Kot ogrodnika ebook

Dobrym i słabym uczniom.

Ale zwłaszcza tym słabym...

Słabym i dobrym nauczycielom.

Ale raczej tym lepszym...

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ciepły kotek drzemał w mocarnej dłoni Louisa, silnego, milkliwego ogrodnika, pod którego ciężarem skrzypiało wyplatane krzesło. Mężczyzna siedział na piętrze skromnego domu z kamienia. Zaniepokojona mina zdradzała, że coś go trapi. Kciukiem gładził wgłębienie pod bródką zwierzaka, niewielkie miejsce, któremu poświęcał całą uwagę.

Louis otoczył pieczą ten niewinny kłębek futerka. Czy kociak o czymś śnił? Jakie sny może mieć istota tak niedawno przybyła na świat? Zastanawiając się nad tym, ogrodnik obserwował przez okno stuletnie drzewa targane wiatrem. Nawałnica się wzmagała, wicher tworzył wiry powietrza i łamał gałęzie oliwek. Jednak kot, nie zwracając uwagi na przejmujący huk, pomrukiwał cicho. Na zewnątrz rozbrzmiewała anarchiczna kakofonia burzy, w pokoju zaś regularne, kojące mruczenie zwierzątka...

Skąd Louis wiedział, że częstotliwość kociego mruczenia oscyluje między dwudziestoma sześcioma a czterdziestoma czterema hercami? Już nie pamiętał. Niewykluczone, że sam to wymyślił. Ale jednego był pewny, wcale nie jest to tak jednoznaczny objaw, jak się wydaje. Gdy ciało kota wibruje, niemal chorobliwie, nie musi to oznaczać radości, może też wskazywać na walkę. Przytłumiony pomruk leczy rany, oczyszcza krew, łagodzi ból, pomaga goić się kościom i tkankom. Louis głaskał szaro-białe futerko. Mógłby robić to całą wieczność.

Niebem targały teraz konwulsje, południowy krajobraz znalazł się na łasce furii niebios. Pinie uginały się i chyliły pod naporem wichury. Być może czekała je zagłada. Przy każdej złamanej gałęzi zdawały się lękliwie skarżyć, że zaraz nawałnica je powali. Upojony własną gwałtownością wiatr jeszcze się wzmógł. Cała okolica w skrytości wznosiła modły, by skończył się ten obłąkańczy szał powietrza i zacinającego deszczu. Nie był to ani atak mistralu, ani znana gwałtowność burz z piorunami, tak częstych na wybrzeżu Morza Śródziemnego, lecz jakaś obca, niemal nadnaturalna siła, która tego wieczoru trzaskała okiennicami i budziła przerażenie dzieci.

Louis z niepokojem obserwował spustoszenie, które huragan szerzył na łąkach i polach. W sąsiednim domostwie zauważył wyrwę w murze wzniesionym z kamieni bez zaprawy. Huk burzy mieszał się z towarzyszącym ogrodnikowi od rana wzburzeniem. Jakby szalejące żywioły ucieleśniały odczuwane przez niego gniew i żal.

Tę wściekłość wzbudziła w nim tragiczna wiadomość. Czas kociaka był policzony – tak mu powiedziano – i nic nie można na to poradzić. Nieco ponad tydzień temu mężczyzna zauważył, że jego przyjaciel chłepcze mleko z mniejszym apetytem. Zwierzak tracił zainteresowanie jedzeniem, gdy tylko zanurzył pyszczek w misce. Louis poszedł więc z nim do młodej pani weterynarz, która po studiach otworzyła gabinet w sąsiednim miasteczku. Lekarka, wykonawszy serię badań, przekazała mu fatalne wieści. Pod miękkim futerkiem, na wysokości przełyku, powstał złośliwy guz. Nieoperowalny. Kobieta zasugerowała coś nie do pojęcia: rozważyć eutanazję, żeby oszczędzić zwierzęciu cierpień.

Louis nic nie odpowiedział. O nic nie zapytał ani się nie pożegnał. Wziął tylko kotka, przytulił i instynktownie skierował kciuk w miejsce, gdzie potajemnie kiełkowało zło, jakby miał nadzieję powstrzymać rosnący nowotwór. Przybity wrócił do domu. Wtedy zerwał się wiatr. Początkowo tylko pojedyncze powiewy i wiry, które z upływem czasu zmieniły się w trąby powietrzne. Gęste, nieruchome chmury przysłaniały niebo, gotowe nieustannie ciskać tornada.

Louis zaliczał się do ludzi wrażliwych. A nawet, według słownictwa psychologicznego, które ostatnio weszło do języka ogólnego – „wysoko wrażliwych”. Ta nieodzowna cecha jego osobowości zaskakiwała przy imponującej posturze, na pierwszy rzut oka nadającej mu wyraz niepokonanej siły. Ale dobroć sprawiała, że serce miał czułe i kruche jak porcelana. Czy człowiek rodzi się „wysoce wrażliwy”? Czy też staje się nim pod wpływem wydarzeń, zwłaszcza tych z dzieciństwa? Trudno stwierdzić. Najbliżsi tę wyjątkową dobroduszność dostrzegali u Louisa już od jego najwcześniejszych lat, zwłaszcza w kontakcie ze zwierzętami i roślinami. Był on jedynym synem skromnego pasterza z Prowansji. Szybko zaczął odczuwać nieokreśloną czułość wobec pni drzew i pokrytych sierścią stworzeń – tak wielką, że budziła w nim magnetyczną empatię, wywołującą śmiech i łzy. Kochał oczywiście owce i psy pasterskie. Ale przede wszystkim koty. A dlaczego? Bo w owczarni nikomu nic po kocie, jak mawiano... Były tam wyłącznie dla towarzystwa, co niewiele znaczyło w codziennym trudzie. Ta ich pozorna bezużyteczność najbardziej wzruszała małego Louisa, być może dlatego, że przywodziła mu na myśl własne poczucie znikomości i słabości.

Prowansja ulega pożarom – to jej dramat, jej ognista męka. Louis od dzieciństwa był świadkiem kataklizmów, które go przerażały i przygnębiały. Zwierzęta, uciekając przed płomieniami i dymem, często chroniły się w owczarni. Chłopiec w niewysłowionym bólu, jakiego przysparzał mu widok trawionych ogniem pinii i winorośli, mimo wszystko odnajdował radość w „przyjmowaniu” – wolał tę formę niż „gromadzenie” – i ratowaniu zwierząt, między innymi zaprzyjaźnionych kotów. Wówczas, gdy miał jeszcze zbyt drobne dłonie, by mogły służyć im za schronienie, oferował im swoje buty. Kociaki wpełzały do środka i stare trzewiki służyły im za dom.

Od zawsze uważał, że jego rolą jest pomagać tym, którzy nie potrafią wyrazić słowami swojego cierpienia. Niezwykła umiejętność obserwacji i rzadkie rozumienie ziemi pozwoliły mu stać się doskonałym ogrodnikiem. Dzięki wyjątkowej wrażliwości i intuicji Louis lepiej pojmował otaczający go świat, a pod milczącą powłoką jego umysł kipiał od marzeń i refleksji. Nigdy jednak nie przypuszczał, że pewnego dnia przyjmie kotka, którego życia nie będzie w stanie ocalić. Tym razem ogień płonął w nim, podczas gdy na zewnątrz trwał nieustający kataklizm.

Louis sam nie wiedział, kiedy usnął. Z nadejściem świtu otworzył oczy i zamrugał. Zorientował się, że nadal siedzi na krześle. Spędził tak noc, pochylony, zapewniając przytulne schronienie wciąż mruczącemu na jego kolanach kotkowi... Mężczyzna się uniósł. Wtedy kociak też się obudził i delikatnie dotknął pyszczkiem dłoni swojego pana. Dzień dobry – pomyślał Louis, nie wypowiadając ani słowa.

Przyjaciele wreszcie się rozdzielili. Człowiek wstał, a kot zeskoczył na podłogę. Podeszli do okna skąpanego aroganckim słońcem. Ich sylwetki na tle światła, widziane z tyłu, ostro kontrastowały. Z lewej strony olbrzym o byczym karku i szerokich barkach, z których wyrastały potężne ramiona, a pomiędzy nimi ogromna klatka piersiowa, poniżej solidne biodra i masywne nogi jakby odlane z cementu. Z prawej kręcił się ponad drobnym, puchatym grzbietem maleńki sterczący ogonek. Z obu stron główki, zwieńczonej parą lekko zaokrąglonych uszu, wyrastały wąsy. Uszy były tak cienkie, że wyglądały jak wycięte z papieru.

Człowiek i kot słuchali dobiegających z zewnątrz okrzyków. Męski głos wymawiający słowa ze słowiańskim akcentem mieszał się z kobiecym w uporczywie powtarzanych: „O la, la!”, „Wierzyć się nie chce!”, „Mój Boże, Boże jedyny!”. Pod tą stonowaną formą skrywali chęć użycia bardziej dosadnych przekleństw. Louis w końcu dostrzegł skarżących się nieszczęśników. Byli to sąsiedzi, którzy niedawno zainwestowali w duży dom po drugiej stronie ulicy. Teraz szacowali straty w posiadłości zniszczonej przez nocną nawałnicę. On – osiemdziesięcioletni dziarski mężczyzna z bezradną miną rozbitka – krzątał się wkoło, zbierając rozrzucone gałęzie. Ona, jak się wydawało, młodsza, przysiadła na pniu powalonej pinii. Wskazując palcem zniszczony ulewnym deszczem teren – gdzie wschodzące słońce wysuszyło już błoto – rzuciła teatralnym tonem słowa Federica Garcíi Lorki: „Wstaje słońce. Ogród krwawi żółtym złotem”.

Kot miauknął. Louis przykucnął, chwycił go i przytulił. Obraz „krwawiącego ogrodu” uświadomił mu pełnię straszliwego zniszczenia, które miał przed oczami. Natura przypominała rozbitków, którzy pod powiekami nadal widzieli ślady grozy i pył obłędu. Drzewa, biedne drzewa, ucierpiały, ich popękane drewno uwalniało aromaty mieszające się w porannym powietrzu: wybuchy mentolowej woni eukaliptusa, kwaskowej świeżości drzewka cytrynowego, łagodnego, słodkiego zapachu topoli, żywicznej nuty płomienistych cisów... Łąki zapadły się w sobie, trawniki zmieniły w brunatne poletka. Zniszczenia, choć przykre, miały jednak ograniczoną skalę. Proste domostwa wyposażone były jedynie w podwórze i skąpą murawę. Tylko otoczony rozległą posiadłością dom sąsiadów, stojący naprzeciwko chatki Louisa, wyróżniał się wielkością (kiedyś mieściła się tam hodowla jedwabników). Trzysta lat temu należał do rozległych dóbr arystokratycznej rodziny prowansalskiej. Obejmowały one mas – okazały dom główny i przybudówki, takie jak lokum Louisa. Posiadłość została do cna złupiona w czasie rewolucji, a po parcelacji zmieniła się w osadę. Nic dziwnego, że przysiółek nazwano Osadą Mas.

Osiemdziesięcioletni mężczyzna, zmierzając w sam środek chaosu, huknął:

– O la, la! Tylko nie złam sobie nóżki, szarańczo!

Jego towarzyszka odpowiedziała mu żartobliwie:

– Masz mnie za staruszkę?

Rozległ się ich równoczesny, dźwięczny śmiech.

Szarańcza miała na imię Thalie, a jej rozmówca Nikola. Thalie, blisko sześćdziesięcioletnia, była od niedawna emerytowaną nauczycielką literatury. Nikola, niegdyś architekt znany z bezużytecznych, ale uwodzicielskich fantazji, zmienił zawód i został flecistą, którego jednak nikt nie zapraszał na koncerty ani nie płacił honorariów. Thalie kochała w narzeczonym (po czterdziestu latach wspólnego życia nadal nie byli małżeństwem) jego nieskończoną czułość i „gorączkową intensywność”. Nikola oszalał na punkcie Thalie, gdy tylko zobaczył ją na widowni. Jako młoda profesorka w liceum przyprowadziła uczniów do teatru, żeby posłuchali aktora recytującego poezje Roberta Desnosa. Przedstawienie nosiło tytuł Wierszu, nie proszę o jałmużnę/ ja ci ją daję. Ten piękny cytat był fragmentem utworu kończącego się słowami:

„Wierszu, wierszu, o niewiele proszę...

Proszę tylko o drobinę złota, by pozostać szczęśliwym

z tą, którą

Kocham”.

Te proste, naiwne niczym dziecięce życzenie, słowa Desnosa wywarły na Nikoli niespodziewane wrażenie. Bo w chwili, kiedy usiadł w ostatnim rzędzie i po raz pierwszy usłyszał wiersz, zwrócił uwagę na Thalie, która, kilka krzeseł dalej, szeptem recytowała wersy razem z aktorem.

Tak bardzo go to zauroczyło, że zadał sobie trud, żeby dowiedzieć się, w jakiej szkole pracuje nauczycielka. Pewnego dnia wszedł do pustej klasy i napisał kredą na tablicy wielkimi literami ten fragment wiersza. Thalie była zaintrygowana, ale starła słowa i nie zawracała sobie głowy tą sprawą. Nazajutrz Nikola znów ukradkiem pojawił się w sali. Tym razem swoim okrągłym pismem wykaligrafował słowa Paula Éluarda do Gali: „Linia twoich oczu obiega moje serce”. Thalie zdumiała się jeszcze bardziej. Następnego dnia schowała się, żeby nakryć zalotnika, i ku swemu zdziwieniu dostrzegła w czasie przerwy wysokiego mężczyznę, który napisał na tablicy słoneczne wersy Pabla Nerudy:

„Od bioder twoich aż do stóp

chcę odbyć długą podróż.

Jestem mniejszy niż owad”.

Kiedy na niego spojrzała, natychmiast jej się spodobał, rzuciła więc z godnością bogini: „No dobrze, niech pan wybierze się w tę podróż dziś wieczór”.

Do Thalie pasowało jej imię, należące do greckiej muzy komedii. Etymolog dodałby, że znaczyło ono „radość”, „kwitnienie”. Wybrała je dla niej matka. Kobieta, która pewnego pięknego dnia wyjechała na drugi koniec świata, bez słowa wyjaśnienia porzucając córkę, męża, dom. Nigdy nie dostali od niej choćby najkrótszej wiadomości, do chwili, gdy dowiedzieli się, że zginęła nagle w wypadku samochodowym. Ojciec, żeby trochę wypełnić tę nieznośną pustkę, każdego wieczoru przed snem czytał córce wiersze na głos. W ten sposób pokochała poezję i wyrobiła sobie cudowną umiejętność zapamiętywania tekstów. Ojciec mawiał: „Wystarczy przeczytać jeden, tylko jeden, sonet dziennie, aby ten dzień był udany”. I ukuł formułkę: „poezja to najpiękniejsze imię, jakie można nadać życiu”, a Thalie właściwie nie wiedziała, czy była jego, czy też jakiegoś znanego pisarza. Czasem przywoływała w myślach to zdanie. Nawet często. Zwłaszcza tego dnia po nawałnicy.

Nikola podniósł głos:

– Thalie, już dość! Później zajmiemy się usuwaniem gałęzi! Chodźmy napić się kawy, już najwyższa pora, nic więcej nie zrobimy...

– To idź zagrzać wodę i silnik piły łańcuchowej! Nie po to kupiliśmy taki dom, żeby mieszkać w dżungli.

Zeszła z pnia. Lekko się skrzywiła, a zmarszczki na jej twarzy się pogłębiły. Louis wszystko dokładnie widział z okna. Po rozgoryczonej minie kobiety poznał, że pod udawanym humorem, mającym sprowadzić dramatyzm sytuacji do właściwych rozmiarów, krył się szczery smutek. Kocię w jego dłoniach zamiauczało. Mężczyzna uniósł jego główkę do ust, pocałował zwierzątko i zaniósł je do kuchni, żeby napiło się trochę mleka. Spojrzał na kotka zanurzającego mordkę w misce i wydało mu się, że je z większym apetytem niż wcześniej. Patrząc na umorusany pyszczek, pomyślał, że może jednak trzeba znaleźć dla niego imię.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

s. 13 „Wstaje słońce. Ogród krwawi...”

Federico García Lorca, Medytacja w deszczu, tłum. Azahar, za: wiersze.fandom.com/wiki/Medytacja_w_deszczu [dostęp: 1 X 2026].

s. 15 „Wierszu, wierszu...”

Robert Desnos, Poème, je ne vous demande pas l’aumône (Wierszu, nie proszę o jałmużnę), tłum. Jakub Jedliński.

s. 15–16 „Linia twoich oczu...”

Paul Éluard, Linia twoich oczu..., tłum. Adam Ważyk, w: Adam Ważyk, Od Rimbauda do Eluarda, Warszawa 1964, s. 198.

s. 16 „Od bioder twoich...”

Pablo Neruda, Owad, tłum. Alojzy Pałłasz, w: „Literatura na Świecie” 1972 (3), s. 7.

s. 20 „O, śmiech potworny...”

Georg Trakl, Do oniemiałych, w: tenże, Poezje wszystkie, tłum. Andrzej Lam, Mikołów 2012, s. 157.

s. 23 „Była z świata...”

François de Malherbe, Pocieszenie dla Périera po stracie jego córki, tłum. Leopold Staff, w: Lirycy francuscy. Wybór poezyj od XII do XX wieku, tłum. i posł. Leopold Staff, Warszawa 1924, s. 80.

s. 24 „Jeżeli będziesz umiał...”

Rudyard Kipling, Jeżeli, tłum. Stanisław Ulicki.

s. 26 „Czarną jaskinią...”

Georg Trakl, Do chłopca Elisa, w: tenże, Poezje wszystkie, tłum. Andrzej Lam, Mikołów 2012, s. 65.

s. 28 „ich ust porozrywanych”; „Wszystkie drogi...”

Georg Trakl, Gródek, w: Poezje wszystkie, tłum. Andrzej Lam, Mikołów 2012, s. 199.

s. 33 „Niebo, pochłonięte smutkiem...”

Nikolaus Lenau, Himmelstrauer (Smutek nieba), tłum. (z j. franc.) Jakub Jedliński.

s. 33–34 „nade wszystko muzyki”; „Śnię często...”

Paul Verlaine, Moje zwykłe marzenie, tłum. Miriam [Zenon Przesmycki], w: tenże, Wybór poezji, oprac. Anna Drzewicka, Wrocław 1980, s. 6–7.

s. 35 „Archipelagi gwiezdne widziałem!...”

Arthur Rimbaud, Statek pijany, tłum. Miriam [Zenon Przesmycki], w: Antologia poezji francuskiej, t. 4: Od Rimbauda do naszych dni, red. Jerzy Lisowski, Warszawa 2006, s. 39.

s. 38 „Cóżeś zrobił, ty...”

Paul Verlaine, Mądrość, tłum. Miriam [Zenon Przesmycki], w: tenże, Wybór poezji, oprac. Anna Drzewicka, Wrocław 1980, s. 120.

s. 44 „Król wznosi wieżę...”

Victor Hugo, Le Nid (Gniazdo), tłum. Jakub Jedliński.

s. 45–46 „Jutro o świcie...”

Victor Hugo, Demain, dès l’aube... (Jutro o świcie...), tłum. Jakub Jedliński.

s. 47 „Śmierć wybrał...”

Victor Hugo, Charles Vacquerie, tłum. Jakub Jedliński.

s. 49 „Łkanie bezsennej...”

Paul Verlaine, Piosenka jesienna [1], tłum. Leopold Staff, w: tenże, Wybór poezji, oprac. Anna Drzewicka, Wrocław 1980, s. 15.

s. 49–50 „Tak wolno godziny płyną...”

Guillaume Apollinaire, W więzieniu Santé, tłum. Artur Międzyrzecki, w: Artur Międzyrzecki, Rimbaud, Apollinaire i inni. Wybór przekładów, Warszawa 1988, s. 220.

s. 51 „Smutek to moja jedyna pogoda”

Michał Anioł Buonarroti, Jako rdzeń drzewa w korze swej zamknięty, tłum. Leopold Staff, w: Leopold Staff, Michał anioł i jego poezje, Warszawa 1977, s. 190.

s. 54 „Chandrę twą chcę utulić...”

Léopold Sédar Senghor, Spleen, tłum. Jakub Jedliński.

s. 58 „W jednej trzeciej...”

Gilgamesz. Powieść starobabilońska, tłum. Józef Wittlin, Warszawa 1986, s. 7.

s. 60 „Samemu nie da się...”

Gilgamesz. Powieść starobabilońska, tłum. (z j. franc.) Jakub Jedliński.

s. 61 „Wyrok ten w niebiosach...”

Homer, Odyseja, tłum. Lucjan Siemieński, Warszawa 1895, s. 199.

s. 62 „Miasto pradawne...”

Wergiliusz, Eneida, tłum. Zygmunt Kubiak, Kraków 1994, s. 76.

s. 63 „Poeta jest podobny księciu”

Charles Baudelaire, Albatros, tłum. Wisława Szymborska, w: tenże, Kwiaty zła, wybór Maria Leśniewska, Jerzy Brzozowski, Kraków 1990, s. 17.

s. 64 „Może zaświta dzień...”

Wergiliusz, Eneida, tłum. Zygmunt Kubiak, Kraków 1994, s. 38.

s. 67 „Odtąd nie proszę o szczęście...”

Walt Whitman, Pieśń ze szlaku, tłum. Krystyna Poborska, w: tenże, Źdźbła trawy. Poezje wybrane, wybór i oprac. Juliusz Żuławski, Warszawa 1966, s. 83.

s. 68 „Miły kochany cyganku...”

Guillaume Apollinaire, Dzwony, tłum. Jerzy Lisowski.

s. 71 „Pięknam jest...”

Charles Baudelaire, Piękno, tłum. Marian Piechal, w: tenże, Kwiaty zła, wybór Maria Leśniewska, Jerzy Brzozowski, Kraków 1990, s. 51.

s. 73 „Powiedz mi...”; „Biedakiem jestem...”

François Villon, Wielki testament, tłum. Tadeusz Boy-Żeleński, Warszawa 1975, s. 275, 273.

s. 75 „Bracia: z was, coście ostali...”

François Villon, Wielki testament, tłum. Tadeusz Boy-Żeleński, Warszawa 1975, s. 339.

s. 79 „Jednej duszy wam zabrakło...”

Alphonse Lamartine, Samotność, tłum. Maria Grzędzielska, w: Antologia poezji francuskiej, t.3.: Od Chateaubrianda do Germaina Nouveau, red. Jerzy Lisowski, Warszawa 2000, s. 73.

s. 81 „Pójdę tam, tylko...”

Emily Brontë, Stanzas (Strofy), tłum. (z j. ang.) Jakub Jedliński.

s. 81 „słońce się utopiło...”

Charles Baudelaire, Harmonia wieczorna, tłum. Maria Leśniewska, w: tenże, Kwiaty zła, wybór Maria Leśniewska, Jerzy Brzozowski, Kraków 1990, s. 125.

s. 82 „O czasie, wstrzymaj lot!...”

Alphonse Lamartine, Jezioro, tłum. Miriam [Zenon Przesmycki], w: Antologia poezji francuskiej, t.3: Od Chateaubrianda do Germaina Nouveau, red. Jerzy Lisowski, Warszawa 2000, s. 79.

s. 83 „I dzisiaj zejdź ze stopni...”

Safona, Do Afrodyty, tłum. Nikos Chadzinikolau, w: taż, Pieśni, Poznań 1988, s. 19.

s. 85 „Ileż z tych miejsc...”

Rainer Maria Rilke, Sonety do Orfeusza (cz. II, Sonet I), tłum. Andrzej Lam, w: tegoż, Poezje, Warszawa 2019, s. 566.

s. 93 „Wszystko się zmienia...”

Owidiusz, Metamorfozy, tłum. Stanisław Stabryła, Wrocław–Warszawa–Kraków 1995, s. 416.

s. 93 „Oto szarańcza...”

Guillaume Apollinaire, Szarańcza, tłum. Artur Międzyrzecki, w: tenże, Zwierzyniec albo świta Orfeusza, Kraków 1963, s. 23.

s. 94–95 „Pycha również jest szkodliwa...”

Owidiusz, Sztuka kochania, tłum. Julian Ejsmond, Warszawa 2006, s. 148.

s. 96 „Szli w górę...”

Owidiusz, Metamorfozy, tłum. Stanisław Stabryła, Wrocław–Warszawa–Kraków 1995, s. 256.

s. 100 „O, czemuż mój duch...”

Nicolas Boileau, À mon jardinier (Do mojego ogrodnika), tłum. Jakub Jedliński.

s. 100 „Rozmyślałam – gdy nagle...”

Anna de Noailles, Surprise (Zdumienie), tłum. Jakub Jedliński.

s. 103 „Lubię odmieniać niebo...”

Ludwika Ackermann, In Memoriam (I), w: taż, Poezje, tłum. Julia Wieleżyńska, Lwów 1933, s. 80.

s. 106 „Gdy jesteś kotem...”

Jacques Roubaud, Poème du chat (Wiersz o kocie), tłum. Jakub Jedliński.

s. 107 „To duch domowy...”

Charles Baudelaire, Kot, tłum. Czesław Jastrzębiec-Kozłowski, w: tenże, Kwiaty zła, wybór Maria Leśniewska, Jerzy Brzozowski, Kraków 1990, s. 135.

s. 109–110 „Imię kota...”; „Ale nie na tym koniec...”

T.S. Eliot, Imiona kotów, tłum. Stanisław Barańczak, w: tenże, Koty, Kraków 1995, s. 5, 6.

s. 120 „Nieznane głębie świadomości...”

Guillaume Apollinaire, Wzgórza, tłum. Jan Kott, w: tenże, Wybór poezji, oprac. Jerzy Kwiatkowski, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1975, s. 225.

s. 122 „Jak wyląg białozorów...”

José-María de Heredia, Zdobywcy, tłum. Miriam [Zenon Przesmycki], w: „Chimera. Czasopismo poświęcone sztuce i literaturze”, t. 9 (1905), z. 26, s. 309–314.

s. 125 „Najmniejsza Pszczoła, co warzy...”

Emily Dickinson, Least Bee that brew..., tłum. (z j. ang.) Jakub Jedliński.

s. 129 „Powiedz mi...”

Barbara, Dis, quand reviendras-tu? (Powiedz, kiedy wrócisz), tłum. Jakub Jedliński.

s. 131–132 „Ja – mroczny, ja – wdowiec...”

Gérard de Nerval, El Desdichado, tłum. Adam Ważyk, w: Antologia poezji francuskiej, t.3.: Od Chateaubrianda do Germaina Nouveau, red. Jerzy Lisowski, Warszawa 2000, s. 241, 243.

s. 133 „Ojcze nasz...”

Jacques Prévert, Pater Noster, tłum. Józef Waczków, w: tenże, Poezje wybrane, wybór, tłum. i oprac. Józef Waczków, Warszawa 1980, s. 33.

s. 133 „Żyję, nie żyjąc...”

Teresa z Ávili, Glosa, tłum. Lucjan Siemieński, w: Pieśni mistycznej miłości, wybór i tłum. Lucjan Siemieński, Lwów 1877, s. 81.

s. 136 „O życzliwa przyrodo...”

Giacomo Leopardi, Cisza po burzy, tłum. Julia Dickstein-Wieleżyńska, w: tenże, Poezje, przeł. Julia Dickstein-Wieleżyńska, Warszawa 1938, s. 108–109.

s. 141 „Już niebawem...”

Charles Baudelaire, Pieśń jesienna, tłum. Marcin Ciura, w: tenże, Kwiaty Zła, wstęp i oprac. Tomasz Swoboda, Wrocław 2025, s. 153.

s. 142 „Nie czekaj...”

Pierre Ronsard, Sonet dla Heleny XLIII, tłum. Jan Mieczysławski, w: Antologia poezji francuskiej, t. 1: Od Sekwencji do św. Eulalii do Agrippy d’Aubigné, red. Jerzy Lisowski, Warszawa 2001, s. 437.

s. 143 „Czy zawsze zaprawdę...”

Johann Wolfgang von Goethe, Erinnerung (Wspomnienie), tłum. (z j. franc.) Jakub Jedliński.

s. 143–144 „Przypomnij sobie...”; „Wtedy czerwiowi...”

Charles Baudelaire, Padlina, tłum. Mieczysław Jastrun, w: tenże, Kwiaty Zła, wybór Maria Leśniewska, Jerzy Brzozowski, Kraków 1990, s. 81, 83.

s. 145 „Zamilcz, Boleści moja...”

Charles Baudelaire, Skupienie, tłum. Maria Leśniewska, w: tenże, Kwiaty zła, red. Jerzy Brzozowski, Kraków 1993, s. 361.

s. 147 „Chopin, morze westchnień i łez”

Marcel Proust, Chopin, tłum. Anna Zofia Jaskender, w: tenże, Karta do albumu o melancholii. Poezje. Nowe pieśni o Francji, Kraków 2021, s. 77.

s. 147 „Delacroix, jezioro krwi...”

Charles Baudelaire, Sygnały, tłum. Zbigniew Bieńkowski, w: tenże, Kwiaty zła, red. Jerzy Brzozowski, Kraków 1993, s. 29.

s. 147 „Czas zalewa wszystko...”

Marcel Proust, Często kontempluję niebo mojej pamięci, tłum. Anna Zofia Jaskender, w: tenże, Karta do albumu o melancholii. Poezje. Nowe pieśni o Francji, Kraków 2021, s. 19.

s. 148 „Ale kiedy po śmierci osób...”

Marcel Proust, W stronę Swanna, tłum. Tadeusz Boy-Żeleński, Warszawa 2004, s. 59.

s. 149 „Pamięci mój statku piękny...”

Guillaume Apollinaire, Piosenka niekochanego, tłum. Artur Międzyrzecki, w: tenże, Wybór poezji, oprac. J. Kwiatkowski, Wrocław 1975, s. 55.

s. 153 „Uczyń mnie, czym zechcesz...”

Jacint Verdaguer, Sum vermis (Jestem robakiem), tłum. Jakub Jedliński.

s. 153 „Niemi zstąpimy w topiel...”; „Przyjdzie śmierć...”

Cesare Pavese, Przyjdzie śmierć i będzie miała twoje oczy, w: tenże, Przyjdzie śmierć i będzie miała twoje oczy. Wybór wierszy, tłum. Jarosław Mikołajewski, Kraków 2013.

s. 155 „Dałeś mi błoto, a ja uczyniłem z tego złoto”

Charles Baudelaire, Ébauche d’un épilogue pour la deuxième édition des Fleurs du Mal(Szkic epilogu do drugiego wydania Kwiatów zła), tłum. Jakub Jedliński.

s. 158 „Wer reitet so spät?...”

Johann Wolfgang Goethe, Erlkönig, w: tenże, Werke. Erster Band, Gütersloh 1982, s. 104.

s. 158 „Kto o tej porze...”; „To szelest liści...”; „I oto światło...”

Johann Wolfgang Goethe, Król olch, tłum. Antoni Libera, za: teologiapolityczna.pl/johann-wolfgang-goethe-krol-olch [dostęp: 1 X 2026]

s. 164 „Nic tak ulotne...”

Louis Aragon, J’arrive où je suis étranger (Przybywam tam, gdzie obcym jestem), tłum. Jakub Jedliński.

s. 165 „Mocą słowa...”

Paul Éluard, Wolność, tłum. Marian Piechal, w: „Nowa Kultura. Tygodnik Związku Literatów Polskich”, 7 XII 1952 (49), s. 2.

s. 168 „Niechby się rozgościli u mnie...”

Guillaume Apollinaire, Kot, tłum. Artur Międzyrzecki, w: tenże, Zwierzyniec albo świta Orfeusza, Kraków 1963, s. 7.

s. 171 „W głuchą północ...”

Edgar Allan Poe, Kruk, tłum. Stanisław Barańczak, w: Trzy ptaki romantyczne (z angielskiego) w nowych przekładach Stanisława Barańczaka, „Potop” 1991, 2, s. 13.

s. 173 „Gdy szron osrebrzy...”

Arthur Rimbaud, Kruki, tłum. Jan Kasprowicz, w: tenże, Poezje, Toruń 2016, s. 22.

s. 174 „ludziom, co śmiałości nie mają...”; „będącym jak okno...”

Anne Sylvestre, Les gens qui doutent (Ludzie, co śmiałości nie mają), tłum. Jakub Jedliński.

s. 180–181 „Z prostego toru...”; „Cerber tam szczekał...”; „Lubię ja kwiaty...”

Dante Alighieri, Boska komedia, tłum. Julian Korsak, za: wolnelektury.pl/media/book/pdf/boska-komedia.pdf, s. 19, 36, 331.

s. 184 „Wasze westchnienia...”

Phillis Wheatley, To a Gentleman and Lady on the Death of the Lady’s Brother and Sister, and a Child of the Name Avis, Aged One Year (Pewnemu panu i pewnej damie na śmierć brata i siostry tejże damy oraz jednorocznego dziecka o imieniu Avis), tłum. (z j. ang.) Jakub Jedliński.

s. 186 „Ziemia jest niebieska jak pomarańcza”

Paul Éluard, La terre est bleue (Ziemia jest niebieska), tłum. Jakub Jedliński.

s. 187 „Śniegu mój...”

Piosenka popularna Neige ma jolie neige (Śniegu mój, śniegu śliczny), tłum. Jakub Jedliński.

s. 193 „Umysł jest sobie światem...”

John Milton, Raj utracony, tłum. Czesław Miłosz, Warszawa 1986, s. 59.

s. 193 „Nie, twoja wieczność...”

Ludwika Ackermann, Poezje, tłum. Julia Wieleżyńska, Lwów 1933, s. 168.

s. 194 „Przez całe lato...”; „Cóżeś porabiał...”

Jean de La Fontaine, Konik polny i mrówka, tłum. Władysław Noskowski, w: tenże, Bajki. Wybór, Warszawa 1971, s. 15, 16.

s. 195 „Ważka wesoła i swawolna...”

Iwan Kryłow, Ważka i mrówka, tłum. Maria Dolińska, Moskwa 1977 [bez numerów stron].

s. 196–197 „Przez ceglaste latyfundium...”; „Cóżeś poraniał...”

Raymond Queneau, La Cimaise et la Fraction (Koniogodzina polonowa i mruczando), tłum. Jakub Jedliński.

s. 197 „Tańcujże teraz, niebożę!”

Jean de La Fontaine, Konik polny i mrówka, tłum. Władysław Noskowski, w: tenże, Bajki. Wybór, Warszawa 1971, s. 16

s. 201 „Dziewicze, żywe, piękne...”

Stéphane Mallarmé, Dziewicze, żywe, piękne dziś..., tłum. Mieczysław Jastrun, w: tenże, Wybór poezji, red. Adam Ważyk, Warszawa 1980, s. 53.

s. 201 „Wysoko wznosi onyks...”

Stéphane Mallarmé, Wysoko wznosi onyks..., tłum. Mieczysław Jastrun, w: tenże, Wybór poezji, red. Adam Ważyk, Warszawa 1980, s. 48.

s. 202 „Było święto...”

Stéphane Mallarmé, Zjawa, tłum. Bronisława Ostrowska, w: Liryka francuska, Warszawa 1911, s. 101.

s. 205 „I cierpię jeszcze mocniej...”

Gaspara Stampa, Sonetto LXXI: Lamento, nella lontananza di lui (Sonet LXXI: Lamentuję, w oddaleniu od niego), tłum. (z j. franc.) Jakub Jedliński.

s. 207 „Jeśli opierać się bólowi...”

Gaspara Stampa, Sonetto CXCVIII: Amando s’impara a soffrire e ad esser forti (Sonet CXCVIII: Miłując, uczymy się cierpieć i być silnymi), tłum. (z j. franc.) Jakub Jedliński.

s. 209 „Żyję, umieram...”

Louise Labé, Sonet VIII, tłum. Artur Międzyrzecki, w: Antologia poezji francuskiej, t. 1: Od Sekwencji do św. Eulalii do Agrippy d’Aubigné, red. Jerzy Lisowski, Warszawa 2001, s. 469, 471.

s. 211 „Cierpieć, bez końca...”

Mary Wroth, Sonnet XI: You endless torments that my rest oppress, tłum. (z j. franc.) Jakub Jedliński.

s. 212 „Para się kocich źrenic pali...”

Charles Baudelaire, Kot, tłum. Czesław Jastrzębiec-Kozłowski, w: tenże, Kwiaty zła, wybór Maria Leśniewska, Jerzy Brzozowski, Kraków 1990, s. 135.

s. 215 „Moje usta będą ustami...”

Aimé Césaire, Powrót do rodzinnego kraju, tłum. Zbigniew Stolarek, w:tenże, Poezje wybrane, wybór Zbigniew Stolarek, Warszawa 1978, s. 38.

s. 215 „Ci, którzy zmarli...”

Birago Diop, Les Morts ne sont pas morts, tłum. Andrzej Wojtasik, w: James Wiseman, Historia duchowości chrześcijańskiej. Wybrane zagadnienia, tłum. Andrzej Wojtasik, Kraków 2009, s. 256.

s. 216–217 „Zwątlały blask zorzy...”

Paul Verlaine, Zachody słońca, tłum. Roman Kołoniecki, w: tenże, Wybór poezji, oprac. Anna Drzewicka, Wrocław 1980, s. 11.

s. 219 „Tyle śniłem o tobie...”

Robert Desnos, Tyle śniłem o tobie, tłum Jerzy Lisowski, w: Antologia poezji francuskiej, t. 4: Od Rimbauda do naszych dni, red. Jerzy Lisowski, Warszawa 2006, s. 597.

s. 220–221 „Zobaczyć świat...”; „Nie będą ludzie...”

William Blake, Wróżby niewinności, tłum. Zygmunt Kubiak, w: tenże, Poezje wybrane, wybór, tłum. i wstęp Zygmunt Kubiak, Warszawa 1972, s. 105.

s. 221 „operą bajeczną”

Arthur Rimbaud, Sezon w piekle, tłum. Artur Międzyrzecki, w: tenże, Sezon w piekle. Iluminacje, tłum. Artur Międzyrzecki, wstęp Julia Hartwig, Warszawa 1998, s. 39.

s. 222 „W kłamstwa wikłamy się...”

William Blake, Wróżby niewinności, tłum. Zygmunt Kubiak, w: tenże, Poezje wybrane, wybór, tłum. i wstęp Zygmunt Kubiak, Warszawa 1972, s. 109.

s. 232 „Wstrzymuję oddech z lęku...”

Claude Roy, Ne pas dormir (Niespanie), tłum. Jakub Jedliński.

s. 236 „Nie chcę spać...”

Marceline Desbodes-Valmore, L’Insomnie (Bezsenność), tłum. Jakub Jedliński.

s. 237 „Czyż natura niegdyś...”

Victor Hugo, Proses filosophiques (Prozy filozoficzne), tłum. Jakub Jedliński.

s. 242 „Śnię o kraju krwawym...”

Maurice Rollinat, Les Névroses (Newrozy), tłum. Jakub Jedliński.

s. 244 „Purpurowe tryśnięci krwi mojej...”; „Lecz długo krwawy los...”

Guillaume Apollinaire, Gdyby przyszło mi zginąć, w: tenże, Wybór poezji, oprac. Jerzy Kwiatkowski, Wrocław 1975, s. 403.

s. 263 „Palce tłuste jak czerwie...”

Osip Mandelsztam, Żyjemy tu, nie czując pod stopami ziemi, tłum. Stanisław Barańczak, w: tenże, Poezje, wybór, oprac. i wstęp Ryszard Przybylski, Warszawa 1997, s. 221–222.

s. 265–266 „Ludzie! W miłości szczęśliwi...”

Włodzimierz Majakowski, Wojna i świat, tłum. (z j. franc.) Jakub Jedliński.

s. 266 „Rosjo, uboga moja Rosjo...”

Aleksander Błok, Rosja, tłum. Włodzimierz Słobodnik, w: Pięciu poetów. Aleksander Błok, Anna Achmatowa, Borys Pasternak, Włodzimierz Majakowski, Siergiusz Jesienin, oprac. Seweryn Pollak, Ziemowit Fedecki, Warszawa 1975, s. 69.

s. 268 „Odmawiam. Wzrok i słuch...”

Marina Cwietajewa, Marzec, tłum. Wiktor Woroszylski, za: Wiktor Woroszylski, Bez cenzury, Gdańsk 2000, s. 98.

s. 270 „[Kochałem] tak czule, tak prawdziwie...”

Aleksander Puszkin, Kochałem Panią..., tłum. Julian Tuwim, w: Julian Tuwim, Lutnia Puszkina, Warszawa 1937, s. 54.

s. 270–271 „Kręci głowa na nie...”

Jacques Prévert, Le Cancre (Ancymon), tłum. Jakub Jedliński.

s. 276 „Twarze ich w dziobach...”

Arthur Rimbaud, Zasiedziali, tłum. Julian Tuwim, w: tenże, Poezje, Warszawa 1921, s. 30.

s. 279 „I tyle wszechświatów...”

Guillaume Apollinaire, Zawsze, tłum. Julia Hartwig, w: tenże, Wybór poezji, oprac. Jerzy Kwiatkowski, Wrocław 1975, s. 300.

s. 284 „Jesteśmy znakiem...”

Friedriech Hölderlin, Mnemozyne, tłum. Mieczysław Jastrun, w: tenże, Poezje wybrane, wybór i tłum. Mieczysław Jastrun, Warszawa 1964, s. 128.

s. 286–287 „Szukasz życia...”

Friedriech Hölderlin, Empedokles, tłum. Mieczysław Jastrun, w: tenże, Poezje wybrane, wybór i tłum. Mieczysław Jastrun, Warszawa 1964, s. 41.

s. 289 „Bo chytry Szatan...”

Torquato Tasso, Gofred abo Jeruzalem wyzwolona, tłum. Piotr Kochanowski, Warszawa 1968, s. 182.

s. 289 „Otacza go zwątpienie...”

Charles Baudelaire, Na „Tassa w więzieniu” Eugeniusza Delacroix, tłum. Jan Opęchowski,w: tenże, Kwiaty zła, red. Jerzy Brzozowski, Kraków 1990, s. 427.

s. 290–291 „Kim jestem?...”

Antonin Artaud, Qui suis-je? (Kim jestem?), tłum. Jakub Jedliński.

s. 294 „Uczyń mnie ludzkim...”

Fernando Pessoa, Mijanie godzin, w: tenże, Poezja zebrane. Álvaro de Campos, tłum. Wojciech Charchalis, Kraków 2016, s. 114.

s. 298 „co mnóstwo okien ma...”

Jacques Brel, Ces gens-là (Ci ludzie tam), tłum. Wojciech Młynarski, za: tenże, Moje ulubione drzewo czyli Młynarski obowiązkowo, Kraków 2007.

s. 298 „Poślubiaj i nie poślubiaj swojego domu”

René Char, Kartki Hipnosa, tłum. Jakub Jedliński.

s. 306–307 „Wtedy rzekł Pan do Mojżesza...”

Biblia Tysiąclecia, Wj 7,26–29.

s. 308 „Wdzięczna kapusta...”

Victor Hugo, Choses vues. 1851–1885 (Rzeczy widziane. 1851–1885), tłum. Jakub Jedliński.

s. 308 „W życiu, za każdym razem...”

Victor Hugo, Le journal de l’exil (Dziennik wygnania), tłum. Jakub Jedliński

s. 308–309 „Wieczorem, gdy się zamgli Londyn”

Guillaume Apollinaire, Piosenka niekochanego, tłum. Artur Międzyrzecki, w: tenże Wybór poezji, oprac. J. Kwiatkowski, Wrocław 1975, s. 52–53.

s. 310 „Maj, piękny maj...”

Guillaume Apollinaire, Maj, tłum. Mieczysław Jastrun, w: tenże Wybór poezji, oprac. J. Kwiatkowski, Wrocław 1975, s. 156.

s. 313 „Rozłączyć dwoje nas...”

Marie de France, Powój, tłum. Jadwiga Dackiewicz, w: Antologia poezji francuskiej, t.1: Od Sekwencji do św. Eulalii do Agrippy d’Aubigné, red. Jerzy Lisowski, Warszawa 2001, s. 57.

s. 315 „Błyskawica... noc potem!...”

Charles Baudelaire, Do przechodzącej, przeł. Jan Opęchowski, w: tenże, Kwiaty zła, wybór Maria Leśniewska, Jerzy Brzozowski, Kraków 1990, s. 245.

s. 319 „Szaleniec jest na trawniku...”

Roger Waters, Brain Damage (Uszkodzenie mózgu), tłum. (z j. ang.) Jakub Jedliński.

s. 321 „Z głodu i z pragnienia...”

Jorge Luis Borges, Poemat o darach, tłum. Andrzej Sobol-Jurczykowski, w: tenże, Wybór poezji, Barcelona 1999, s. 66.

s. 322 „Szli przez noc pustą...”

Wergiliusz, Eneida, tłum. Zygmunt Kubiak, Kraków 1994, s. 194.

s. 331 „Z nocy, co czernią...”

William Ernest Henley, Niepokonany, tłum. Ryszard Długołęcki, „Akant” 2018 (2).

s. 333 „Poeta jest więc naprawdę złodziejem ognia”

Arthur Rimbaud, List do jasnowidza, tłum. Artur Międzyrzecki, w: Ja to ktoś inny. Korespondencja Artura Rimbaud, wybór, tłum. i oprac. Julia Hartwig, Artur Międzyrzecki, Warszawa 1970, s. 61.

s. 335 „Przejrzystość jest raną...”

René Char, Kartki Hipnosa, tłum. Artur Międzyrzecki, w: tegoż, Wspólna obecność. Wybór poezji, wstęp i tłum. Artur Międzyrzecki, Warszawa 1972, s. 100.

s. 341 „Odnaleziono w końcu!...”

Arthur Rimbaud, Sezon w piekle, tłum. Artur Międzyrzecki, w: tenże, Sezon w piekle. Iluminacje, tłum. Artur Międzyrzecki, wstęp Julia Hartwig, Warszawa 1998, s. 38–39.

s. 345 „Oddajcie im to...”

René Char, Oddajcie im..., tłum. Artur Międzyrzecki, w: tenże, Wspólna obecność. Wybór poezji, wstęp i tłum. Artur Międzyrzecki, Warszawa 1972, s. 115.