednakże było w tym zakątku, poza wszystkim, co go z nim łączyło, także i trochę poezji, kiedy siadywał tutaj niegdyś sam albo z Katarzyną, słuchał groźnego szumu rzeki, kiedy kąpał się w tym pyle wodnym, podobnie jak i teraz, kiedy siedział tu z ojcem w ciemności, czując własne ubogie myśli bijące skrzydłami jak ptaki zamknięte w klatce i szukające dziennego światła. Lecz tego naprawdę nie dało się ojcu opowiedzieć, zresztą to było bardzo dawno, bardzo dawno.

1961 r.