Kwarantanna ebook

ODOJEWSKI

KWARANTANNA

WŁODZIMIERZ ODOJEWSKI

Kwarantanna

CZYTELNIK . 1960

OPOWIADANIA

POWRÓT

Nie było to nawet przeczuciem czegoś, co ma nastąpić — może niepokojem, zimną ob-rąo2ką zaciskającą się wokół serca. Kiedy pociąg za jego plecami oddalił się, przeszedł żwirowany peron, nasłuchując własnych kroków, których echo goniło go jak kroki obcego człowieka, lecz kolejarz znajomym ruchem odebrał od niego bilet, potem klony po obu stronach drogi ruszyły, prowadząc ku miasteczku, niby dwa szeregi bliskich i drogich krewnych, a krajobraz zaludnił się powoli. Zimno uciskające serce stało się jeszcze bardziej dojmujące.

Nie mógł przypomnieć sobie, czy papierosa, który począł parzyć mu wargi, zapalił w wagonie, czy już na stacji. Mijali go nieliczni, Obojętni przechodnie w ubraniach, po których poznaje się głęboką prowincję: dwurzędowe czarne marynarki, wywatowane obficie, ciasne kołnierzyki, gruby węzeł krawata. Była niedziela, mieszkańcy miasteczka i okoliczni chłopi zmierzali do kośoioła. Wiedział, że nikt go nije rozpozna — zbyt wiele lat minęło od

czasu, kiedy zniknął stąd — twarz miał starą i zmienioną bliznami pozostałymi po uderzeniach otrzymanych,. gdy odmówił zejścia do kopalni, i wydawało mu się zupełnie zrozumiałe, że kliedy go tutaj nie było, ludzie zdążyli zapomnieć jego twarz. To jest przecież nieuchronne. Oddalił się już od tych miejsc, zresztą bez żalu, chcąc oszczędzać sobie cierpień, ale mimo to zawsze się spodziewał, że kiedyś nic nie znacząca chwila obudzi w nim tęsknotę za rodzinnymi stronami, spostrzegał bowiem, iż wzrusza się na myśl o starym domu z nietoperzami na strychu, gdzie mieszkali jego dziadkowie, na myśl o ścieżkach pośród wysokich buków i kasztanów, traw ostrych jak cięcie noża i modlitewnie wzniesionych ku niebu topoli na krańcach ogrodu.

Samotność teraz sprzyjała jego powrotowi. Z tkliwością patrzył na wąskie ulice wyrąbane pomiędzy .piętrowymi domostwami o mu-rach pokrytych pleśnią, z którymi łączyły go najlepsze lata jego życia; na chodnikach bawiły się dzieci: chłopcy rzucali pieniążkiem o ścianę, dziewczęta zaś skakały przez sznurek albo w kwadratach, wyrysowanych na chodniku kredą, przesuwały stopą połyskujące zielenią 6zkiełko i „zdobywały punkty" — a to wszystko wyzwalało nowe strumienie wspomnień.

Niegdyś niepokoiło go, że pamięć nie jest

mu wierna. Kiedyś odgrzebywał w jej pokładach dawne obrazy i zdarzenia, spostrzegał, że dotyczą one przeważnie lat między szesnastym — osiemnastym rokiem życia, a gdy się zagłębiał bardziej w przeszłość, napotykał ciemność, szarą, gąbczastą masę, z której nic się prawie, prócz niewiele znaczących szczegółów, wyłowić nie dało. Teraz za to chłopięce lata podpływały do niego pierwszy raz świeże i wyraźne i zdziwiony patrzył na miasteczko stojące w słońcu jesiennym, bladym, nie grzejącym już, i działo się z nim to, co trudno było zrozumieć — zimna obrączka wokół serca zaciskała się i zaciskała. Ale to nie było przeczucie...

Na narożniku rynku i ulicy Dworcowej znalazł gospodę; chłopi, których rysy rozpoznawał, pili przy masywnych stołach piwo, ocierając po wypróżnieniu kufla usta z piany, za kontuarem zaś trzydziestoletnia może blondynka, nachylona poufale, rozmawiała z kelnerem. Gdy kelner odszedł do kuchni, zaczął się jej przypatrywać i wtedy ona też przypatrywała mu się wydłużonymi oczyma. Przez długą chwilę.

Zamówił obiad i słuchał rozmów, które z początku wydawały mu się zupełnie obce — •nie mógł ich zrozumieć. Później dopiero', po południu, wraz ze wzmożonym gwarem, podpłynął do niego tamten utracony czas: dwa drobne brylanciki w kolczykach jakiejś dziew-

czyny, klatki, gdzie hodował puszyste białe króliki, śmiesznie prychające przez nos, wielokolorowa piłka odbijana od muru, chybotliwa łódź na jeziorze i jakiś wiosenny dzień: huśtawka zawieszona pomiędzy drzewami wraz ze słońcem spływającym po omdlałych blaszkach liści; to musiało być bardzo dawno, tak dawno, że niełatwo przyszło mu obliczyć lata dzielące go od tego dnia. W gospodzie stał wówczas pomiędzy stołami oszklony automat z pistoletem; strzelało się nim do tarczy po uprzednim wrzuceniu drobnej monety, a w drugim pokoju był bilard i pamiętał, jak uderzeniem kijka puszczało się w ruch czerwone i białe kule, celując do rozmieszczonych symetrycznie na zielonym suknie otworów i bacząc, aby nie strącić „grzybka".

Teraz już wszystko bez trudności powracało: zimy — kiedy jezioro u stóp miasteczka stawało okute lodem i kiedy na świat patrzyło się spoza oszronionego okna albo kiedy z gromadką rówieśników urządzali wyścigi na łyżwach, tnąc taflę siecią kresek; i lata — nagrzany słup powietrza pod lasem, gdzie pachniała żywica, lepiąc się do palców, i sitowie niżej nad jeziorem szumiało, żaby kumkały wieczorem, a wiatr, obłoki1 i niebo mogły być wiatrem, obłokami i niebem, lecz mogły być też czymś :iimym zupełnie, dziwnym i tajemniczym — lwem o rozwianej grzy-

wie, z rykiem skaczącym przez skały, albo bańką mydlaną, w której zatrzymywało się słońce.

Nie spiesząc się zamówił sobie pokój ma nocleg i wyszedł z gospody. Ulice wybiegające z rynku zwały się: Wodna, Jeziorna, z przeciwnej zaś strony: Podgórna i Kościelna. Dwie pierwsze opatiały ku dolinie, a domy na ich krańcach, przeglądając się w lustrze jeziora, miały ściany pozieleniałe i z cienistych bram sączyła się wilgoć i chłód. Tam mieszkali niegdyś jego przyjaciele, gdy tymczasem przeciwna strona rynku należała do innej kompanii, z którą staczali zacięte boje, rokrocznie i z równą namiętnością. Dziś, jeśli żyli jeszcze, musieli mieć żony, duże i zdrowe, o białej matowej cerze, jak wszystkie tutejsze kobiety, i musieli mieć dzieci, które powtarzały ich dzieciństwo. Zastanawiał się, którego z przyjaciół są córkami dwie dziewczynki bawiące się szmacianymi lalkami w oknie, oplecionym czerwienią bluszczu, czy Jakuba, czy też Andrzeja. Szukał znajomych i drogich szczegółów w rysach ich twarzy, ale pamięć niczego nie potrafiła podpowiedzieć.

Kobiety znad jeziora wracały, kołysząc się w biodrach, wyprostowane sztywno pod ciężarem koToniyseł i wiader z przelewającą się kryształową wodą; wiatr strącał im włosy z 'czoła i owijał suknie wokół długich nóg,

chłodny i stateczny. Niegłośny szum jeziora, pełnego migotania i poplusków, był muzyką, tak. Tak już z dzieciństwa pozostało na wszystkie późniejsze lata: szum wody zawsze kojarzył mu się z muzyką, stopił się z nią w jedno. Nie opodal stał dom, położony nieco na uboczu miasteczka, i za oknem ocienionym włoskim orzechem, w pokoju raczej ciemnym i nieprzytulnym babka grywała na fortepianie „Wariacje Goldberga” albo śpiewała „Erbanne dich mein Gott" z „Pasji świętego Mateusza". Radosną, lecz częściej jeszcze smutną, zawsze jednak godną muzykę Bacha, szum wody i jeszcze nocą szum starych drzew, targanych wiatrem, słyszał zawsze, kiedy potrzebował podpory i... kiedy zamykał na chwilę oczy. Przybliżało się wtedy do niego to wszystko, i koiło. Jeśli w jakiejś sali koncertowej dyrygent podnosił pałeczkę, aby zacząć koncert, pamięć przywodziła natychmiast obraz babki, małej kostycznej staruszki; zaszczepiła w nim miłość do dawnej muzyki i pobłażanie dla świata, który jej szczęścia nie dał nigdy, a obdarował chorobą i dziećmi, rozbiegaj ącymi się prędko, obcymi i nieszczęśliwymi.

Przeskoczył niski żywopłot i zbliżył się do samotnego domu; okna były pootwierane, na werandzie suszyła siQ bielizna na sznurze, a w środku klombu, koło basenu z zawsze nieczynną fontanną, siedziała na ławeczce

dziewczynka, trzymająca łaciatego kota na kolanach. Przesłała mu zdziwione spojrzenie, lecz gdy zbliżył się, wstała i pokazując na kota, powiedziała, że wabi się Kiś i że tatusia nie ma w domu...

Stali naprzeciwko siebie i milczeli chwilę za długą, aby zacząć na nowo rozmowę; nasłuchiwał, czy za otwartym oknem odezwie się fortepian, czarnym skrzydłem zajmujący prawie połowę pokoju, i wydawało mu się nawet, że ktoś nacisnął klawisz, dobywając dźwięk lekki, zaledwie słyszalny, ale wiedział, że to złudzenie. Mógł naturalnie podejść bliżej i zajrzeć przez okno. Jednakże bał się tego bardzo. Może przecież nie było tam już ani fortepianu, ani sczerniałych, zatartych przez czas obrazów, ani wreszcie trzech oleandrów w kamiennych wazach... Dziewczynka ciągle jeszcze stała nieruchomo, patrząc wyczekująco, wtedy powiedział jej, że przyjdzie później, kiedy tatuś będzie, i ruszył dróżką z powrotem nad brzeg jeziora, a czuł już, jak 'krtań mu pulsuje niespokojnie, jak krew uderza ku skroniom i szumi wielkim przypływem.

Popołudnie było bardzo jesienne; może jeszcze resztki lata kryły się w blasku, który spływał po dachach i zaokrągleniach cynowych rynien, w oliwkowym połysku trzcin podchodzących ku plaży. Miasteczko odzywało się odległymi glosami,

gdzieś bliżej rozległ się znajomy brzęk wiadra.

Zatrzymał się u stóp skarpy, od pounickie-go kościoła opadającej nad sam brzeg wody, gdzie fala odsłoniła z piasku rude korzenie nawisające nad wykrotami, i strącił w głębinę kilka gładkich lśniących kamieni, to było właśnie tutaj. Nie mógł już sobie przypomnieć, jakie imię nosiła dziewczyna. Nawet jej twarz zamazała mu się w pamięci. Jakiś parny dzień jedynie, lipcowa pogoda, słonawy smak rozgrzanej w słońcu skóry — oto, co pozostało. Jeszcze pamięć przechowała, jak coś najważniejszego, rysunek szczupłego ramienia i smagłe jabłka kolan, ale wydawało mu się teraz, że uczucia, z jakim na nią wówczas patrzył, nie zdarzyło mu się już nigdy powtórzyć. Poszukiwał jej w ciałach wszystkich spotkanych później kobiet — tej delikatnej smagłości, słonawego smaku rozr grzanej skóry, lecz dzisiaj już wiedział na pewno, że uczuć chłopięcych nie powtarza się nigdy, i wiedział również, że nie ma do nich powrotu. Strącił z brzegu nowy kamień i patrzył, jak woda zatacza kręgi. Na moment ujrzał swą twarz w niej odbitą, zniekształconą drganiem powierzchni; a gdy fala się uspokoiła, ich oczy się spotkały i obserwowali się długo — „on" rzeczywisty, gdyż odbicie jest zawsze wierne, i „on" próbujący powrócić, a więc ten, który

pragnie sprzeciwić się realnemu porządkowi rzeczy.

Kiedy po kilku godzinach znowu szedł przez miasteczko, wiele jeszcze miejsc przywodziło wspomnienie dziewczyny, której imienia nie pamiętał, co nie wydawało mu się dzisiaj ważne. I wspomnienie to jeszcze raz odcisnęło mu się wyraźnie w świadomości, kiedy kobieta z bufetu, delikatnie biała i o podłużnych oczach, przyszła późnym wieczorem do jego pokoju, tylko przynieść świecę, gdyż światło zgasło, i pozostała.

To było zupełnie niepotrzebne, a nawet smutne. Sen nie nadszedł, a mrok i poczucie samotności, pogłębione przez obecność śpiącej, samotności potrzebnej właśnie teraz i właśnie tu, w tym miasteczku dzieciństwa i młodości — nakazało mu wstać, ubrać się i wyjść.

Ciemność, przez którą z trudem przedzierał się księżyc podobny do obłamanego opłatka, otuliła szczelnie domy, wypełniła po brzegi świat i jedyną jaśniejszą plamą, połyskującą niby drogowskaz, była dolina jeziora. Przeszedł jego brzegiem i znowu znalazł się w uliczce obok kościoła, gdzie kiedyś wzywał Boga nadaremnie; minął szkołę, gdzie siadywał wraz z Jakubem w jednej ławce, z wyrytymi w drewnie scyzorykiem dłońmi splecionymi uściskiem, a pod spodem ich inicjałami; szedł obok sklepu z towarami „krótkimi i kolonial-

nymi" kulawego Żyda Jeżki, w którym kupował kwadratowe czerwone cukierki osypane makiem — szklaki; obok sadów i rozległych ogrodów warzywnych. Wszyśtkie szczegóły tamtych lat wydawały mu się teraz bardzo ważne, ważniejsze nawet niż jego dzisiejsze istnienie; miały smak czegoś bardzo rzeczywistego i trwałego, gdy tymczasem teraźniejszość była bez znaczenia. Nic się nie zmieniło — powrócił z ziemi dalekiej, skąd nigdy nie miał nadziei powrócić, przywożąc z sobą zimno, lodowatą obrączkę zaciskającą się wokół serca jak Koło Polarne; powrócił właśnie tu, aby znaleźć znowu siebie... po raz wtóry.

Kroczył długą aleją wysadzaną jesionami, zwaną przez mieszkańców miasteczka aleją „Ku słońcu", którą przemierzył niegdyś wiele razy, zawsze starszy o ciężar jakiegoś nieszczęścia i lata. Znajomo zaskrzypiała żelazna brama skuta łańcuchem, gdy dotknął jej dłonią, i drażniła woń żywopłotu. Stał chwilę u funty, a kiedy wreszcie nacisnął masywną klamkę, długo nie poddawała się, jak gdyby broniąc dostępu tam, gdzie nie należy mącić ciszy; ustąpiła ze zgrzytem zardzewiałych zawiasów. W ciemności, której nie -rozpraszał żaden blask, alejki i ścieżki rysowały się niepewnie, pachniały świerki i więdnące liście, szeleściły wieńce i wstęgi. Śród kamiennych pomników i krzyży rozkładających ramio-

na niby żywe istoty, kłębiła się przy samej ziemi mgła.

Serce było już tylko polarną pustynią, którą przewędrował po wielokroć wzdłuż i wszerz, wymarłym biegunem, i nie spodziewał się żadnego nowego bólu. Ale gdy przystanął przy obmurowaniu z cegieł, gdzie rząd żelaznych krzyży wbitych w żwir był cmentarzem tylko jego młodości, coś w nim znowu zapulsowało. Tu leżeli dziadek i babka, stryjowie i stryjenki. Bliżej ojciec i matka, obok trzy siostry — wszyscy zmarli w jednym dniu. Tu leżał on.

Podszedł bliżej. Dotknął spoconą nagle dłonią żelaznych ramion. Błysnął latarką, dobywając z ciemności sczerniałe ornamenty i litery —datę tę samą, którą wyryło na krzyżach rodziców i sióstr. I również swoje imię i nazwisko. Potem smuga światła napotkała emaliowany owal fotografii, z której patrzyły na niego uważnie jego własne oczy w twarzy młodszej o całe szesnaście lat, w twarzy nacechowanej jeszcze siłą i nadzieją. Odpowiedział spojrzeniem przygasłym,- zdradziło ono, że serce nie jest dzisiaj już niczym więcej jak tylko śnieżną pustynią i nadziei nie kryje. Uświadomił sobie bowiem w tej chwili przeraźliwie jasno, tak jasno, jak uświadamia się sobie zwykle pewne sprawy -w momencie śmierci, iż powrotunie ma. 2e niepotrzebnie się trudził^^Bj^^ tutaj i wywo-

łując umarłe wspomnienia, i jeszcze uświadomił sobie, że właśnie on, ten prawdziwy on, z którym tyle go łączyło, leży tutaj, oddzielony od stojącego nad nim żywego, lecz obcego, warstwą cmentarnej ziemi i pamięci.

1956 r.

SYZYF, CZYLI BLISKI BOGOM

Wygrzebał się spod głazu, otarł pot z czoła, ale zaraz znowu zrosiło się lepko, i piersi też całe pokryte miał gorącymi kroplami, pośrodku szerokim rowkiem spływały w dół i zatrzymywały się na pępku, zresztą na plecach, ramionach, na udach, łydkach także czuł tę gorącą wilgoć, i słońce było tak samo gorące, nawet bardziej, nigdy zresztą nie przestawało być takie, zachodziło ledwie na chwilę, a wtedy puste niebo ziało żarem i pot nigdy nie zdążył wyschnąć. Więc kiedy wygrzebał się spod głazu, stał rozkraczony szeroko, dyszał i ciężko łapał oddech, to to gorące powietrze rozsadzało mu płuca? i mrużąc od światła powieki, patrzył na stromą pochyłość stoku, gdzie głaz przez tysiąclecia zdołał przetrzeć już ścieżkę, wyślizgać pochylnię; serce mu pulsowało twardo, z trudem pompowało w zgrubiałe żyły gęstą jak oliwa krew, a od pustyni wiał jeszcze gorący wiatr i smagał skórę, zasypywał oczy pyłem miękkim jak Popiół, lecz tam, gdzie kończyły się góry, ^ie było już wiatru, stała wypalona słońcem cisza i w cieniu białych skał widać było tyl-

'ko nieruchome postacie strażników w czarnych (mundurach z cienkimi bagnetami zatkniętymi na karabiny, a od bagnetów też szedł cień, cień podłużny (według jego powolnej drogi na piasku wyznaczyć było można godziny za długiego dnia i za krótkiej nocy), i wszyscy oni mieli jednakowe, niejako martwe twarze, nawet ten najbliższy również, choć niekiedy, raz na ileś tam lat krzywił się złośliwie, ale był taki sam sukinsyn jak inni, zadźgałby go bagnetem, gdyby spróbował ucieczki albo gdyby położył się na ziemi i chciał wytchnąć przez chwilę, więc kiedy teraz wygrzebał się spod głazu i otarł ponownie z czoła pot, który zresztą zaraz wystąpił znowu tysiącami kropel na skórę — wyprostował obolałe ramiona i plecy zdrętwiałe jak drewno, i od razu podparł się pod ten głaz i toczyć go począł pod górę. A szedł za nim nieodmiennie czujny wzrok strażników w czarnych mundurach, którzy stali w cieniu skał wokół całego kamieniołomu, i stali również u wylotu wszystkich dolin i w pustyni, pod dalekim horyzontem, i widzieli go dokładnie, i -on też ich widział; że nie spuszczają z niego wzroku — widział i wiedział, że tak będzie zawsze, choć to nie miało- sensu, bo nie mógł uciec, a nawet gdyby uiógł, .to także nie miałoby to sensu, boby -się wcale nie uwolnił, zupełny nonsens, oczywiście, nie było, żadnej

możliwości uwolnienia się ani nie było żadnego wyjścia.

I toczył ten głaz znowu przez wiele godzin, z pragnienia zasychało mu w gardle, paliło w przełyku, zdołał się do tego1 przyzwyczaić (choć nie znaczyło to wcale, żeby przestał odczuwać zawsze tak samo boleśnie), i taka pustka w głowie, pustka nieomal zupełna, nieomal, bo pod czaszką kotłowały się jeszcze jakieś strzępy myśli, trudno je było' zebrać razem, powiązać, lecz to nie miało. naturalnie znaczenia, przecież myśleć nie potrzebował, wszystko zostało z góry przesądzone. Jak wówczas, kiedy zwiódł bogów, ujarzmił, kiedy sam się bogiem stał, miał absolutną władzę, kiedy wziął z życia co najlepsze, rzucił je przed sobą na kolana, zmusił do posłuchu, wykradł dla siebie najznakomitszą cząstkę, nie wyżebrał, ale wziął siłą — właśnie było przesądzone, bo życie stanowiło przecież brudną jedynie przygodę, jeżeli poza nim musiała być tylko ta nicość, nicość bezkresna i bezcielesna. A teraz w głowie pustka, pustka, nic na to nie mógł poradzić, było zbyt gorąco^ zawsze tak samo gorąco, zbyt wiele wysiłku kosztował ten przeklęty głaz, to bezsensowne wtaczanie go P°d- górę, zawsze po tej samej koleinie, zawsze z takim samym skutkiem, niepotrzebnie, zawsze, zawsze, och, °d kiedy bogowie zmącić mu umysł (kiedyś miał. przecież umysł jasny i wrażliwy), jakiś

inny, obcy, zamieszkał jak gdyby pod jego czaszką, o zmienionych właściwościach, wytwarzał strzępy’ myśli, jedynie strzępy, z których niewiele potrafił zrozumieć, ale jedna myśl była w miarę logiczna, powtarzała się ciągle: że jeżeli już wtoczy głaz na szczyt góry, gdzie zaraz przepaść, wcale nie uda mu się go w nią zepchnąć, że krok od skraju przepaści musi się potknąć, potknie się nawet na pewno, miał już bogate doświadczenie, przecież nie można było odwrócić wyroku, wyminąć przeznaczenia, raz tylko mu się udało je zwieść, za to go ukarano tak okrutnie — o właśnie, że na nic się nie zda jego wysiłek, bo głazu nie dotoczy do przepaści — mówiła ta jedna jasna i w miarę logiczna myśl.

A już znajdował się w połowie drogi, może nie tak zupełnie, ale prawie, w przyrodzie nie zaszły żadne zmiany, słońce płonęło niestrudzenie, piło zeń pot i płuca napełniało gorącą lawą, wiatr nie chłodził, podsycał jedynie upał, skały również świeciły białym żarem i czarno umundurowani strażnicy trwali na swych stanowiskach nieodmiennie milczący i uważni, jednakże był prawie w połowie drogi, teraz pochyłość podnosiła się bardziej stromo, koleina stawała siQ całkiem wyślizgana, nie znajdował nic, na czym .stopę mógłby wesprzeć, a z sił opadał coraz prędzej, coraz prędzej; wszystko to znał nazbyt dokładnie

i naprawdę nie mógł temu zaradzić. Dlatego też toczył ten głaz zgięty w pół, dysząc, napinając mięśnie, krew waliła mu się do głowy, żyły wyskakiwały pod skórą, grubiały w gru-zły i węzły i dlatego właśnie, że nie mógł temu w żaden sposób zaradzić, że tak będzie zawsze — dźwigał w sobie pewność przeznaczenia pozbawionego nadziei.

Gdyby zawołał — świat odpowiedziałby milczeniem; kiedyś spełnił swój szaleńczy zamiar przeniknięcia rozumem absurdalności świata i padł pokonany, o tak, padł i nagle się podniósł, by toczyć ten przeklęty głaz pod górę, aż po kres wszelkiego istnienia (choć to było bezsensowne, gdyż nigdy do przepaści nie dotoczy), by toczyć głaz, bo trzeba się buntować. Lecz już horyzont się zawęźlił, noc położyła głębokie cienie na pustynię i skały, i kamieniołomy utonęły w mroku, tylko niebo powleczone błyszczącą czernią jak laką dalej przytłaczało ziemię upałem i strażników nie było na razie widać, ale oczy ich świeciły w ciemności niby reflektory; już prawie docierał do samego szczytu góry, ten jego umysł ogłupiały wydzielał z siebie ciągle strzępy myśli jedynie, a jedna, ta najbardziej jasna i logiczna, mówiła, że zaraz się na pewno potknie, kilka kroków jeszcze może zrobi i na pewno, i ch°ć siły jeg0 skarlały już do zera, cały zmiękł charczał, pluł krwią (och, ty zarzygana ziemio, ty pomiocie nędz-

nych bogów, od których on był lepszy, bo się przeciwstawił, doskonalszy, mimo że zawsze pokonywany), właśnie może dlatego, że jego siły skarlały do zera, jeszcze raz zgiął się w pół, podparł plecy pod głaz i potoczył go krok za krokiem ku przepaści, której nigdy jeszcze nie ujrzał. A noc zaraz minęła, słońce bardziej jaskrawe niż z wieczora uderzyło go w piersi, w czaszkę, na której już dawno wypaliło włosy, i wówczas głaz zakołysał się ciężko, wgniótł mu się swymi najostrzejszymi krawędziami w grzbiet, nie wytrzymał tego bólu i stopa mu się pośliznęła, a kiedy mu się stopa pośliznęła, głaz cofnął się od brzegu przepaści, przygniótł go swym ciężarem do kamiennej koleiny, przetoczył się po jego rozpłaszczonym ciele i strącił z pochyłości góry ku dolinie, potem toczył się z nim razem i gdy dotarli do dna, przygniótł go jeszcze raz.

Słońce natychmiast wzniosło się jeszcze wyżej i wiatr przywiał nową falę żaru od pustyni, a może od gór o szczytach ostro wyrzeźbionych, może nawet i od pustyni, i od gór, trudno było dociec, nieważne, gdzieś przecież musiała być cisza, ale dla kogo, tej tajemnicy chyba nikt nie przeniknie; strażnicy . patrzyli nieruchomo, zapewne w ich spojrzeniu tliła się pogarda, oczywiście to znieważało, sukinsyny niczego się nie nauczą, chłostali go tą swoją pogardą, też miał ich wszystkich w dupie, nie podda się, nie

chce litości, choć białe bryły skał żarzyły się, a niebo pozorowało gładkość lustra; nie podda się nigdy, mimo że sensu w tym żadnego. Wygrzebał się spod głazu, otarł pot z czoła, a zaraz nowy wystąpił tysiącami kropel, i słaniając się, i dysząc, i plując krwią obszedł głaz dookoła i podparł go plecami, i ponownie począł toczyć pod stromość góry, ku przepaści, której dna nigdy nie ujrzał i nigdy nie ujrzy, począł toczyć, bo trzeba się buntować, a choć to również, jak wszystko inne, nie miało sensu, naprawdę trzeba się było buntować. Ta jedna logiczna i jasna myśl, którą mógł uchwycić w swej skołatanej głowie, mówiła wprawdzie, że znowu nad brzegiem przepaści potknie się czy pośliź-nie i głaz znowu go strąci w przepaść i przywali, i tak będzie przez tysiąclecia aż po ostateczny kres, ale wiedział, że musi się buntować, nawet jeśli nie ma on sensu, bo bunt jest jedyną uczciwą postawą i tylko on może uzasadnić istnienie, i nic więcej już nie pozostało — jemu, który niegdyś tak bliski był bogom, jednakże nigdy nie przestał być człowiekiem.

1957 r.

Motto: „Gdyby duchy pomordowanych mogły straszyć żywych, nie spałaby cała Europa, a Europa śpi spokojnie”.

PEJZAŻE SENTYMENTALNE

Jarosław Iwaszkiewicz

OCALENIE

Co za męka, po co się łudzić, na pewno nie ma ocalenia — wszystkie drzwi zamknięte, ściany toczone w ciemności, żadnej szczeliny, przez którą można by przecisnąć się na świat, do dziennego światła, pochwycić w źrenicę choć jeden jedyny promień, znikąd pomocy ani słowa, które przywróci nadzieję; bez wiary, że tam, daleko, w innym wymiarze jest jeszcze coś, za co umierać warto, bez wiary w siłę rozumu i sprawiedliwości, bez wiary, która pozwoli znieść tę mękę, jak pozwalała znieść ją niegdyś Janowi, kiedy w lochach Macherontu czekał w spokoju, aż Antypas, zwiedziony przez obłudę Herodiady, wyda skazujący wyrok. Bez tej pokornej obojętności Jana, gdy poprzez rozpalone upałem głazy murów widział swych prześladowców ucztujących i swe przeznaczenie. I przygiętych starością faryzeuszy widział wybierających

długimi palcami jadło z mis, i opasłego tetrarchę, jego zwiotczałą twarz i rozbiegane oczy, śledzące podejrzliwie poruszenia warg biesiadników, i przebiegłych saduceuszy przeciwnych mu i nienawidzących go — widział, wszystko to poprzez rozpalone grube mury, a potem jeszcze widział, jak Herodiada, kiedy Antypasa zmogło wino, wprowadziła do sali swą córkę Salome i przywiodła ją przed oblicze tetrarchy, a dziewczyna skinęła na muzykantów i gdy kapłani cofnęli się zgorszeni, zrzuciła lekkim ruchem na wpół przezroczystą materię, którą była okryta, i w rytim jazgotu grzechotek wyprężyła się, i ciało jej drgnęło miękko. I widział nawet, jak jej biały gładki brzuch, skrępowany u dołu .przepaską i podpięty pomiędzy uginającymi się rytmicznie udami na wzgórku łonowym błyszczącym szmaragdem, kołysze się pieszczotliwie i kołyszą się również jej nagie okrągłe piersi i podkarminowane sutki, a oczy jej palą się wabiącym blaskiem, i widział także, jak Antypas wstaje i krzykiem przywołuje dziewczynę, jak ta odsuwa go i śmieje się, a potem żąda zapłaty, i widział wreszcie, jak tetrarcha pijany pożądaniem Wyraża swą zgodę i jego własna, Jana, naznaczona słowem Pańskim głowa, ociekająca jeszcze poso-ką, wędruje na tacy do rąk Salome — miłośnicy. Ale' był zupełnie spokojny, mimo że Wszystko to widział wyraźnie poprzez mury

i wiedział, co go czeka, on jednakże, on, dziś, odcięty murami od świata i zdany na przemoc czarno umundurowanych siepaczy, nie miał w sobie spokoju Jana Esseńczyka zwanego Chrzcicielem ani jego poddania się zrządzeniom losu, ani jego wiary, że to, co go spotka, spotka go za wolą Pana, ani jego ufności, że ofiara, jaką z siebie złoży, jest komuś potrzebna.

On nie miał w sobie nic z tamtego, choć jego imieniem było również Jan, a przeznaczeniem — powtórzyć los, który spełnił się przed wiekami. I był w nim tylko strach i rozpaczliwe pragnienie życia, życia za wszelką cenę, nawet za cenę wydania wszystkich przyjaciół i towarzyszy walki; gotów był ich teraz zdradzić, aby tylko siebie ratować, mimo że tamten Jan umarł z godnością, i on sam, zniósłszy mężnie wszystkie katusze i wysłuchawszy przed godziną wyroku, również wierzył, że umrze z godnością. Ale teraz, to był w nim tylko strach i owo rozpaczliwe pragnienie życia i choć wokół stała ciemność ścian, które nie przepuszczały do wnętrza celi światła, i drzwi zamknięto szczelnie, i znikąd nie mogła nadejść pomoc, pragnął się łudzić jeszcze, że jego chwila nie nadeszła.

Ale wzdłuż korytarza chodzili siepacze i ich podkute buty twardo stukały o kamienną posadzkę; ale poprzez mury niósł się krzyk katowanych, a właściwie nie poprzez mury,

bo raczej krzyk ten był w ich wnętrzu, w załomach opadającego tynku, w kątach niewidocznych dla oka; ale z końca korytarza spod schodów, tam gdzie znajdowała się mała celka z pochyłym sufitem, szedł odgłos strzałów, które wymierzano w tył głowy; ale jeszcze była okrutna pamięć słów, które wyrzekli, że jego kolej już za chwilę. I słyszał, jak szczęk przekręcanych w zamku kluczy, kroki i krzyki — wszystko to zbliża się z wolna wzdłuż korytarza w jego stronę, w stronę jego celi, a nawet słyszał już własny krok i własny krzyk, i huk wystrzału pistoletu przytkniętego z tyłu do karku, po którym ten jego niepotrzebny krzyk urwie się gwałtownie i na zawsze.

Lecz jeszcze się to nie stało, jeszcze to wszystko nie przyszło do niego, choć było bliskie, jeszcze czuł pod spoconymi dłońmi zaciśnięte kurczowo kolana, pod rozpłaszczonymi udami chropawą deskę ławy, pod stopami wilgoć płyt posadzki i nozdrza jego były czułe na zapach stęchlizny pomieszanej z wyziewami uryny, które napełniały wnętrze celi, a jego małżowiny uszne łowiły wszystkie odgłosy więzienia, zgięte plecy dotykały ściany i czuł jeszcze ciągle dokładnie jej szorstkość. I wtedy, broniąc się przed myślami o tym, co niebawem nastąpi» począł błyskawicznie przypominać sobie najważniejsze wydarzenia ze swego życia, bo to, choć nie uspokajało,

utwierdzało w świadomości istnienia; lecz na pewno nie były to wydarzenia najważniejsze, tylko takimi mu się teraz wydawały.

Szarą ulicę w dzielnicy fabrycznej przywodziła pamięć. Ulicę wąską i nędznie wybrukowaną. Po. jednej jej stronie biegł mur. Mur był wysoki i na grzbiecie jeżył się potłuczonym szkłem. Wdrapał się tam kiedyś, aby z dziedzińca fabrycznego skraść węgla, gdyż zima była ciężka, i zauważyli go. Rozciął sobie nogę na tym szkle. Bardzo bolało i nie mógł w niczym pomóc swym starym, bo przeleżał dwa tygodnie. Z drugiej strony ulicy stały odrapane czynszówki. Pomiędzy rudymi cegłami krzyżowały się belki. Pruski mur. Po tej stronie ulica była goła. Po drugiej jednak stronie, pod murem rosły drzewa. Drzewa miały pokaleczone pnie. Korony miały nędzne i nawet latem nie dawały wiele cienia. Ale wczesną wiosną wydawały się zielone. Zrywali po gałązce i wróżyli sobie: kocha, lubi, szanuje, nie chce, nie dba, itd. On i Izabela tak sobie wróżyli. Bo to były akacje, a on z Izabelą spotykał się pod tymi akacjami co wieczór. Lecz mówiła, że już szósta, spieszy się —- chodziła na jakieś kursy. Potem przestali się spotykać. Ta druga dziewczyna miała niebieskie oczy. Oczy niebieskie mają prawie wszystkie dziewczyny. Ale ta miała bardzo niebieskie, bardziej niż inne. Nie spotykali się już

na jego ulicy pod drzewami. Gdy zaczęły się łapanki i aresztowania, z nią również przestał się widywać. Choć może to wcale nie było tak... Może mu się zdawało, że walczył o jakąś sprawę. On i wielu innych. Może to były mrzonki młodzieńcze i bezsensowne. Ale na pewno nad światem rosła groźna chmura i zasłaniała słońce. Na pewno wy-rzekł ktoś głośno zdanie Diogenesa: „Nie zasłaniaj mi słońca, Aleksandrze". Bo przerażenie rodziło bunt. I choć ta jego ulica wyglądała nędznie, nie chciał, aby przestała któregoś dnia istnieć. I pragnął, żeby oczy dziewcząt, z którymi się spotykał, lśniły niebiesko, a nie ciemniały pustymi oczodołami. Bo wieczory tamtej jesieni zawsze były ciemne. Miasto zmęczone dniem usypiało prędko we własnym skąpym cieple. I nikogo nie obchodziło — tak naprawdę — to, że pewnego dnia świat się zapali. Obudzić drzemiący świat można tylko ofiarą z siebie. Ale nie miała sensu. Sens miały, jak się przekonał, jedynie te poranki za miastem, kiedy ziemia chciwie piła rosę. Kiedy słońce nie wzeszło jeszcze, a mgła biła w niebo. Gdy na chwilę zapomina się, że świat zaludniony jest podobnymi sobie istotami, które nie mogą znieść się wzajemnie, którym jest wiecznie za ciasno. Choć miejsca jest dosyć, I słońca wystarczy dla wszystkich. A może był winnym. Może się przeciwstawiał historii. Historię tworzy garstka obłudników.

Ale również tworzy ją garstka szaleńców, którzy się przeciwstawiają. Jednakże sprawiedliwość tego szału wydaje się śmieszna wobec śmierci, zapomnienia, wobec potępienia przez pozostających przy życiu. Żywi umywają ręce jak Piłat, aby zabezpieczyć się pitzed fizycznym unicestwieniem. Wyprą się, jak Judasz z Kariothu syna Józef owego' się wyparł. Nie ma przyjaciół, są obce osobniki tego samego gatunku o silnie rozwiniętym instynkcie samozachowawczym. Zawinił tym, że próbował być inny. A na pewno drzewa pod murem na jego ulicy zazielenią się jeszcze wielokrotnie. I jacyś młodzi z liści odrywanych z wiotkiej łodygi wróżyć sobie tam przyjdą, czy kocha, czy lubi, czy szanuje. A karuzele na placu przyciągać będą co niedziela hałaśliwe tłumy i w budzie strzelniczej jakiś chłopak za odstrzelone dwunastki wygra dla swej 'dziewczyny fajansowy talerz albo lalkę w stroju łowickim. Dziewczyny mają oczy jaśniejsze i błyszczące, gdy się cieszą. Tamta, kiedy jej podarował wygraną nagrodę, pocałowała go w policzek. Plac był pełen kurzu i orkiestra strażacka grała na podium. Obok wyłożono deskami ziemię i można było iść potańczyć za drobną opłatą. To na pewno wiele znaczyło, że można tak było wprost na tym placu, w kurzu, iktóry się unosił tumanami, w słońcu i pośród rozkrzyczanego tłumu i ochrypłej muzyki tańczyć ze swą dziewczy-

ną. Jednakże teraz znaczyło dużo więcej, bo cały czas była w nim tylko rozpacz, ale z wolna, z minuty na minutę uciszało się wszystko. Stało się tak, jakby wypłynął z samego siebie, jakby oddzielił się od siebie, i im bliższe były krzyki wyprowadzanych z cel, trzaskanie drzwiami i kroki czarno umundurowanych siepaczy, tym bardziej był sobie obcy.

Siedział pod. ścianą, opierał się o nią plecami, z rozpłaszczonymi na ławie udami i ściśniętymi kolanami, czując je wyraźnie pod swoimi dłońmi, zimne, lekko drżące i kościste. Z chwilą gdy doświadczył owego nie znanego sobie przedtem rozdwojenia, przerażenie przygasło w nim zupełnie i nagle życie własnego ciała z tymi wszystkimi jego skomplikowanymi sprawami stało się dlań mało istotne, jak gdyby w końcu już przeminęło. I również, nagle, niepotrzebne wydały się wszystkie wspomnienia. Stał jakby na zewnątrz siebie i obserwował uważnie, z zainteresowaniem nieprzygodnego widza tę skuloną, siedzącą na ławie postać, a widział ją mimo całkowitej ciemności dokładnie. Ręce spoczywające na kolanach widział, ręce wychudłe, z dawno nie obcinanymi paznokciami, które niegdyś dotykały gładkich ramion kobiecych, ściskały dłonie przyjaciół, próbowały narzędzi mordu, kartkowały książki, w których bYło wiele rzeczy mądrych i pięknych, gładziły puszyste włosy dziecka i ocierały czyjeś

łzy. Te ręce zaciskały się teraz kurczowo na drżących kolanach i należały do zupełnie innego /człowieka, którym był kiedyś. Podobnie stopy, które ziębły od wilgotnej posadzki, i szyja, która wiotczała i nie mogła unieść ciężaru głowy.