Bez wodza, bez nazwy ebook

Bez wodza, bez nazwy

Tomasz Krzywonos

Bez wodza, bez nazwy

Tomasz Krzywonos

Copyright © 2026 Tomasz Krzywonos

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być reprodukowana, przechowywana w systemie wyszukiwania informacji ani przekazywana w jakiejkolwiek formie bez uprzedniej pisemnej zgody wydawcy.

ISBN: 9788384330821

Wydawca: Tempest & Tale

[email protected]

Wydanie pierwsze, 2026

Ta książka jest dziełem fikcji. Wszelkie podobieństwo do rzeczywistych osób, żywych lub zmarłych, wydarzeń lub miejsc jest całkowicie przypadkowe.

Trop za rzeką

Gwizd Ostroroga uciął się krótko, bez echa, zagłuszony natychmiast przez skrzypienie zamarzniętego śniegu pod kopytami. Pociągnąłem za wodze. Srokaty wałach zarzucił łbem, wyrzucając z nozdrzy kłąb gęstej, siwej pary, i stanął w miejscu. Stary uraz w prawym nadgarstku odezwał się tępym pulsowaniem, gdy skórzany rzemień napiął się w zmarzniętej dłoni. Wzdłuż całej kolumny przeleciał szmer wstrzymywanych gwałtownie koni, chrzęst rzędu, uderzenia strzemion i ciche przekleństwa pachołków. Sto dwadzieścia wierzchowców stanęło na wąskim, leśnym trakcie.

Docisnąłem udem twardą, skórzaną tubę. Nie mieliśmy wozów. Nie mieliśmy namiotów ani kociołków. Jedyne zaplecze, z jakim przekroczyliśmy Dniepr, znajdowało się w jukach i workach troczonych do kulbak. Cała moja kancelaria polowa mieściła się teraz w tym jednym kawałku wygarbowanej skóry, który powoli przymarzał mi do wełnianych spodni. Ciężka skrzynia archiwalna jechała na południe, bezpieczna na saniach kupieckiego konwoju pod okiem Anastazji, zmierzając do klasztornego depozytu w Kijowie. Mosiężna waga szalkowa, za pomocą której dzieliłem łupy, leżała na dnie tamtej skrzyni. Został mi tylko cienki brulion ze stanami aktywnymi, kawałek węgla drzewnego i stwardniały lód w kałamarzu za pasem.

Zjechałem o krok na krawędź wydeptanej ścieżki, by przepuścić dwóch ludzi z lekkiej jazdy, po czym ruszyłem powoli w stronę szpicy. Mijałem towarzyszy Kopyty. Zostawili pełne zbroje, ciężkie napierśniki i karwasze w mohylewskich stodołach pod opieką Kwatermistrza. Nikt nie przeszedłby w głębokim śniegu w husarskiej blasze bez wozów i luzaków. Mimo to ich zimowe wierzchowce, odkupione jeszcze od Rajeckiego, zapadały się głęboko, rzeźbiąc w zaspach szerokie, nieregularne wyrwy.

Zawada siedział na swoim karym koniu, ciasno owinięty brudnym suknem. Spojrzał na mnie, gdy mijałem jego strzemię. Oczy łzawiły mu od mrozu, a na rzęsach osadził się szron. W moich papierach wciąż miał zapisane pięć bitych talarów grzywny za dawny spór o jucht oraz sześć złotych długu za msze. Nie powiedział słowa. Poprawił tylko lewą ręką skórzany rękaw kaftana i odwrócił wzrok, zapatrzony w plecy jadącego przed nim pachołka.

Na szpicy, między ośnieżonymi pniami potężnych sosen, stał Lisowski. Jego gniady koń przestępował nerwowo z nogi na nogę, parskając co chwilę. Ostroróg zeskoczył już z siodła i kucał przy ziemi, wpatrzony w trakt. Pomiędzy drzewami ciągnął się wyraźny, świeży ślad.

Zatrzymałem wałacha obok nich. Śnieg był tu zryty, ubity twardo w dwa szerokie pasy, a między nimi leżały świeże grudy końskiego nawozu.

– Płozy – powiedział Ostroróg. Nie miał rękawicy na prawej dłoni. Rozgarnął palcami biały puch, sięgając do zmarzniętego gruntu. – Szerokie, masywne, podkute żelazem. Przewożą duży ciężar.

Podniósł grudkę nawozu, odłupał kawałek kciukiem i roztarł resztę w palcach.

– Z wierzchu stwardniałe, w środku jeszcze ciepłe. Przeszli niedawno. Przed samym świtem, może trochę później, kiedy mróz zelżał na moment.

Lisowski patrzył na wschód, tam, gdzie ślady znikały w mrocznej gęstwinie lasu. Miał na sobie wyliniały wilczy płaszcz, narzucony prosto na skórzany kubrak. Ten rajd nie był pospolitym ruszeniem ani hetmańską wyprawą oblężniczą. Byliśmy lekką kolumną, rzuconą za Dniepr, by ciąć moskiewskie drogi zaopatrzeniowe, zebrać owies i przynieść dowód użyteczności dla rozbitych wojsk Rzeczypospolitej, zanim nasze własne zwierzęta padną z wyczerpania.

– Ile sań przeszło? – zapytał pułkownik.

– Pięć, może sześć – ocenił Ostroróg, wycierając dłoń o udo. – Konie pociągowe idą w rzędzie, jeden za drugim. Ślady kopyt zachodzą na siebie, zacierając krawędzie. Trudno zliczyć z całą pewnością, ale mają zbrojną eskortę. Obok płóz widać głębokie rowki po podkowach lekkiej jazdy. Piętnastu, może dwudziestu ludzi idzie na osłonie konwoju.

Zaopatrywali swoje ocalałe garnizony, ściągali z okolicznych ujezdów sól, mąkę i ziarno.

Kopyto podjechał bliżej. Wierzchowiec rotmistrza dyszał ciężko, wypuszczając z nozdrzy gęste obłoki pary, które osiadały na miedzianym okuciu ogłowia. Kopyto oparł grube dłonie na łęku siodła.

– Konie potrzebują odpoczynku, panie pułkowniku – powiedział nisko, chrypnąc od zimnego powietrza. – Idziemy w głębokim śniegu od samej rzeki, bez dłuższego postoju. Jeśli to tylko kupcy albo mały konwój zaopatrzeniowy, dojdziemy ich swoimi śladami przed zmrokiem. Należy nam się postój na oddech i rozprostowanie nóg.

Lisowski nawet nie odwrócił głowy w stronę rotmistrza.

– Nie ma odpoczynku, Kopyto. Nie zsiadamy z siodeł i nie pali się tu żadnego ognia.

– Ludzie grabieją w rzędach. Za chwilę nikt nie utrzyma rękojeści szabli.

– Zapach dymu niesie się w dzisiejszym mrozie na wiorstę – uciął Lisowski. – Ślady są świeże. Jeśli mają zwiad na tyłach, usłyszą nas i ostrzegą konwój, zanim zdążysz z powrotem wsiąść na konia po swoim odpoczynku.

Rotmistrz zacisnął szczęki. Wszyscy wiedzieliśmy, że bez wozów taborowych każdy błąd na tym dystansie kosztuje konia albo człowieka. Nie było gdzie złożyć rannych, nie było zapasowych wierzchowców, by uniosły chorych. Kto odpadał, zostawał w zaspie. Kwatermistrz trzymał resztki zaplecza w mohylewskich stodołach, wraz z chorym Mikołajem i połową owsa. My musieliśmy radzić sobie z tym, co mieściło się w trokach.

Lisowski odwrócił się w stronę lewego skrzydła kolumny.

– Hryhorij.

Kozak podjechał natychmiast. Miał na sobie gruby, pikowany kaftan i baranią czapkę nasuniętą głęboko na czoło. Jego ludzie trzymali się ciszej niż towarzysze Kopyty, wiedzieli, jak pracować w stepie bez stałego zaplecza.

– Dzielisz swoich ludzi na dwie grupy – rozkazał pułkownik. – Ty bierzesz prawą stronę traktu, Semen bierze lewą. Oskrzydlacie szlak. Idziecie lasem, równolegle do śladów w śniegu, dopóki nie zrównacie się z konwojem. Nie wychodzić z lasu i nie atakować bez mojego znaku. Mają wjechać głębiej w przesmyk, z dala od jakiejkolwiek słobody, w której mogliby szukać schronienia za ogrodzeniem.

Hryhorij skinął głową. Odwrócił się do swoich setników i rzucił krótkie, ostre komendy. Kozacy rozjechali się bez wahania, wjeżdżając prosto między ośnieżone pnie. Lżejsze konie sprawnie pokonywały zaspy, manewrując między gęstymi krzewami.

– Ostroróg, trzymasz szpicę – ciągnął Lisowski. – Kopyto, środek szyku. Idziemy ich śladem, ale nie depczemy sobie po kopytach. Odstęp na długość końskiego zadu, wchodzić w rynny wyrobione przez płozy.

Kolumna ruszyła. Wałach pode mną stąpał ostrożnie, wchodząc kopytami prosto w wyżłobienia zostawione przez ciężkie moskiewskie sanie. Śnieg skrzypiał miarowo. Mimo ruchu mróz kąsał przez warstwy wełny i sukna, szczypiąc odsłoniętą skórę twarzy. Opuściłem prawą rękę wzdłuż boku, próbując rozluźnić nadgarstek, ale zimno usztywniło stawy, a ból przypomniał o sobie rwącym skurczem. Klucz po Marku Nieczui, zawieszony na rzemieniu na mojej piersi, obijał się o żupan. Skrzynia z rejestrami jechała teraz daleko na południe, a ja wciąż nosiłem ten kawałek kutego żelaza, odpowiadając za porządek rachunków bez narzędzi, które ten porządek zapewniały.

Posuwaliśmy się naprzód w narzuconym rytmie. Las był gęsty, cichy i zasypany świeżym puchem. Brzozy uginały się pod ciężarem szronu. Za moimi plecami jechał człowiek z lekkiej chorągwi, młody pachołek z odmrożonym lewym uchem. Wymieniał po cichu uwagi ze swoim sąsiadem z szyku, sprawdzając zamek kołowy pistoletu. Wielu z nich dołączyło do nas pod Mohylewem, szukając paszy i szansy przetrwania po wieści, że moskiewski garnizon na Kremlu złożył broń, a polska odsiecz załamała się przed zimą.

Zawada zrównał się ze mną, korzystając z niewielkiej polany, która poszerzała drogę. Jego kary wierzchowiec trącił łbem udo mojego srokacza.

– Konie słabną, pisarzu – wychrypiał Zawada zza zasłony surowego płótna. – Zanim dojdziemy do tych moskiewskich sań, moje zwierzę zrzuci mnie z siodła. Trzeba by wydać trochę owsa z worków chłopom, niech nakarmią wierzchowce w marszu z ręki.

Spojrzałem na niego. Każdy miał za kulbaką mały, parciany worek z ziarnem. To było wszystko, co wzięliśmy z przydziału kwaterunkowego.

– Owies jest przeliczony na dni naszej drogi, Zawada – odpowiedziałem. – Nie dostaniesz ani uncji, dopóki pułkownik nie zarządzi kwatery lub postoju.

– Kopyto prosił o postój. Pułkownik nie słucha nikogo oprócz własnych myśli, a konie nie pójdą na samym mroźnym powietrzu.

Zawada splunął na zmarzniętą ziemię.

– Trzymasz się tych swoich list, Korejwo. Myślisz, że moskiewska kula ominie twoją pierś, bo masz odpowiedni wpis w tej skórzanej rurze?

– Wpisy chronią nasz łup przed podziałem na wietrze – odparłem. – Wracaj do szyku.

Zawada ściągnął lewą ręką wodze. Kary koń zwolnił, przepuszczając mnie przodem. Wiedziałem, że towarzysz nie odpuści tak łatwo. Dawne potrącenia zmniejszały jego udział, a utrata ciężkiej zbroi, którą musiał zostawić w mohylewskich stodołach, drażniła go przy każdej gałęzi. Nie miał stalowych płyt, które wyróżniałyby go spośród zwykłych ludzi Ostroroga.

– Zobaczymy, jak wycenisz zdobycz z tych sań, kiedy przyjdzie na to pora – rzucił jeszcze Zawada za moimi plecami. – Skrzynia z twoją cenną, mosiężną wagą pojechała na Ruś. Będziemy ważyć łuty w dłoni, a wtedy żaden brulion nie pomoże ci uratować udziału dowódców przed rotą.

Nie odpowiedziałem. Skupiłem wzrok na plecach pachołka jadącego osiem kroków przede mną.

Ślady w śniegu stawały się coraz wyraźniejsze. Krawędzie wyżłobień od płóz były ostre, nie zdążył ich przysypać wiatr. Ostroróg znów zwolnił, podnosząc dłoń w skórzanej rękawicy. Kolumna zatrzymała się ze zgrzytem rzędu. Czekaliśmy na sygnał od ludzi Hryhorija z zarośli na prawej flance. W lesie panowała głęboka cisza, przerywana tylko miarowym chrapaniem zmęczonych koni i sporadycznym pękaniem gałęzi pod ciężarem lodu.

Wyciągnąłem zdrętwiałą lewą ręką skórzaną tubę, uwalniając ją spod uda. Wyjęcie drewnianego korka kosztowało mnie trochę wysiłku, bo skóra zesztywniała na kamień. Wsunąłem dłoń do środka obudowy i wyciągnąłem cienki brulion. Brzegi papieru były sztywne, a pożółkłe strony stawiały opór przy otwieraniu. Włożyłem rękę do kalety przy pasie, szukając kawałka węgla drzewnego.

Rozłożyłem brulion na przednim łęku siodła. Wiatr sypnął sypkim śniegiem, który natychmiast osiadł na rachunkach. Osłoniłem karty pochylonym ciałem.

Na pierwszej stronie widniały stany wyjściowe całej kolumny: sto dwadzieścia konnych, brak luzaków, brak jakichkolwiek wozów i taboru. Musiałem na bieżąco kontrolować zużycie paszy. Pierwszy dłuższy postój będzie wymagał wydania pełnej racji z worków. Sto dwadzieścia wierzchowców oznaczało ubytek czterystu osiemdziesięciu funtów owsa w ciągu jednej nocy. Zapas był ograniczony do tego, co niosły konie, a powrót do bezpiecznych kwater mógł zająć wiele dni.

Węglem, stawiając koślawe litery przez przeszywający ból w nadgarstku, wyliczyłem potrącenie na marginesie najnowszej rubryki. Cztery funty z worka każdego z ludzi na poczet nadchodzącego postoju. Jeśli uderzymy na moskiewskie sanie i przejmiemy ich paszę, wykreślę zapis i zastąpię go spisem łupu w naturze. Jeśli sanie przewożą wyłącznie żelazo, skóry albo amunicję, nasze zapasy ziarna skurczą się nieodwracalnie, a ciężar dodatkowego towaru obciąży zmęczone konie bojowe.

Docisnąłem węgiel do papieru. Zapisałem krótko: cztery funty na konia z rezerwy w jukach, odpis przed postojem.

Zamknąłem brulion. Piekący mróz wchodził pod rękawice, usztywniając palce. Wsunąłem zeszyt do tuby i ostrożnie wcisnąłem drewniany korek nasadą dłoni. Schowałem rurę z powrotem pod prawe udo, szukając odrobiny ciepła pod materiałem żupana.

Koń Ostroroga strzygnął uszami i zwrócił łeb mocno na wschód. Z prawej strony nie dobiegał żaden dźwięk. Hryhorij nie dawał jeszcze znaku, że doszedł do konwoju. Kolumna czekała w całkowitym bezruchu na zamarzniętym trakcie, gotowa ruszyć, gdy tylko nadejdzie rozkaz. Para z nozdrzy srokatego wałacha falowała miarowo tuż przed moimi kolanami.

Odpis zza rzeki

Czarny wosk kruszył się pod moimi zmarzniętymi palcami, brudząc opuszki. Przełamałem pieczęć, uważając, by nie rozedrzeć grubego, czerpanego papieru. Karta, sztywna od mrozu, była złożona we czworo i pachniała dymem, wilgocią oraz końskim potem. Odwróciłem się tak, by światło z paleniska padało wprost na zapisane rzędy liter, a jednocześnie osłoniłem dokument plecami przed podmuchami wiatru, który wciskał się przez wyrwane wrota stodoły.

Nie doszliśmy do tego paleniska prosto z odpoczynku wyproszonego przy pierwszym śladzie. Po tamtym czekaniu Hryhorij wrócił dopiero pod wieczór: sanie trzymały się blisko strzeżonej słobody, między płotami i dymami, gdzie uderzenie rozniosłoby nam konie po obejściach. Lisowski kazał iść równolegle do ich rynien, bez ognia i bez rozmowy, aż do opuszczonego folwarku przy bocznym trakcie. Tam pozwolił na płomienie, bo ściany zasłaniały dym, a konwój miał znów wejść w las przed świtem.

Ormiański kupiec stał dwa kroki ode mnie, przestępując z nogi na nogę. Jego futrzana czapka była pokryta szronem, a z gęstej, czarnej brody zwisały drobne sople lodu. Dyszał ciężko. Przejechał zamarznięty trakt z Kijowa, odnalazł ślady naszej kolumny na wschodnim brzegu Dniepru i nadrobił kilkanaście wiorst w głębokim śniegu tylko po to, by dostarczyć mi ten jeden arkusz. Nie zrobił tego z lojalności wobec wojska. Wartan, jego zwierzchnik, musiał obiecać mu solidny udział w opłacie za przesyłkę.

– Zmarzłeś, Torosie – rzuciłem, nie odrywając wzroku od ruskiego formularza.

– Lód na rzece trzyma, ale wiatr na szlaku tnie do kości, panie pisarzu – odpowiedział Ormianin, zacierając dłonie w skórzanych rękawicach. – Znalazłem wasz folwark tylko dlatego, że wsie po drodze są ogołocone z ziarna, a wasze konie zostawiły szeroką rynnę w zaspach. Kijowski konwój dotarł bezpiecznie. Oddałem list do rąk własnych, jak stało w umowie. Teraz czekam na resztę zapłaty.

Pokiwałem głową, przesuwając wzrokiem po cyrylicy. To był klasztorny inwentarz, sporządzony przez kancelarię Klasztoru Pieczerskiego, a obok niego widniał mniejszy, równy i bezlitośnie precyzyjny charakter pisma Anastazji Sergiejewny. Przebiegłem wzrokiem nagłówki. Dębowa skrzynia została zdjęta z sań przy furcie. Przeor wyznaczył izbę w głębi murowanych piwnic, suchą i zabezpieczoną podwójnym zamkiem.

Anastazja wypisała rzeczy odłożone w depozyt. Gruby rejestr główny, prywatna księga przewinień, rachunki z Tuszyna, witebski glejt, listy poległych. Wszystko zgadzało się co do joty z tym, co sam spakowałem w Mohylewie. Przesunąłem palcem niżej, do kolejnej rubryki. Marfa, opisana lakonicznie jako małoletnia, została oddana do izby przy piecu, na utrzymanie klasztornej kuchni, za co Anastazja zapłaciła z góry częścią wyznaczonego srebra. Żyła. Dotarła do ciepła.

Poczułem krótki skurcz ulgi, ale natychmiast stłumił go widok ostatniego wersu na liście depozytowej.

*Waga mosiężna szalkowa, z kompletem odważników cechowanych, sztuk jedna. Złożona w skrzyni.*

Zacisnąłem zęby. Anastazja wykonała rozkaz Lisowskiego co do litery. Skrzynia miała pojechać w całości, bez otwierania na szlaku, by nikt nie zgubił dokumentów ani nie dobrał się do ksiąg przed dotarciem do Kijowa. Waga, narzędzie, bez którego żaden podział łupu w naszej kompanii nie miał prawa się odbyć, spoczywała teraz na dnie dębowego pudła, pod zamkiem i dwiema pieczęciami, w bezpiecznych piwnicach nad Dnieprem. A my staliśmy w spalonym folwarku na moskiewskiej ziemi, z pierwszymi drobnymi zdobyczami ze stacji i perspektywą większego łupu, który trzeba będzie rozdzielić między stu dwudziestu wygłodniałych, uzbrojonych ludzi.

– Masz w tym liście wszystko, czego żądałeś? – zapytał Toros, podchodząc bliżej ognia. Wyciągnął dłonie w stronę płomieni.

– Mam potwierdzenie – odparłem, składając papier wzdłuż zagięć. – Wykonałeś zadanie.

Sięgnąłem do kalety przy pasie. Wyciągnąłem dwa bite talary i położyłem je na wyciągniętej w rękawicy dłoni kupca. Toros natychmiast zacisnął palce, sprawdził grubość monet kciukiem i zsunął je do skórzanej sakiewki ukrytej pod grubym kożuchem.

– Wyjeżdżam natychmiast – oświadczył, odwracając się w stronę wyjścia. – Zostawienie sań na szlaku to proszenie się o kłopoty, nawet jeśli moi ludzie mają rusznice. Zanim świt wstanie, będę z powrotem na trakcie.

– Jedź zachodnim brzegiem, jeśli lód pozwoli – poradziłem mu, patrząc jak poprawia pas. – Nie wiemy, czy moskiewskie podjazdy z pogranicznych ostrogów nie przeczesują już okolicy.

Kupiec skinął krótko głową, nie tracąc czasu na pożegnania, i wyszedł w noc. Wiatr wpadł przez otwór drzwiowy, sypiąc drobnym, suchym śniegiem prosto w ognisko. Płomienie zasyczały i przygasły na moment, wyrzucając w górę snop pomarańczowych iskier.

Zostałem sam w zrujnowanej stodole. Zimowisko, które zajęliśmy kilkanaście godzin temu, było kiedyś posiadłością drobnego bojara. Drewniany dwór spłonął prawdopodobnie jeszcze podczas przemarszów wojsk Dymitra; został po nim tylko sczerniały kamienny fundament na środku podwórza. Ocalały dwie stodoły, długa szopa na wozy i resztki ogrodzenia z grubych bali. Stu dwudziestu ludzi upchało się w tych zabudowaniach razem z końmi, szukając ochrony przed mrozem, który nocą ścinał oddech w gardle.

Wyciągnąłem zza pasa węgiel drzewny, a spod prawego uda wyłuskałem skórzaną tubę przytroczoną do pasa. Skóra była twarda jak blacha. Otwarcie drewnianego korka wymagało użycia siły; stary uraz w nadgarstku zapiekł ostro, gdy szarpnąłem za zatyczkę. Wysunąłem cienki brulion. Przyklęknąłem przy samym ogniu, oparłem zeszyt na kolanie i wpisałem prywatny wydatek dwóch talarów na opłatę kurierską, do późniejszego zwrotu z puszki, dopisując datę i nazwisko Ormianina. Następnie włożyłem złożony odpis klasztorny pomiędzy puste strony, blisko środka, zamknąłem brulion i wepchnąłem całość z powrotem do rury.

Musiałem iść do pułkownika.

Wyszedłem na dziedziniec. Mroźne powietrze uderzyło mnie w twarz. Tuż za progiem stodoły leżał zamarznięty grzbiet końskiego trupa, z którego ktoś wyciął już najlepsze pasy mięsa. Śnieg na podwórzu był zdeptany i zmieszany z nawozem, tworząc twardą, chropowatą skorupę. Między budynkami płonęło kilka niewielkich, kontrolowanych ognisk. Ludzie Hryhorija siedzieli w milczeniu wokół jednego z nich, grzejąc dłonie nad dymiącymi gałęziami, z rohatynami pod ręką. Obok nich Semen topił śnieg w pogiętym żelaznym hełmie.

Minąłem szopę, w której nocowała lekka jazda Ostroroga. Konie stały ciasno, bok w bok, oddając sobie nawzajem ciepło. Zapach mokrej wełny, końskiego potu i dymu unosił się w powietrzu gęstą warstwą.

Główne ognisko dowództwa znajdowało się w osłoniętym rogu dziedzińca, za resztkami murowanego pieca dawnego dworu. Podszedłem bliżej. Lisowski stał tyłem do ognia, z dłońmi splecionymi za plecami. Nie zdjął wilczego płaszcza, nie odpiął szabli. Ostroróg kucał przy palenisku, poprawiając obozowy rynsztunek, a Kopyto siedział na odwróconym żłobie, trzymając w rękach miskę z parującą kaszą. Rotmistrz ciężkiej jazdy był w swoim grubym kożuchu ogromny, ale jego ruchy zdradzały zmęczenie. Bez wozów i pełnej blachy, na samych koniach z jukami, odczuwał ten marsz bardziej niż lekcy zwiadowcy.

– Gość odjechał? – zapytał Lisowski, nie odwracając głowy.

– Odjechał, panie pułkowniku – zameldowałem, stając po drugiej stronie ognia. – Zapłaciłem mu dwa talary z własnej kalety za drogę od Dniepru, z wpisem do późniejszego zwrotu. Skrzynia dotarła bezpiecznie. Klasztor Pieczerski przyjął depozyt, klasztorna pieczęć widnieje na formularzu.

Lisowski skinął krótko głową.

– A księgi?

– Główne rejestry, rachunki z Tuszyna, glejty i prywatna księga są w skrzyni, pod kluczem, w suchej piwnicy. Anastazja Sergiejewna ma pełne prawo dostępu do depozytu na mocy twojej asygnaty.

Kopyto odstawił miskę na śnieg i otarł usta wierzchem dłoni.

– Dobrze – wychrypiał. – Przynajmniej nasze rejestry z poprzednich leż i długi wobec biskupa są zabezpieczone, jeśli drapieżniki z ratusza w Mohylewie spróbują wyrzucić Kwatermistrza ze stodół. A co z wagą, Michał? Jeśli trafimy na ruski konwój z solą i futrami, Zawada i moi ludzie zażądają podziału przed wymarszem. Musimy mieć czym zważyć juki.

Zapadła cisza. Wiatr zaszumiał w nagich gałęziach dębu rosnącego za murem. Spojrzałem prosto na Kopytę, ignorując ból w zesztywniałych palcach.

– Waga została w skrzyni – powiedziałem równym głosem. – Została wydana do Kijowa przed naszym wyjściem z Mohylewa i wpisana do klasztornego inwentarza. Nie mamy jej przy sobie.

Kopyto zamarł. Jego grube palce powoli zacisnęły się na krawędzi żłobu, aż drewno trzasnęło cicho. Wstał powoli, odpychając miskę butem.

– Waga została w Kijowie – powtórzył powoli, a w jego głosie narastał niski, niebezpieczny gniew. – Nasza mosiężna waga. Z odważnikami. Odjechała na saniach na południe, a my jesteśmy tutaj, za Dnieprem, z łupem w garści.

– Musiałem opieczętować skrzynię w Mohylewie – odpowiedziałem, pilnując, by mój ton pozostał rzeczowy, kancelaryjny. – Taki był rozkaz. Pełny inwentarz pod pieczęcią. Nie mogłem wyjąć narzędzia po zamknięciu zdeponowanego ładunku.

Kopyto postąpił krok w moją stronę. Z bliska wydawał się jeszcze potężniejszy. Jego oddech parował mocno w świetle ognia.

– Słuchaj no, pisarczyku – warknął, celując we mnie grubym palcem. – Bez pełnej zbroi, w samym kożuchu pociągnąłem moich najlepszych ludzi na ten rajd. Obiecałem im zysk z każdego zdobytego na Moskwie wozu. Jeśli weźmiemy sól, lisy i sobole, ludzie zażądają działu natychmiast. A sól dzieli się na wagę. Futra wymienia się na srebro, a srebro dzieli się na wagę! Jak zamierzasz wtedy odmierzyć rotom należność? Na garście? Na oko?

– Użyję ruskich miar objętości do soli – odpowiedziałem, nie cofając się. – Znam przeliczniki Anastazji. Sól wydzielimy na czworiki i garnce. A jeśli chodzi o srebro i kruszec, zatrzymamy je w puszce głównej jako sporne, dopóki nie znajdziemy miejskiego złotnika na zdobytej ziemi, albo nie wrócimy pod władzę Rzeczypospolitej.

Kopyto parsknął śmiechem, który brzmiał jak szczeknięcie psa.

– Jako sporne? Myślisz, że Zawada, który liczy każdy dawny dług jak własną ranę, przyjmie zapis w twoim cienkim zeszyciku zamiast srebra do ręki? Myślisz, że moi ciężcy będą walczyć za obietnicę, która czeka w Kijowie? Waga to prawo naszej kompanii, Korejwo. Bez niej jesteśmy tylko bandą leśnych łupieżców, walczącą o każdy worek mąki.

Ostroróg podniósł się z kucków, otrzepując kolana.

– Kopyto ma rację, panie pułkowniku – powiedział cicho zwiadowca, patrząc na Lisowskiego. – Moi lekcy ufają rejestrom, bo wiedzą, że nikt ich nie oszuka o ułamek łuta. Jeśli zaczniemy szacować zdobycz na oko, pojawią się zarzuty o faworyzowanie. Zawada już krąży i podburza młodych. Kiedy przyjdzie rozliczyć wdowie asygnaty po ludziach, których tu stracimy, na jakiej podstawie Michał wyliczy im udział?

Kopyto odwrócił się do pułkownika.

– Trzeba posłać człowieka za tym kupcem – zażądał, uderzając pięścią w otwartą dłoń. – Niech go dopadnie na trakcie, niech jedzie do Kijowa i wróci z wagą. Jesteśmy na początku rajdu. Możemy poczekać dwa dni, ukryci w tym folwarku. Na szybkich koniach dołączy do nas przed pierwszym dużym starciem.

Lisowski przez dłuższą chwilę patrzył w ogień. Cisza przedłużała się, przerywana tylko trzaskiem drewna i odległym parsknięciem konia. Wreszcie pułkownik podniósł głowę i spojrzał prosto na Kopytę.

– Nie ma żadnego posyłania za kupcem – powiedział gładko, bez cienia emocji. – I nie ma żadnego czekania.

Kopyto otworzył usta, ale Lisowski uciął jego sprzeciw jednym, krótkim gestem dłoni.

– Zostawiliśmy wozy w Mohylewie, żeby wyprzedzać moskiewskie wieści. Jeśli zatrzymam kolumnę na dwa dni dla kawałka mosiądzu, carscy wojewodowie ściągną swoje pułki i zablokują nam brody. Każda godzina w tym folwarku kosztuje nas paszę, której nie mamy skąd uzupełnić.

– Ale panie pułkowniku, podział łupu… – zaczął Kopyto.

– Podział łupu jest rzeczą kancelarii – przerwał mu ostro Lisowski. Zrobił krok w stronę rotmistrza, wkraczając w obszar oświetlony blaskiem paleniska. – Zostawiliśmy ciężkie zbroje, zostawiliśmy namioty, zostawiliśmy tabory. Waga to kolejny ciężar, którego nie zabraliśmy. To koszt ruchu zaraportowany do kancelarii. Pisarz odnotuje brak wagi w brulionie i zapisze wszystko jako szacunek do późniejszego wyrównania.

Kopyto zacisnął zęby. Patrzył na Lisowskiego, ważąc w głowie racje. Wiedział, że podważenie bezpośredniego rozkazu w obecności Ostroroga i pisarza równało się z otwartym buntem.

– Zawada nie przyjmie szacunku w notesie – mruknął w końcu rotmistrz, opuszczając wzrok.

– Zawada przyjmie to, co mu podyktuje dyscyplina tej kompanii – odparł zimno Lisowski. – Jeśli tknie sól bez wpisu pisarza polowego, powiesisz go na tym dębie za murem. Rozumiesz mnie, rotmistrzu?

Kopyto milczał przez długą chwilę. W końcu kiwnął ciężko głową.

– Daj rozkazy do wymarszu – polecił Lisowski Ostrorogowi. – Zwijamy obóz. Śnieg zasypie nasze ślady w folwarku w ciągu godziny. Drobne zdobycze do juków, zapasy z folwarku do końskich worów. Wychodzimy stąd przed świtem.

Ostroróg odwrócił się natychmiast i ruszył w stronę długiej szopy, gdzie odpoczywała lekka jazda. Kopyto ruszył w stronę swoich ludzi, krzycząc chrypliwie na pachołków, żeby siodłali wierzchowce.

Zostałem sam z Lisowskim. Pułkownik nie patrzył na mnie. Odwrócił się z powrotem do ognia, wyciągając ręce w stronę ciepła.

– Zanotuj to, Korejwo – powiedział cicho. – Brak mosiężnej wagi. Potrącenia sporne. Każdy ułamek łuta zatrzymany w puszce głównej aż do znalezienia odważników miejskich, z podpisem dwóch świadków od rotmistrzów przy każdym wpisie.

– Zawada zażąda własnych świadków przy każdym przeliczeniu soli na garnce – zauważyłem. – Będzie spowalniał podział, kłócił się o garść mąki i zarzucał mi fałszerstwo objętości.

– To niech żąda. Niech liczy po swojemu. Dopóki ty trzymasz brulion, a on musi zgłosić sprzeciw do koła, mamy porządek. Jeśli skróci drogę i sięgnie ręką po nienależne srebro przed ważeniem, Kopyto wykona na nim wyrok. Rozpisz podział na stany natychmiast, zanim ruszymy.

Sięgnąłem ponownie po tubę. Zdrętwiałe palce ledwo zdołały wyciągnąć korek. Wyjąłem brulion i kawałek węgla. Przyklęknąłem przy samym palenisku, żeby widzieć żółtawe kartki. Otworzyłem wolną stronę pod bieżącą datą.

Oparłem zeszyt na lewym kolanie. Prawa ręka drżała od zimna i bólu w nadgarstku. Napisałem krótko:

*Z dniem dzisiejszym, w folwarku wschodnim, przyjmuję brak wagi mosiężnej szalkowej. Narzędzie pozostaje w depozycie klasztornym w Kijowie. Wszelkie działy zdobyczy w naturze szacowane według miar objętości z asystą świadków rotnych. Kruszce i srebro zatrzymane w puszce głównej jako potrącenie sporne do czasu zważenia na odważnikach urzędowych.*

Zamknąłem brulion. Obok mnie Lisowski ruszył w stronę swojego gniadego konia, którego prowadzili pachołkowie. W obozie narastał szum. Słychać było ciche przekleństwa, uderzenia blaszanych klamer o siodła, zgrzyt napinanych popręgów i miarowe, ciężkie chrapanie wierzchowców, które, wyrwane z krótkiego snu, musiały ponownie wyjść na trzaskający mróz.

Wsunąłem zeszyt do tuby i zatkałem korek, opierając go o kolano i wciskając mocno, by wilgoć nie przedostała się do środka. Wstałem, czując, jak stawy kolanowe protestują zesztywnieniem.

Szedłem w stronę mojego srokatego wałacha, który stał uwiązany przy resztkach ogrodzenia, osłonięty od wiatru przez stertę nadpalonych desek. Zobaczyłem Zawadę. Stał kilkanaście kroków dalej, oparty o słup stodoły. W lewej ręce trzymał róg z prochem, w prawej zamek kołowy od pistoletu, który czyścił małą, natłuszczoną szmatką. Spojrzał na mnie, gdy mijałem jego stanowisko. Jego twarz była brudna od sadzy.

– Słyszałem podniesiony głos Kopyty – rzucił chrapliwie Zawada, nie przerywając wycierania mechanizmu. – Gdzie twoja waga, pisarzu? Podobno pojechała w bezpieczne miejsce.

Zatrzymałem się. Wiatr szarpnął połami mojego żupana. Prawa ręka instynktownie spoczęła na skórzanym rzemieniu tuby.

– Waga czeka w Kijowie, Zawada – odpowiedziałem spokojnie. – Zdobycz rozpiszę w brulionie proporcjonalnie do udziałów łupieżczych. Jeśli chcesz swój przydział pierwszej soli z moskiewskiego konwoju, Kopyto odbierze go dla ciebie na miarę garnca.

Zawada przestał czyścić zamek. Wsunął szmatkę za pas, a metalową część pistoletu schował pod kożuch.

– Na miarę garnca – powtórzył powoli. – Sól się udeptuje. Sól nabiera wilgoci. W jednym garncu może być pół funta różnicy, w zależności od tego, kto sypie. A już na pewno od tego, kto sypie, jeśli ma się wobec niego niezapłacony dług za dawne juchty.

Oderwał plecy od słupa i postąpił pół kroku w moją stronę.

– Nie ufam twojemu brulionowi, Korejwo. I nie ufam twojemu oku. Będę patrzył tobie i temu twojemu Semenowi na ręce przy każdym wydaniu paszy, soli i kruszcu. Jeśli braknie mi choćby odrobiny srebra za pierwszy konwój, nie pójdę z tym do pułkownika. Przyjdę do ciebie.

– Każda różnica jest zamrożona w puszce głównej jako sporna – powiedziałem, patrząc mu prosto w oczy. – Jeśli spróbujesz chwycić za srebro przed kołem towarzyskim, Kopyto osobiście wezwie cię do porządku.

Zawada uśmiechnął się krzywo, odsłaniając pożółkłe zęby.

– Kopyto dba o swoje. Ja dbam o swoje – rzucił cicho. Odwrócił się i poszedł w stronę koni swojej roty, zostawiając mnie samego w zmarzniętym błocie dziedzińca.

Podszedłem do srokatego wałacha. Koń zarzucił łbem, witając mnie cichym prychnięciem. Otarłem rękawicą szron z jego nozdrzy i sprawdziłem naciąg popręgu. Worek z owsem wisiał na swoim miejscu, w olstrach tkwiły moje dwa pistolety kołowe, a skórzane troki trzymały zrolowany koc. Doczepiłem tubę do rzemienia przy siodle, opuszczając ją tak, by spoczywała bezpiecznie pod prawym udem. Ból w nadgarstku wrócił, gdy zacisnąłem palce na wodzach.

Wschodnie niebo pozostawało wciąż czarne, ale wiatr powoli zmieniał kierunek, przynosząc ze sobą zapach sosnowej żywicy z dalekich lasów. Ostroróg trąbił krótko z przodu szyku. Ludzie Hryhorija wyprowadzali swoje konie zza stodoły, formując rzędy na ubitym śniegu. Kopyto siedział już twardo w kulbace, mocując ciężką szablę przy pasie. Stu dwudziestu wyczerpanych jeźdźców, z jukami obciążonymi zapasami z folwarku i drobnym łupem, stało w gotowości do opuszczenia spalonego folwarku.

Włożyłem but w strzemię i dźwignąłem się na siodło. Wałach przestąpił z nogi na nogę, czując ciężar na grzbiecie. Lisowski na swoim gniadym wierzchowcu ruszył jako pierwszy, kierując się w stronę wyłamanych wrót wyjazdowych, na szlak biegnący prosto na wschód, w głębokie terytorium moskiewskie. Dotknąłem palcami twardej skóry pod udem, zebrałem wodze i ruszyłem za Kopytą w ciemność, zostawiając za sobą zrujnowane zimowisko.

Pęknięte płozy

Zamarznięty śnieg trzeszczał pod kopytami srokatego wałacha. Ziemia za przydrożnym rowem była zryta głębokimi bruzdami i znaczona ciemnymi wyrwami wyrzuconego w górę błota. Zsiadłem z siodła, ostrożnie stawiając buty na wyślizganym lodzie. Powietrze śmierdziało spalonym prochem, końskim potem i surowym, żywicznym zapachem świeżo przełamanego drewna.

Walka zakończyła się kilkadziesiąt uderzeń serca temu. Kopyto nie bawił się w podjazdy ani harce. Kiedy tylko szpica Ostroroga potwierdziła, że moskiewski konwój wszedł w wąski przesmyk między gęstymi zagajnikami, ciężcy jeźdźcy uderzyli z lasu bez krzyku bojowego. Nie mieli na sobie husarskich blach, ale masa ich zimowych wierzchowców, rozpędzona na krótkim odcinku, uderzyła w eskortę z siłą kowalskiego młota. Zepchnęli sanie z ubitego traktu prosto w głębokie zaspy, łamiąc szyk i odbierając strzelcom czas na odpalenie luf.

Przeszedłem obok przewróconych sań. Gruba, sosnowa płoza pękła z suchym trzaskiem, a jej postrzępiony koniec wbijał się teraz w zaspę. Przy roztrzaskanym dyszlu leżał moskiewski pachołek w pikowanym, brudnym kaftanie. Jego czapka z psiego futra potoczyła się kilka kroków dalej. Nie miał przy sobie broni palnej, tylko krótki berdysz, który wyleciał mu z rąk przy upadku.

Ludzie Kopyty przejęli już kontrolę nad pobojowiskiem. Chodzili między saniami, odcinając rzemienie i wyplątując konie pociągowe z zaprzęgów. Kilku towarzyszy stało na skraju traktu, nabijając pistolety na wypadek, gdyby ktoś z eskorty uszedł do lasu i próbował strzelać z ukrycia.

Podszedłem do pierwszych wozów. Kopyto stał przy nich, oparty dłonią o krawędź nienaruszonej skrzyni. Jego wierzchowiec, trzymany za wodze przez pachołka, dyszał ciężko, wypuszczając z nozdrzy gęste obłoki pary. Rotmistrz odwrócił w moją stronę szeroką twarz. Brwi miał pokryte szronem.

– Piętnastu zbrojnych – powiedział niskim, chrapliwym głosem. – Strzelcy i trochę lokalnej jazdy. Rozsypali się przy pierwszym uderzeniu. Sześciu leży, reszta weszła w las. Nie kazałem ścigać. Szkoda końskich nóg na uganianie się po zaspach za pojedynczymi ludźmi.

– Dobra decyzja – odparłem, patrząc na ładunek. – Mamy ważniejsze rzeczy do zabezpieczenia.

Kopyto odsunął się od skrzyni i szarpnął za krawędź grubej, szarej płachty przykrywającej sanie. Płótno zesztywniało na mrozie, więc musiał użyć siły, by je odrzucić. Pod spodem leżały ciasno ułożone, konopne worki.

Rotmistrz wyciągnął krótki nóż zza pasa i przeciął szew najbliższego wora. Wsunął do środka nagą dłoń i wyciągnął garść grubych, szarych kryształów.

– Sól – stwierdził, rozcierając zdobycz w palcach. – Czysta sól z warzelni. I mąka żytnia na następnych saniach. Tego właśnie szukaliśmy. Mają sól, rzemienie i paszę.

Skinąłem głową. Sól w głębi moskiewskich ujezdów miała wartość równą srebrnym monetom. Można było nią zapłacić za konie w słobodach, wymienić na owies albo uchronić własne zapasy mięsa przed zepsuciem. Mąka dawała nam margines przetrwania na wypadek odcięcia od spichlerzy.

– Ile tego jest? – zapytałem, podchodząc bliżej przeciętego worka.

– Dwie sanie z solą, jedne z mąką – wyliczył Kopyto, chowając nóż. – Reszta to owies w ziarnie i trochę żelaza. Pytanie brzmi, pisarzu, jak zamierzasz to teraz podzielić na udziały. Skrzynia z twoją cenną wagą jedzie do Kijowa, a my nie zabierzemy stąd ani jednych sań. Lisowski kazał nam iść bez taboru.

Spojrzałem na ciężkie worki, oceniając ich wielkość. Płótno było napięte do granic możliwości.

– Ruskie miary – powiedziałem. – Pakują sól w standardowe pudy. Znam te worki z witebskich leż. Jeśli szwy są całe, każdy wór waży tyle samo. Zostawimy sól w workach, a zdobycznych koni pociągowych użyjemy jako luzaków do niesienia ładunku. Powinny udźwignąć po dwa worki bez łamania grzbietów na mrozie. Rozpiszę to na sztuki w brulionie, a ewentualne różnice wyrównamy po powrocie pod miejskie wagi.

Kopyto skrzywił się, ale nie zaprzeczył. Wiedział, że nie mamy lepszego wyjścia. Zrzucenie soli na śnieg i dzielenie jej na garście zajęłoby nam resztę krótkiego zimowego dnia, a rozsypany towar nabrałby wilgoci i stwardniał w lodowe bryły.

– Zapisz to dokładnie, Korejwo – rzucił rotmistrz, odwracając się do swoich ludzi. – Hej! Odcinać postronki! Kłaść worki równo na końskie grzbiety i wiązać mocno! Kto źle zaciągnie węzeł, będzie sam niósł sól na własnych plecach!

Odwróciłem się od głównej grupy i ruszyłem wzdłuż linii rozbitego konwoju. Musiałem policzyć sanie, oszacować liczbę koni zdolnych do dalszego marszu i sprawdzić, czy z tyłu nie ukryto ładunku o większej wartości. Konwoje zaopatrzeniowe często przewoziły srebro dla garnizonów albo cenne futra na wymianę, ukryte pod bezwartościowym sianem.

Śnieg na poboczu sięgał mi powyżej kolan. Stawiałem kroki powoli, by nie skręcić kostki na ukrytych pod puchem gałęziach. Minąłem trzecie sanie, przy których dwóch Kozaków Hryhorija wyciągało ze skrzyń skórzane uprzęże i rzemienie. Czwarty wóz zapadł się w głęboki dół, a jego ładunek rozsypał się po stoku.

Piąte sanie znajdowały się na samym końcu szyku, wciśnięte w gęste zarośla. Zjechały z traktu jeszcze przed uderzeniem, prawdopodobnie gdy powożący próbował uciec do lasu. Konie pociągowe leżały w śniegu, splątane w skórzanych pasach zaprzęgu. Jeden z nich już nie żył, z karkiem skręconym pod nienaturalnym kątem.

Przy saniach stał Zawada.

Odsunął się w cień gęstych świerków, poza wzrokiem Kopyty i głównych sił. Jego kary koń był uwiązany do grubego konaru kilka kroków dalej. Zawada nie zajmował się wyplątywaniem żywego wierzchowca z zaprzęgu ani sprawdzaniem przednich skrzyń. Pochylał się nad rozerwaną płachtą na tyłach sań i pracował nożem.

Zwolniłem krok, opierając dłoń na rękojeści pistoletu kołowego w olstrze przy moim siodle. Wałach szedł tuż za mną, chrapiąc cicho.

Zbliżyłem się na odległość trzech kroków, zanim Zawada mnie usłyszał. Obejrzał się gwałtownie, gotowy do ataku, ale widząc mnie, tylko zacisnął szczęki. W lewej ręce trzymał rzemień, którym związany był pękaty, surowy tobołek wyciągnięty ze skrytki pod deskami sań. W prawej dzierżył krótki, szeroki nóż myśliwski. Z tobołka wystawały rude i czarne ogony. Lisie i sobole skóry. Najbardziej skondensowany majątek, jaki można było znaleźć na moskiewskich szlakach, lżejszy od srebra i łatwy do schowania w jukach.

– Zostaw to, Zawada – powiedziałem płaskim głosem, zatrzymując się na skraju zdeptanego śniegu.

Towarzysz nie wypuścił rzemienia. Opuścił tylko rękę z nożem, krzyżując ją przed sobą w geście ostrzegawczym.

– Skóry są bez rejestru – odpowiedział chrapliwie. – Ukryli je przed własnymi urzędnikami. Nie było ich na wierzchu. Znalazłem je na dnie sań, pod gnojem i sianem. To moja zdobycz.

– Zdobycz z konwoju należy do puszki powszechnej – przypomniałem mu. – Powtarzam. Zostaw to. Zapakujemy futra na luzaki, a po powrocie podzielimy srebro z ich sprzedaży według starszeństwa w rocie.

Zawada splunął w śnieg.

– Podzielisz według wagi, której nie masz. Albo zapiszesz w tym swoim zeszyciku, że sól i futra poszły na poczet jakiegoś biskupa albo innego długu, który wymyślisz. Nie mam ciężkiej blachy, pisarzu. Zostawiłem zbroję w Mohylewie. Idę w tym jebanym śniegu tylko dlatego, że Lisowski kazał nam iść. Ale nie oddam ci tego, co wyrwałem własnymi rękami.

Zrobił krok w stronę swojego wierzchowca, ciągnąc za sobą tobołek. Skóry zachrzęściły na zmarzniętym śniegu.

Prawa ręka bolała mnie od mrozu, a nadgarstek pulsował dawnym urazem, ale ruch był wyćwiczony. Przesunąłem dłoń do przodu, pod żupanem, i położyłem palce na zamku kołowym drugiego pistoletu za rzemieniem mojego pasa. Nie wyciągnąłem broni. Po prostu pozwoliłem jej spocząć w zasięgu dłoni, w miejscu, gdzie mechanizm był gotowy do nakręcenia kluczem.

– Masz w brulionie pięć bitych talarów grzywny, Zawada – powiedziałem powoli, mierząc każde słowo w cichej przestrzeni lasu. – Złamałeś prawo podziału przy juchtach i żelazie w Witebsku. Masz sześć złotych długu za msze za Jana Zarembę. Jesteś winien puszce pieniądze. Jeśli teraz odetniesz te skóry i włożysz je do własnych sakw przed oficjalnym spisem, dopiszę do twojego nazwiska kradzież z łupu wspólnego na polu walki.

Zawada zatrzymał się. Jego oczy zwęziły się w wąskie szczeliny. Spojrzał na moją rękę opartą na pasie, potem na moją twarz.

– Jesteś sam, Korejwo – wycedził. – Kopyto krzyczy na ludzi sto kroków stąd. Ostroróg pilnuje traktu. Zanim wyciągniesz ten swój pistolet i nakręcisz koło, mój nóż otworzy ci gardło.

– Może – zgodziłem się, nie mrugając. – Ale jeśli upadnę, zostaniesz nad moim ciałem z workiem futer, a Hryhorij znajdzie na śniegu twoje ślady. Wiesz, jakie jest prawo kompanii. Powieszą cię na najbliższej sośnie, a twoje konie i broń przejdą na własność roty Kopyty. Spróbuj.

Wiatr zaszeleścił w suchych gałęziach. Zawada stał bez ruchu, ważąc w dłoni nóż myśliwski. Oddychał głośno. Czułem pieczenie mrozu na policzkach. Nie miałem pewności, co zrobi weteran. W Tuszynie i pod Witebskiem widziałem ludzi, którzy zabijali za ułamek wartości tych skór.

Nagle zza zakrętu traktu, zza zarośli, wyłonił się gniady wierzchowiec. Kopyta miękko uderzały o ubity śnieg.

Lisowski zatrzymał konia dziesięć kroków od nas. Miał na sobie wyliniały wilczy płaszcz, a jego twarz, ostra i chuda, pozostawała bez wyrazu. Nie krzyczał. Nie podniósł nawet głosu. Patrzył na nas z wysokości siodła, oceniając scenę w ułamku sekundy. Nóż w ręku Zawady. Tobołek z futrami. Moja dłoń na pasie.

– Rzuć to w śnieg – powiedział pułkownik.

Zawada powoli wypuścił powietrze przez nos. Rozluźnił chwyt na rzemieniu. Tobołek z futrami opadł głucho na zaspę. Następnie, ruchem ostrożnym i kontrolowanym, weteran wsunął nóż do pochwy przy pasie.

Lisowski przeniósł wzrok z Zawady na mnie.

– Spisz te skóry, Korejwo. Pójdą na poczet puszki powszechnej, do podziału na powrocie.

Potem znów spojrzał na Zawadę.

– Mamy piętnaście zdobycznych koni pociągowych bez zaprzęgów – powiedział pułkownik. – Są ciężkie, niespokojne i pójdą z solą oraz resztą ładunku. Wymagają silnej ręki, żeby nie zeszły z wydeptanego śladu w głęboki śnieg. Poprowadzisz luzaki na tyłach kolumny, Zawada.

Oczy Zawady rozszerzyły się na moment z niedowierzaniem, po czym szybko wróciły do zimnego skupienia. Prowadzenie zdobycznych koni pociągowych w głębokim śniegu, na końcu kolumny, było najgorszym przydziałem z możliwych. Konie taborowe, wyrwane z zaprzęgu, bezustannie potykały się, stawały dęba, rwały postronki i odmawiały marszu. Prowadzący musiał zsiadać z siodła, ciągnąć je siłą, wiązać pęknięte liny i wdychać pot całej idącej przodem grupy. To była praca dla młodych pachołków, nie dla zasłużonego towarzysza z ciężkiej roty.

– Panie pułkowniku – zaczął Zawada, obniżając głos. – Zostawiłem zbroję w Mohylewie. Walczę na pierwszej linii. Moje miejsce jest przy Kopycie.

– Twoje miejsce jest tam, gdzie ci wskażę – uciął Lisowski. – Pójdziesz na tyły i dopilnujesz, żeby ani jeden worek soli nie zgubił się po drodze. Jeśli stracisz jednego konia z głupoty, pisarz potrąci ci jego wartość z przyszłego łupu. Zrozumiałeś?

Zawada milczał, przesuwając kciukiem po rękojeści schowanego noża. Wreszcie opuścił ramię i kiwnął krótko głową.

– Zrozumiałem.

Odwrócił się na pięcie, sięgnął po wodze swojego karego wierzchowca i ruszył pod górę, w stronę traktu, zostawiając rzucony tobołek na śniegu. Lisowski spojrzał za nim, a potem ponownie odwrócił głowę w moją stronę.

– Nie wyjmuj pistoletu, jeśli nie jesteś gotów go użyć, pisarzu – powiedział cicho. – Zawada jest za szybki. Następnym razem podetnie ci nadgarstek, zanim nakręcisz zamek. Pisz udziały. Chcę mieć tę sól rozdzieloną na konie przed południem.

Lisowski pociągnął lekko za wodze i zawrócił swojego gniadego, kierując się z powrotem do głównych sił.

Zostałem sam w cieniu zarośli. Przez chwilę stałem bez ruchu, pozwalając, by napięcie w ramionach powoli opadło. Ból w prawym nadgarstku przypomniał o sobie z podwójną siłą. Zdjąłem rękę z pasa i potarłem staw przez materiał rękawicy. Konie pociągowe, wciąż częściowo splątane w zaprzęgu przewróconych sań, chrapały niespokojnie.

Podszedłem do tobołka z futrami. Rzemień był przecięty do połowy, dokładnie tam, gdzie Zawada pracował nożem. Szarpnąłem za skórzane wiązanie. Skóry lisów i soboli były doskonałej jakości, ułożone starannie włosem do wewnątrz. Złapałem za brzeg płachty i wyciągnąłem cały pakunek ze śniegu. Ważył około piętnastu funtów. Zarzuciłem go na ramię i ruszyłem w górę skarpy, prowadząc swojego srokatego wałacha.

Na trakcie praca wrzała. Ludzie Kopyty zrzucali worki z mąką na pobocze, a sól troczyli konopnymi linami na końskie grzbiety. Puste sanie spychano w rowy, by nie blokowały wąskiej drogi. Słychać było chrzęst deptanego śniegu, rżenie zdezorientowanych koni i krótkie komendy setników.

Odłożyłem tobołek z futrami na jedną z ocalałych skrzyń. Odsunąłem na bok zmarznięty materiał żupana, chwyciłem za twardy, skórzany korek mojej tuby i wyciągnąłem go z oporem. Wsunąłem dłoń do środka, wyciągając cienki brulion.

Rozłożyłem zeszyt na płaskim wieku pękniętej beczki. Wiatr natychmiast spróbował przewrócić kartki, więc przycisnąłem je lewą dłonią. Wyciągnąłem węgieł.

Zapisywanie czegokolwiek na tym mrozie wymagało wysiłku woli. Palce odmawiały posłuszeństwa, a węgiel nie chciał zostawiać wyraźnego śladu na zlodowaciałym papierze. Dociskałem czubek mocno, ignorując rwanie w starym urazie.

*Trakt wschodni. Konwój z eskortą. Towar spisany po zdarciu płacht.*

Linię niżej otworzyłem rubrykę dla puszki powszechnej.

*Dwadzieścia worków soli. Sól w pudach ruskich, równej miary. Srebro z soli liczyć na wagę po powrocie. Piętnaście koni pociągowych bez siodeł, zdolnych do noszenia. Na poczet puszki powszechnej. Trzy worki mąki, owies wydany na pysk w biegu.*

Zatrzymałem węgieł i spojrzałem na tobołek z futrami. Przypomniałem sobie zimne oczy Zawady i nóż w jego dłoni.

*Futra lisie i sobole, sztuk bez przeliczenia, pakiet jeden ciężki. Odebrane z ukrycia. Na poczet puszki powszechnej, do podziału kruszcem.*

Zamknąłem brulion. Pismo było koślawe, krawędzie liter rozmazane od lodu, ale stanowiło twardy dowód w przypadku jakiegokolwiek sporu przed kołem towarzyskim. Wsunąłem zeszyt z powrotem do tuby i zabezpieczyłem go korkiem. Następnie złapałem tobołek z futrami i podszedłem do swojego wałacha, trocząc pakunek mocno z tyłu siodła, pod zrolowanym kocem.

Kopyto stanął na środku traktu, podnosząc prawą rękę.

– Na koń! – ryknął rotmistrz. – Śnieg na trakt, przykrywać wyrwy, żeby pościg nie zobaczył od razu, w którym miejscu zmieniliśmy kierunek!

Ludzie zaczęli wracać na siodła. Zdobyczne konie pociągowe zostały połączone długimi rzemieniami w jeden ciągły szereg. Dziesięć niosło na grzbietach po dwa ciężkie worki soli, a na pozostałych troczono mąkę, rzemienie i rzeczy zdjęte z sań. Zawada podjechał na tyły kolumny, w milczeniu chwytając koniec rzemienia prowadzącego pierwszego luzaka. Jego twarz była zacięta. Owinął rzemień wokół dłoni i szarpnął mocno, by zmusić zmylone zwierzę do marszu. Zdobyczny koń zarył kopytami i zarżał, ale w końcu postąpił krok naprzód.

Ostroróg odjechał na szpicę, wprowadzając swoich ludzi w las po drugiej stronie traktu. Zostawialiśmy za sobą stertę połamanych płóz, pięć pustych sań i zmarznięte ciała dawnej eskorty. Wjechaliśmy w gęsty pas sosen, kierując się na wschód, głębiej w terytorium carskie.

Włożyłem but w strzemię i dźwignąłem się na siodło. Srokaty wałach ruszył równym stępem, wchodząc w ścieżkę wydeptaną przez ciężkich jeźdźców. Wziąłem głęboki oddech. Mróz szczypał w płuca, a wiatr znów przybrał na sile, sypiąc suchym śniegiem z gałęzi. Spojrzałem w dół, na twardą skórę tuby przy prawym udzie. Obijała się o nie przy każdym kroku wałacha.

Stan bierny

Wschodnia brama Mohylewa była otwarta, ale pachołkowie miejscowej straży zaczęli opuszczać zardzewiałe piki na powitanie pierwszej szpicy. Zatrzymali się w połowie ruchu, widząc wychodzące z lasu konie. Nikt z nas nie krzyczał, nikt nie obnosił się z łupami ani nie ogłaszał zwycięstwa. Byliśmy brudni, przemarznięci i śmierdzieliśmy końskim potem zmieszanym z dymem spalonych moskiewskich sani.

Ostroróg nie zwolnił. Jego gniady wierzchowiec uderzył piersią w drzewce najbliższej piki, spychając strażnika na bok. Mężczyzna potknął się o oblodzoną krawędź kłody i upadł na kolana, wypuszczając broń z rąk. Reszta warty cofnęła się pod drewniane ściany bramy, przyklejając plecy do mokrych desek. Przepuścili nas w milczeniu.

Wjechaliśmy w wąskie ulice miasta. Śnieg był tu zdeptany na twardą, szarą masę, zmieszaną z popiołem i pomyjami wylewanymi prosto z okien. Srokaty wałach pode mną stąpał niepewnie, ślizgając się na oblodzonych koleinach. Ból w prawym nadgarstku przypominał o sobie przy każdym pociągnięciu wodzy, gdy musiałem korygować krok zwierzęcia. Z tyłu słyszałem ciężki chrzęst kopyt luzaków, które niosły uwiązane do grzbietów worki z solą i futrami.

Mieszczanie zatrzymywali się przy płotach. Kobiety ciągnące wiadra z wodą stawały w miejscu, patrząc na nas z otwartymi ustami. Mężczyźni rąbiący drewno opuszczali siekiery, a kupcy wychylali głowy zza obitych skórami drzwi swoich kantorów. Tygodnie spędzone za Dnieprem, w głębi moskiewskiego terytorium, najwyraźniej starczyły, by Mohylew uznał lekką kolumnę Lisowskiego za zaginioną i pogrzebaną w zaspach.

Lisowski prowadził kolumnę prosto w stronę wschodniej cerkwi, omijając główny rynek. Nie szukał spotkania z władzami miasta ani publicznego pokazu siły. Zależało nam wyłącznie na dotarciu do zabudowań gospodarczych za murem cerkiewnym, gdzie w grudniu zostawiliśmy Kwatermistrza z zapasami, owsem i ludźmi niezdolnymi do ostrego marszu.

Skręciliśmy w szeroką aleję prowadzącą ku klasztornym ogrodom. Dźwięk podków odbijał się od drewnianych fasad domów. Pomiędzy dachami widać było już szarą bryłę prawosławnej świątyni, a za nią rząd długich, solidnych stodół krytych gontem.

Przed główną szopą kłębił się tłum.

Ostroróg podniósł dłoń, zatrzymując szpicę kilkadziesiąt kroków od zbiegowiska. Lisowski zrównał się z nim, a ja podjechałem bliżej, trzymając wałacha krótko przy łęku.

Plac przed taborowymi stodołami zajmowało około pięćdziesięciu ludzi z miejskiej straży. Mieli na sobie wełniane kapoty, a w rękach trzymali halabardy, rzemieślnicze piki i ciężkie, okute pałki. Nie tworzyli wojskowego szyku. Stali luźnym rzędem, blokując dostęp do podwórza. Przed nimi, na ubitym śniegu, stał wysoki mężczyzna w drogim, podbitym kunami płaszczu i wysokiej czapie. Radny miejski albo komisarz z ratusza. Trzymał w dłoni rozwinięty pergamin z czerwoną pieczęcią.

Drogę do głównych wrót stodoły zagradzał Kwatermistrz.

Stał szeroko, z rękami opartymi na skórzanym pasie. Nie miał na sobie zbroi, tylko gruby, wytarty kożuch i wełniane portki wpuszczone w wysokie buty. Za jego plecami, w świetle półotwartych skrzydeł stodoły, stał garnizon taborowy.

Sześćdziesięciu siedmiu ludzi stanu biernego. Byli to ci, których nie wzięliśmy na rajd za Dniepr. Pachołkowie z odmrożonymi stopami, starzy weterani z roty Kopyty, którzy nie utrzymaliby się w siodle przez tydzień szybkiego marszu, ranni po walkach na dźwińskim szlaku, wozacy bez wozów i chorzy z gorączką. Nie wyglądali jak wojsko. Trzymali w rękach drągi, ciężkie kowalskie młoty, widły i kilka starych samopałów.

Tuż po prawej stronie Kwatermistrza stał Mikołaj. Opierał się ciężko na zdrowej nodze, podczas gdy drugą, owiniętą brudnymi szmatami od samej kostki po udo, trzymał lekko uniesioną. W dłoniach ściskał długi, lontowy muszkiet, skierowany lufą prosto w brzuch komisarza z ratusza. Lont tlił się słabo, wypuszczając cienką strużkę dymu.

– Zmarnujecie ziarno, które należy się miastu! – Głos komisarza niósł się wyraźnie w zimnym powietrzu. – Wasza jazda leży pocięta za rzeką. Od tygodni nie ma od nich żadnych wieści. Ratusz nie będzie żywił kalek i maruderów z miejskich zapasów. Oddajcie klucze do spichlerza i opuśćcie kwatery do zachodu słońca, a pozwolimy wam wyjść za mury z tym, co macie na grzbietach.

Kwatermistrz nie drgnął.

– Stodoły zostały wyznaczone na kwaterę pułku – powiedział twardym, wolnym od emocji głosem. – Mamy prawo do tego miejsca. Ziarno w środku jest wpisane na stan. Nikt nie wejdzie przez te wrota bez rozkazu pułkownika.

– Wasz pułkownik zamarzł w moskiewskim lesie! – krzyknął radny, machając pergaminem. – Mam prawo przejęcia mienia opuszczonego. Straż! Podejdźcie do wrót i odsuńcie tego upartego wołu. Jeśli ten kulawy spróbuje odpalić rurę, zbijcie ich z nóg pałkami. Nie mają prochu na drugą salwę.

Strażnicy miejscy zawahali się, ale kilku ustawiło piki przed sobą i zrobiło krok w stronę stodoły. Mikołaj chwycił muszkiet mocniej, a ludzie za plecami Kwatermistrza unieśli widły i drągi.

Lisowski nie wydał rozkazu do szarży. Nie wyciągnął szabli. Dotknął ostrogą boków swojego gniadego i ruszył stępem prosto w tłum.

Ostroróg pojechał tuż za nim, a ja zająłem miejsce po prawej. Kopyto i jego czternastu ciężkich jeźdźców uformowali klin, domykając nasz ruch. Sto dwadzieścia koni weszło na plac z brutalną precyzją.

Strażnicy miejscy usłyszeli nas dopiero, gdy kopyta zadudniły na zmarzniętych deskach rynsztoka. Odwrócili głowy. Na widok formacji jeźdźców, brudnych od dymu, z bronią palną w olstrach i jukami pełnymi łupów, zatrzymali się w pół kroku.

Wjechaliśmy w tył ich luźnego rzędu. Gniady Lisowskiego uderzył piersią w plecy dwóch strażników, roztrącając ich na boki. Konie Kopyty, ciężkie od mięśni i zimowego futra, weszły w przerwę, spychając ludzi ratusza w stronę płotu. Nie było mowy o walce. Pachołkowie miejscy rzucali halabardy na śnieg i odskakiwali pod ściany okolicznych budynków, by uniknąć stratowania. W ciągu kilkunastu uderzeń serca plac został oczyszczony.

Komisarz został sam na środku ubitego podwórza. Pergamin opadł w jego dłoni. Zadarł głowę, patrząc na Lisowskiego, który zatrzymał wierzchowca zaledwie dwa kroki od niego. Koń parsknął, wyrzucając ciepłe powietrze prosto w twarz urzędnika.

Lisowski nie zaszczycił go ani jednym słowem. Obrócił głowę w moją stronę.

– Pisarzu. Zabezpiecz kwatery.

Zebrałem wodze lewą ręką i zsunąłem się z siodła. Zmarznięte kolana zaprotestowały tępym bólem, gdy buty uderzyły o zlodowaciałą ziemię. Poprawiłem skórzaną tubę przy pasie i ruszyłem w stronę komisarza. Kopyto zsiadł ze swojego karego konia chwilę po mnie, podchodząc wolnym krokiem i stając tuż za moim prawym ramieniem. Towarzyszyła mu woń krwi, potu i końskiej sierści.

Zatrzymałem się przed urzędnikiem z ratusza. Mężczyzna miał rzadką, siwiejącą brodę i zaczerwienione od mrozu policzki. Jego oczy uciekały w stronę Kopyty, a potem wracały do mojej twarzy.

– Nazywam się Michał Korejwo – powiedziałem płaskim głosem. – Jestem pisarzem polowym tej kompanii. Kto wydał wam rozkaz naruszenia kwater wojskowych Rzeczypospolitej?

Przełknął ślinę.

– Ja... jestem komisarzem do spraw aprowizacji miasta. Burmistrz wydał nakaz lustracji zapasów. Wasza jazda zniknęła za Dnieprem tygodnie temu. Zgodnie z prawem miejskim, mienie opuszczone przez wojsko wraca do puli publicznej. Ci ludzie... – wskazał drżącą ręką na Kwatermistrza. – Ci ludzie to nie jest wojsko. To obóz chorych. Miasto potrzebuje owsa dla własnej straży.

Wyciągnąłem lewą ręką pergamin z jego dłoni. Nie stawiał oporu. Rozwinąłem dokument i przebiegłem wzrokiem po tekście. To był zwykły nakaz miejski, pozbawiony jakichkolwiek podpisów wojskowych czy hetmańskich. Oparty na pogłosce o naszej śmierci.

– Miasto wydało zgodę na kwaterunek w tych stodołach – przypomniałem, zwijając pergamin w rulon. – Kwaterunek obejmował dach nad głową, prawo do zakupu drewna i do zatrzymania połowy owsa z taboru, odłożonego na zimę. Dokumenty spisał wasz własny pisarz.

– Warunki dotyczyły aktywnego pułku! – rzucił komisarz, odzyskując na chwilę rezon. – A pułku tu nie było. Zostawiliście nam na karku kaleki, które wyjadały ziarno, nie dając nic w zamian.

Odwróciłem się w stronę stodoły. Kwatermistrz opuścił ręce z pasa i podszedł do mnie powoli. Jego twarz była szara od zmęczenia, a pod oczami miał głębokie, ciemne worki. Za nim Mikołaj opuścił lufę muszkietu, opierając kolbę o but.

– Ile dni minęło od naszego wyjścia, Kwatermistrzu? – zapytałem.

– Osiemdziesiąt dwa – odpowiedział rzeczowo. – Zimowaliśmy na zapasach z taboru. Nikt nie wyszedł poza kwatery. Żaden z moich ludzi nie wszedł na rynek, nie ukradł kury ani nie wywołał burdy w karczmie. Trzymaliśmy się wewnątrz płotu, dokładnie tak, jak stało w rozkazie.

– Złodzieje i tak się znajdą – mruknął komisarz.

Kwatermistrz zignorował go. Sięgnął do wewnętrznej kieszeni kożucha i wyciągnął plik złożonych, grubych arkuszy papieru. Podał mi je.

– Kwity kwaterunkowe – powiedział. – Opłacone z góry z puszki powszechnej za zrzeczenie się połowy owsa w grudniu. Wpisy zaświadczają prawo do stodół i zamkniętego podwórza.

Rozłożyłem papiery. Pieczęcie laku zachowały swój kształt. Podpis miejskiego urzędnika widniał wyraźnie na dole każdej strony.

– Data ważności kwaterunku, Kwatermistrzu? – zapytałem, patrząc na tekst.

– Czternasty marca roku pańskiego tysiąc sześćset trzynastego. Albo do pierwszego ruszenia lodu na Dnieprze, jeśli nastąpi wcześniej.

Spojrzałem na niebo. Chmury były gęste, ciężkie od śniegu, a mróz trzymał lód na rzece. Do czternastego marca brakowało jeszcze ponad trzech tygodni.

Odwróciłem się do komisarza.

– Ważność kwitów wygasa czternastego marca – powiedziałem, wpychając mu jego własny nakaz lustracji za pas płaszcza. – Garnizon taborowy utrzymał stanowisko. Pułk powrócił. Twoje pismo o mieniu opuszczonym jest nieważne. Jeśli spróbujesz jeszcze raz otworzyć te wrota bez naszej zgody, uznam to za kradzież wojskowego zapasu w czasie wojny.

Komisarz cofnął się o krok. Spojrzał na Kopytę, który stał w milczeniu, przesuwając kciukiem po drewnianej rękojeści pistoletu kołowego wystającego zza pasa.

– Biskup dowie się o waszym powrocie – rzucił pospiesznie, szukając drogi ucieczki. – Macie wobec niego dług za owies z Witebska. Nie zapomni o tym. Czeka na swoje sto dziesięć złotych.

– Kancelaria ureguluje dług w wyznaczonym terminie – uciąłem. – Zabieraj swoich ludzi z naszego placu.

Komisarz nie odpowiedział. Obrócił się na pięcie i ruszył szybkim krokiem w stronę bramy ogrodzenia, machając ręką na strażników miejskich. Pachołkowie zbierali z ziemi porzucone halabardy i wycofywali się w pośpiechu, wpadając na siebie w wąskim przejściu między płotem a murem cerkwi. Po minucie na placu zostali tylko ludzie Lisowskiego i garnizon taborowy.

Dopiero wtedy Kwatermistrz odetchnął głęboko. Jego ramiona lekko opadły.

– Byli głodni – powiedział, patrząc w miejsce, gdzie zniknął komisarz. – Zeszłego tygodnia zaczęli podchodzić pod mury nocą. Chcieli sprawdzić zamek bocznej szopy. Musiałem wystawić warty podwójne z rotacji biernej. Mikołaj spał z lontem w ręku przez ostatnie cztery noce.

– Straciliście kogoś? – zapytałem.

– Trzech – odparł Kwatermistrz, nie owijając w bawełnę. – Stary wozak od Kopyty nie przeżył stycznia. Gorączka i płuca. Dwóch rannych z Dźwiny zmarło, kiedy mróz wszedł w gnijące rany. Pochowaliśmy ich za stodołą, w zmarzniętej ziemi, żeby ratusz nie miał pretekstu do wzywania miejskiego cyrulika. Reszta trzyma się na nogach.

Kopyto podszedł bliżej, patrząc na swoich wycieńczonych ludzi, którzy dołączyli do nas z głębi stodoły.

– Wydałeś im nasz owies? – zapytał rotmistrz twardo. – Obcinałeś racje?

– Zgodnie z wpisem – odpowiedział Kwatermistrz, krzyżując z nim spojrzenie. – Każdy dostał na przeżycie tyle, by nie zamarznąć w nocy. Konie zjadły to, co zostało przypisane jako rezerwa stała. Nie tknąłem ziarna przeznaczonego na wasz powrót, Kopyto. Macie swoje worki nienaruszone.

Kopyto odwrócił wzrok.

– Moja rota jest przemarznięta do szpiku kości – rzucił rotmistrz. – Rozkulbaczyć wierzchowce. Owies do żłobów. Przynieście drewno. Chcę widzieć dym w izbach za pół godziny. Wszyscy zsiadać!

Plac natychmiast ożył. Ludzie Ostroroga i Kopyty zeskakiwali z siodeł, klepiąc zmarznięte, pokryte szronem konie po szyjach. Zawada prowadził sznur zdobycznych koni z solą w stronę mniejszych szop, gdzie taborowi zaczynali już przygotowywać miejsce. Hryhorij i jego Kozacy zajęli wschodnią część podwórza, sprawnie organizując stanowiska przy starych ogniskach.

Zwróciłem się z powrotem do Kwatermistrza.

– Skrzynia z puszki powszechnej? – zapytałem.

Kwatermistrz odwrócił się, wszedł do stodoły i wrócił po chwili. W rękach trzymał żelazną kasetę, okutą na rogach, zamkniętą na kłódkę. Postawił ją na drewnianej beczce stojącej przy wrotach.

– Jest tutaj – powiedział. – Opłaciliśmy drwa i bieżące naprawy obozowe według twojego rozdzielnika z grudnia. Nie wydałem ani jednego talara ponad to, co zostało zapisane na poczet utrzymania garnizonu.

Położyłem lewą dłoń na zimnym żelazie kasetki. To była reszta naszego wspólnego srebra. Pełne rejestry i waga mosiężna znajdowały się w Kijowie z Anastazją, ale kruszec puszki powszechnej został przy Kwatermistrzu. Kaseta, którą ocalił przed ratuszem, zawierała zaliczki, potrącenia sporne z witebskich leż i monety potrzebne na opłacenie biskupa.

– Dobra robota – powiedziałem cicho.

Kwatermistrz wzruszył ramionami.

– Pilnowałem drzwi. Tyle mogłem zrobić. Bierz ten swój chudy zeszyt, pisarzu, i sprawdź stany, zanim Kopyto zacznie żądać podziału tej soli, co ją przywieźliście na luzakach.

Ominąłem beczkę i podszedłem do swojego wałacha, który stał spokojnie przy ścianie stodoły. Rozpiąłem rzemień i wyciągnąłem skórzaną tubę. Buty ślizgały się w błocie zmieszanym ze śniegiem. Wszedłem do środka stodoły, uciekając przed przenikliwym wiatrem.

Wnętrze pachniało starym sianem, kurzem i mokrym drewnem. Przez szpary w dachu wpadało blade, zimowe światło. Znalazłem wolny stół rzemieślniczy pod zachodnią ścianą. Położyłem na nim tubę. Prawy nadgarstek pulsował rwącym bólem, ale nie mogłem odkładać wpisu. W kompanii liczył się zapis na papierze.

Trudno było otworzyć drewniany korek zdrętwiałymi palcami. Wymusiłem ruch, wsuwając dłoń do środka. Wyciągnąłem cienki brulion. Obok leżał mały, skórzany woreczek z węglem rysunkowym, bo atrament zamarzł w moim kałamarzu już drugiego dnia po wyjściu za Dniepr.

Otworzyłem zeszyt na pierwszej wolnej stronie po zapisach z zimowego podjazdu. Zostało puste miejsce na rozliczenie powrotu.

Mikołaj wszedł do stodoły, ciągnąc za sobą ciężką nogę. Oparł muszkiet w kącie, usiadł na snopku słomy i zaczął powoli odwijać brudne szmaty ze stopy. Nie jęczał. Kwatermistrz poszedł za nim, niosąc wiadro z wodą i czyste płótno. Zaczynali rutynę, którą powtarzali przez ostatnie osiemdziesiąt dni.

Oparłem lewą dłoń na papierze, przyciskając go do stołu. Węgiel zostawił czarny, chropowaty ślad. Napisałem pierwszą linię.

*Dzień powrotu do Mohylewa. Kwatery wschodnie.*

Zatrzymałem się na moment. Powinienem opisać starcie z komisarzem? Spór o mienie opuszczone? Przyspieszyłem oddech, czując zmęczenie w nogach. Nie byłem kronikarzem ratuszowych kłótni. Byłem pisarzem polowym. Interesowały mnie stany i koszty.

Docisnąłem węgiel mocniej.

*Garnizon taborowy przetrwał w liczbie sześćdziesięciu siedmiu ludzi. Zgony na leżach: dwóch rannych i wozak, wpisani w rejestr ubytków. Puszka powszechna w kasecie żelaznej zabezpieczona bez naruszenia pieczęci.*

Zrobiłem odstęp. Na zewnątrz skrzypiało drewno. Zawada i pachołkowie wprowadzali konie pociągowe z solą do mniejszych szop. Sól trzeba było dodać do ogólnej sumy.

*Owies z rezerwy miejskiej w stodołach nienaruszony. Mienie publiczne niewybrane. Kwity kwaterunkowe utrzymały ważność. Stan bierny złączony z kolumną uderzeniową.*

Odłożyłem węgiel. Spojrzałem na zapisane słowa. Brudne litery na szorstkim papierze nie oddawały chłodu lufy muszkietu Mikołaja ani wyczerpania Kwatermistrza. Nie opisywały strachu radnego miejskiego przed stu dwudziestoma konnymi, którzy wrócili zza Dniepru.

Zamknąłem brulion. Schowałem zeszyt z powrotem do tuby i zatkałem korek uderzeniem otwartej dłoni. Zabezpieczyłem rurę rzemieniem przy pasie. Musiałem znaleźć Kwatermistrza i sprawdzić, ile chrustu zostało do rozpalenia ognia. Walka o kwaterunek się skończyła. Został mróz i rozliczenie z biskupem. Wziąłem głęboki oddech suchego, zapylonego powietrza stodoły i ruszyłem w stronę wyjścia, prosto w zgiełk rozkładanego obozu.

Cudze odważniki