Uzyskaj dostęp do tej i ponad 240000 książek od 14,99 zł miesięcznie
12 osób interesuje się tą książką
Łódź, rok 1925. Helena Rudnicka służy w Policji Kobiecej. Koledzy ze śledczego nazywają policjantki „pannami z komisariatu” i wysyłają je na dworzec do pilnowania przyjezdnych dziewcząt. Kiedy na nocnej zmianie w fabryce włókienniczej ginie młoda tkaczka, komenda zamyka sprawę. Według dokumentów maszyna wciągnęła warkocz ofiary.
Helena wie, że fabryczny protokół kłamie. Zmarła była przyjaciółką jej siostry i poprzedniego popołudnia wyszła z ich pokoju w chustce, po którą według akt miała wrócić na halę. Nieprzydzielona do sprawy policjantka próbuje wyjaśnić śmierć dziewczyny. Robotnice milczą w obawie przed utratą pracy, a siostra Heleny odmawia jej pomocy, bojąc się o los przesłuchiwanych koleżanek. Aby dowiedzieć się, co naprawdę wydarzyło się na tkalni, Helena naraża się na konflikt z przełożonymi i ryzykuje więź z siostrą.
Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:
Liczba stron: 522
Rok wydania: 2026
Odsłuch ebooka (TTS) dostępny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacjach Legimi na:
Irena Tkaczyk
Panna z komisariatu
Irena Tkaczyk
Copyright © 2026 Irena Tkaczyk
Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być reprodukowana, przechowywana w systemie wyszukiwania informacji ani przekazywana w jakiejkolwiek formie bez uprzedniej pisemnej zgody wydawcy.
ISBN: 9788384331095
Wydawca: Tempest & Tale
Wydanie pierwsze, 2026
Ta książka jest dziełem fikcji. Wszelkie podobieństwo do rzeczywistych osób, żywych lub zmarłych, wydarzeń lub miejsc jest całkowicie przypadkowe.
Wiatr na zadaszonym peronie dworca Kaliskiego pachniał mokrym węglem i smarem. Irena Wolska czekała na mnie pod żeliwnym filarem z papierową torbą w ręku. Wyciągnęła z niej obwarzanek, przełamała na pół i podała mi jedną część, zanim zdążyłam się z nią przywitać. Był czwartek, pierwszy dzień października, przedpołudnie. Irena jadła powoli, przyglądając się mojemu ubraniu.
– W tym piotrkowskim kapeluszu wyglądasz, jakbyś szła do magistratu kłócić się o wymiar podatku – powiedziała. – Zdejmij to z głowy, bo nam wszystkie dziewczyny pouciekają na drugą stronę torów.
Zignorowałam uwagę, strzepując okruchy z płaszcza. Miałam na sobie cywilne ubranie, bo taką służbę wyznaczono nam po wiosennym kursie w Warszawie, a kapelusz kupiłam jeszcze w czasach, gdy uczyłam w szkole powszechnej.
– Ja biorę przednie wagony, ty tylne – powiedziałam.
Irena skinęła głową i zwinęła pustą torbę. Do przyjazdu pociągu z Sieradza zostało dziesięć minut. Sięgnęłam pod mankiet płaszcza i spojrzałam na stalowy zegarek Tadeusza. Od końca lata mechanizm gubił kilka minut na dobę, więc każdego ranka na peronie musiałam go przestawiać, patrząc na duży zegar na wieży dworca. Nakręciłam zegarek i przestawiłam wskazówki, po czym wsunęłam go z powrotem pod mankiet i zapięłam guzik.
Pociąg wjechał na stację z głośnym sykiem pary, zasnuwając peron siwym dymem. Kiedy wagony się zatrzymały, z otwartych drzwi wylał się tłum. Kobiety dźwigały wiklinowe kosze przykryte płótnem, chłopi spychali na peron ciężkie worki, a między nimi przeciskali się ludzie z tekturowymi walizkami. Rozdzieliłyśmy się z Ireną zgodnie z umową. Szłam wzdłuż krawędzi peronu, omijając bagaże i wypatrując młodych dziewcząt, które podróżowały same.
Przy jednym z przednich wagonów stała dziewczyna z dużym, zniszczonym koszykiem. Miała na sobie za długą spódnicę i rozglądała się po peronie z kartką ściśniętą w dłoni. Podeszłam bliżej, wyciągając z kieszeni legitymację.
– Policja Państwowa – powiedziałam. – Ile masz lat i do kogo przyjechałaś?
Dziewczyna cofnęła się o krok, przyciskając koszyk do brzucha.
– Szesnaście – odpowiedziała natychmiast, bez zająknięcia.
Wyciągnęłam rękę po kartkę. Podała mi ją niechętnie. Na pogniecionym papierze widniał adres z Widzewa i nazwisko Kunertowej. Znałam je.
– To daleka krewna – odezwała się dziewczyna, zanim zdążyłam zapytać. – Nadzorczyni u Gerlacha. Załatwiła mi miejsce w tkalni. Nazywam się Franka.
– U Gerlacha pracuje też moja siostra – powiedziałam, oddając jej kartkę. – Słuchaj mnie uważnie. Nie rozmawiaj z obcymi, którzy obiecują lżejszą pracę albo tani nocleg. Pieniądze trzymaj za stanikiem, a nie w kieszeni. Co tydzień pisz do matki, a w niedzielę chodź do kościoła. Zrozumiałaś?
Franka kiwała głową przy każdym zdaniu. Jej wzrok uciekał w stronę schodów prowadzących do miasta.
– Zrozumiałam, proszę pani.
Z tłumu wyłoniła się Irena, ocierając dłonie o płaszcz.
– Widziałaś kobietę z dwiema kurami w koszyku? – zapytała mnie, po czym spojrzała na Frankę. – Wysiadła z twojego wagonu. Kury miały powiązane nogi, ale darły się na całą stację.
Franka zaśmiała się z pełnymi ustami, bo zdążyła odgryźć kawałek chleba wyciągniętego z kieszeni.
– To sąsiadka z naszej wsi – powiedziała. – Wiozła je na handel. Ja tam nie mam kur, tylko pięcioro młodszego rodzeństwa. Matka kazała mi co miesiąc odsyłać pieniądze z tej fabryki.
Wyciągnęłam z kieszeni notes i ołówek. Wyrwałam z notesu czystą kartkę, złożyłam ją na pół, zapisałam na niej adres naszej ekspozytury oraz swoje nazwisko i wcisnęłam w dłoń dziewczyny.
– Jakbyś miała kłopoty, przyjdź tutaj – powiedziałam. – Znasz drogę na tramwaj?
– Znajdę.
Franka wsunęła kartkę pod wieko koszyka, poprawiła chustkę na głowie i ruszyła w stronę schodów. Wpisałam do notesu jej imię, podany wiek oraz nazwisko Kunertowej. Zamknęłam okładkę, uznając sprawę za załatwioną.
Irena patrzyła za oddalającą się dziewczyną.
– Szła w butach o dwa numery za dużych – powiedziała. – Miała w czubkach napchaną słomę, żeby jej z pięt nie spadały.
Spojrzałam na nią, wsuwając notes do kieszeni.
– I to kazanie o kościele i pieniądzach za stanikiem wygłaszasz każdej przyjezdnej? – zapytała Irena.
– Od tego tu jesteśmy.
Irena poprawiła kołnierz płaszcza i rozejrzała się po pustoszejącym peronie.
– Jesteśmy tu od wyłapywania stręczycieli, a nie od uczenia dziewcząt z prowincji oszczędzania – powiedziała. – Ale jeśli dzięki temu czujesz się użyteczna, nie będę ci przeszkadzać.
Po służbie wróciłam do pokoju na drugim piętrze oficyny przy Głównej. Nasze mieszkanie składało się z jednego pomieszczenia i małej wnęki. Między łóżkiem Janki, moją rozkładaną polówką, stołem pod oknem i dwoma drewnianymi stołkami zostawało ledwie tyle miejsca, żeby otworzyć drzwi.
Zastałam w środku Jankę i jej przyjaciółkę Zosię. Przyszły prosto z dziennej zmiany w fabryce. Janka stała przy żelaznej kuchence, podgrzewając w garnku kapuśniak, który ugotowałam poprzedniego wieczoru. Powietrze w pokoju było gęste od zapachu kwaśnej kapusty i dymu węglowego. Zosia zdjęła z ramion wełnianą chustkę w kratę i powiesiła ją na gwoździu wbitym w drzwi. Usiadła na brzegu łóżka Janki.
– Umyjcie ręce, zanim siądziecie do jedzenia – powiedziałam, odkładając kapelusz na półkę.
Janka odwróciła się od kuchenki z drewnianą łyżką w ręku.
– Dobrze, pani kierowniczko – powiedziała. – A po obiedzie będzie dyktando, czy od razu przejdziemy do odpytywania z historii?
Zosia wstała, podeszła do emaliowanej miski stojącej na taborecie i wyprostowała się na baczność.
– Obywatelko nauczycielko, czy po umyciu rąk mogę je wytrzeć w ręcznik? – zapytała poważnym tonem.
Janka roześmiała się, rozlewając zupę do trzech głębokich talerzy. Podeszłam do miski i umyłam ręce po Zosi. Usiadłyśmy. Ja na jednym stołku, Janka na drugim, a Zosia z talerzem na kolanach na łóżku.
W pokoju przez chwilę słychać było tylko stukanie łyżek. Zosia jadła szybko.
– Reinhold wlepił mi w tym tygodniu karę – odezwała się, wycierając usta wierzchem dłoni. – Za rozmowę przy krośnie. Powiedział, że jak mam siłę gadać, to powinnam obsługiwać dwa warsztaty naraz.
Wyciągnęła z kieszeni spódnicy kawałek ołówka, przysunęła do siebie brzeg starej gazety leżącej na stole i zaczęła coś pisać na marginesie.
– Liczę, ile takich obiadów kosztuje mnie ta jego kara – wyjaśniła, stawiając kolejne cyfry. – Złoty osiemdziesiąt potrącenia. Kapusta kosztowała was… ile?
– Trzydzieści groszy za główkę – odpowiedziałam. – Do tego ziemniaki i trochę boczku.
Zosia skreśliła coś, mruknęła pod nosem i popukała ołówkiem w gazetę.
– Wychodzi pięć i pół takiego obiadu.
Spojrzałam na jej obliczenia zza stołu.
– Przy boczku pomyliłaś się w rachunku – powiedziałam. – Wychodzi sześć takich obiadów i jeszcze starczyłoby na chleb.
Zosia przyjrzała się swoim cyfrom, przesunęła palcem po kolumnie i westchnęła.
– Masz rację. Sześć obiadów.
Janka odłożyła pusty talerz na stół. Przechyliła głowę, patrząc na warkocz Zosi, który dziewczyna upinała wokół głowy.
– Skąd masz te spinki? – zapytała.
W jasnych włosach Zosi tkwiły dwie wsuwki ozdobione zielonym, ciętym szkiełkiem. Wyglądały na nowe, ich metal nie był jeszcze pociemniały od wilgoci.
– Antoni kupił na straganie – odpowiedziała Zosia, dotykając jednej z nich palcem. – Noszę je, bo dobrze trzymają warkocz. Ciasno łapią włosy.
– Tylko dlatego? – Janka uśmiechnęła się krzywo.
– Tylko dlatego. To, że facet kupuje mi kawałek blachy ze szkiełkiem, nie znaczy, że mu cokolwiek obiecałam.
Janka wzięła puste wiadro stojące przy drzwiach.
– Zejdę do pompy po wodę – powiedziała i wyszła na korytarz.
Kiedy jej kroki ucichły na schodach, Zosia odłożyła talerz i oparła dłonie na kolanach. Spojrzała na mnie poważnie.
– Helena – zaczęła cicho. – Chciałam cię zapytać o jedną rzecz. Kogoś z komitetu interesuje, czy inspektor pracy, który dostanie pisemne zawiadomienie o łamaniu przepisów, musi powiedzieć dyrekcji fabryki, kto je napisał.
Oparłam łokcie na stole.
– Inspektor pracy podlega ministerstwu, a nie policji – odpowiedziałam rzeczowo. – Nie znam jego dokładnych okólników wewnętrznych. Ale uczciwe zawiadomienie powinno być podpisane nazwiskiem, inaczej urzędnik potraktuje to jako zwykły donos. Jeśli coś się dzieje w fabryce, możesz najpierw przyjść z tym do mnie.
Pomyślałam o karach nakładanych przez Reinholda. Zdarzało się, że majstrowie potrącali z pensji więcej, niż pozwalał regulamin, a różnicę wkładali do własnej kieszeni.
Zosia pokręciła głową.
– To tylko ogólne pytanie. Do siostry Janki, która pracuje w policji, przyszłabym w ostatniej kolejności.
Na schodach rozległy się ciężkie kroki i drzwi otworzyły się z trzaskiem. Janka wniosła pełne wiadro, stawiając je z chlapnięciem na podłodze, a tuż za nią do pokoju wszedł Antoni Filipiak. Miał na sobie wymiętą marynarkę, a ręce trzymał w kieszeniach. Musiał czekać na Zosię na podwórzu.
– Zostało trochę zupy? – zapytał, zaglądając do garnka na kuchence.
Janka podała mu talerz i łyżkę. Antoni nalał sobie trochę kapuśniaku i zaczął jeść na stojąco, opierając się o framugę drzwi. Przełknął pierwszą łyżkę i spojrzał na Zosię. Zauważył zielone spinki.
– Widzę, że prezent pasuje – powiedział.
Zosia nie odpowiedziała.
– Siedzisz co wieczór nad papierami tego waszego komitetu – ciągnął Antoni, wskazując na nią łyżką. – Zamiast myśleć o tym, że trzeba wreszcie dać na zapowiedzi. Mamy październik. Jak tego nie załatwimy teraz, to przed Bożym Narodzeniem ksiądz nie znajdzie dla nas terminu.
Zosia wstała z łóżka i wygładziła spódnicę.
– O zapowiedziach pogadamy, kiedy sam nauczysz się cerować własne skarpety – odpowiedziała.
Janka roześmiała się na głos. Antoni poczerwieniał, odłożył talerz na stół i wyszedł na korytarz, rzucając przez ramię:
– Czekam na dole.
Zosia podeszła do drzwi. Zdjęłam z gwoździa chustkę w kratę i podałam jej do rąk. Zosia okryła nią ramiona, zawiązała rogi na piersi krzyżowym węzłem i wyszła z pokoju. Z okna widziałam, jak razem z Antonim wychodzą przez bramę na ulicę.
Wieczorem powietrze w pokoju zrobiło się chłodne. Kuchenka wystygła. Janka siedziała na brzegu łóżka i zakładała stare, wytarte trzewiki. Potem owinęła chustkę wokół szyi, odcięła nożem grubą pajdę chleba, zawinęła ją w szary papier i wsunęła do kieszeni płaszcza.
Siedziałam przy stole w świetle lampy naftowej, przyszywając oderwany guzik do mojego płaszcza.
– Przypominam ci, że masz jutro dzienną zmianę o szóstej rano – powiedziałam, nie podnosząc wzroku znad igły.
Janka zatrzymała się z ręką na klamce.
– Nie jestem twoją uczennicą z Piotrkowa.
Drzwi zamknęły się za nią cicho. Zostałam sama w pokoju. Przyszyłam guzik, odgryzłam nitkę i wygładziłam materiał. Zgasiłam lampę o jedenastej, nie zdejmując ubrania, i położyłam się na polówce. Łóżko Janki stało puste.
Obudził mnie dźwięk syreny fabrycznej. Długi, przenikliwy gwizd niosący się nad dachami Widzewa. Znałam ten dźwięk z letnich nocy, kiedy okna były otwarte – syrena od Gerlacha wyła dokładnie o trzeciej, wyznaczając przerwę albo zmianę jakiegoś cyklu pracy, którego nie rozumiałam. Otworzyłam oczy. W pokoju było ciemno. Przez szparę w niedomkniętych okiennicach wpadał wąski pasek światła latarni, oświetlając puste łóżko siostry.
Leżałam w bezruchu, słuchając odgłosów nocy. Za bramą przetoczył się ciężki wóz, koła zaturkotały na bruku, a potem znów zapadła cisza. Usiadłam na polówce. Rozważałam założenie płaszcza i zejście na podwórze, ale po chwili opuściłam ręce. Nie wiedziałam, w którą stronę miałabym pójść. Łódź nocą była obca.
Janka weszła do pokoju przed piątą rano. Drzwi skrzypnęły, a ona wślizgnęła się do środka bez butów. Szła w grubych wełnianych pończochach, trzymając trzewiki w dłoni.
Sięgnęłam po pudełko zapałek i potarłam jedną o draskę. Żółty płomień rozświetlił wnękę. Janka zatrzymała się w połowie kroku. Zobaczyłam na jej trzewikach grube warstwy żółtej, zaschniętej gliny. Kiedy przeszła obok mojej polówki, poczułam bijący od jej chustki ostry swąd palonego drewna i szmat, inny niż węglowy dym z domowych pieców.
– Ten chłopak był wart zarywania nocy przed zmianą o szóstej? – zapytałam.
Zgasiłam zapałkę. Janka usiadła na swoim łóżku w ciemności.
– Nie jesteś moją matką – odpowiedziała płasko.
Położyła się na materacu w ubraniu i odwróciła twarzą do ściany. Nie odezwała się więcej do samego rana.
Wyszła do przędzalni przed piątą czterdzieści pięć. Po ósmej, kiedy miałam jeszcze pół godziny do wyjścia na służbę, narzuciłam płaszcz na koszulę, chwyciłam wiadro i zeszłam na podwórze po wodę.
Poranek był wilgotny i przenikliwie zimny. Przy żeliwnej pompie stała już kolejka kilku kobiet. Powietrze pachniało mokrym murem i końskim nawozem. Stanęłam na końcu kolejki, stawiając puste wiadro na bruku.
Od strony bramy nadeszła Walerka. Mieszkała na drugim piętrze naszej oficyny i sprzątała rano kantory u Gerlacha. Zbliżała się, powłócząc nogami, opatulona w gruby szal.
– Węgiel znowu poszedł w górę – powiedziała do kobiety stojącej przy pompie. – A na tych schodach u Gerlacha tak ciągnie od dołu, że mi krzyż zdrętwiał do reszty. Zanim człowiek tam napali w piecach, to sam zmarznie na lód.
Stanęła za mną, opierając ręce na biodrach.
– W nocy na nowej tkalni maszyna wciągnęła za włosy Gruszkównę – ciągnęła tym samym narzekającym tonem, jakby mówiła o cenie węgla. – Maszynista znalazł ją rano martwą. Krew z niej nawet nie poszła, tylko kark złamany.
Kobieta przy pompie przestała naciskać ramię dźwigni.
– Która to Gruszkówna? – zapytała.
– Zośka – odpowiedziała Walerka. – Córka praczki. Ta, co się z tym młodym Filipiakiem zadawała.
Woda z pompy przestała lecieć. Chwyciłam rączkę mojego wiadra. Żelazo było zimne i śliskie od rosy. Miałam przed oczami Zosię z wczorajszego popołudnia, kiedy stała w drzwiach naszego pokoju. Okrywała ramiona chustką w kratę, zawiązując rogi na piersi, a w jej upiętym warkoczu tkwiły dwie nowe wsuwki z zielonym szkiełkiem.
Przodownik Kaczmarek siedział za swoim biurkiem ustawionym tuż przy drzwiach do gabinetu komisarza. Nie przerywał stukania w klawisze maszyny, choć na jedynym krześle dla petentów po drugiej stronie blatu siedziała Wójcikowa z mleczarni. Kobieta opierała dłonie na kolanach i mówiła głośno, domagając się interwencji w sprawie pięciolitrowej bańki skradzionej sprzed jej sklepu.
Podeszłam do biurka i stanęłam obok Wójcikowej. Kaczmarek uderzył w dźwignię powrotu wózka, wyciągnął spod sterty papierów teczkę z szarego kartonu i podał mi ją, nie wstając z krzesła.
– Goniec z komisariatu na Widzewie przyniósł to rano – powiedział, przesuwając palcem po okładce. Następnie wskazał brodą w stronę uchylonych drzwi na korytarz. – Tamta matka pod oknem to sprawa w sam raz dla panien z komisariatu. Od ósmej dyżurny odsyła ją do mnie, a ja z powrotem do dyżurnego.
Wzięłam teczkę i odeszłam do wolnego końca długiego stołu na środku pokoju, żeby nie przeszkadzać Wójcikowej w składaniu zeznań. Na wierzchu leżało pismo przygotowane przez Kaczmarka, zaadresowane do podprokuratora, gotowe do podpisu komisarza Bielskiego. Dotyczyło nieszczęśliwego wypadku przy pracy w zakładach Gerlach i Synowie. Przeczytałam nagłówek i odwróciłam kartkę.
Pod spodem znajdował się fabryczny protokół. Na dole widniał zamaszysty podpis majstra Gustawa Reinholda. Zgodnie z tekstem dziewiętnastoletnia tkaczka Zofia Gruszka wróciła na nową tkalnię tuż po dwudziestej drugiej. Powodem powrotu miała być wełniana chustka w kratę, którą dziewczyna zostawiła przy swoim stanowisku, schodząc z dziennej zmiany. Protokół stwierdzał, że przy krośnie 47 maszyna wciągnęła jej warkocz. Wał krosna, wyłączonego po pracy wieczornej obsady, miał w tamtej chwili jeszcze wyhamowywać.
Dalej leżała karta wypisana przez doktora Hertza, lekarza fabrycznego. W rubryce przyczyny zgonu wpisał obrażenia głowy zadane przez maszynę.
Na samym dole teczki Kaczmarek wpiął odręczną notatkę posterunkowego Wróbla z Widzewa. Zakład wezwał go rano. Ciało znalazł maszynista Bąk, jeszcze przed przyjściem porannej obsady. Wróbel opisał stan, który zastał na hali: zmarła leżała na boku przy ramie krosna, z głową przyciągniętą do wału. Pas napędowy znajdował się na luźnym kole. Warkocz tkaczki był owinięty wokół wystającego końca wału krosna przy kole roboczym. Notatka kończyła się informacją, że zwłoki odwieziono do prosektorium. Wyciągnęłam z kieszeni płaszcza swój notes i ołówek. Przepisałam opis ułożenia ciała sporządzony przez Wróbla, trzymając się dokładnie jego słów. Przy terminach „luźne koło” i „koło robocze” postawiłam znak zapytania, bo nie znałam budowy mechanicznego krosna.
Potem spojrzałam jeszcze raz na protokół Reinholda i zatrzymałam wzrok na zdaniu o chustce. Poprzedniego popołudnia sama podałam ją Zosi. Nie mogła zostawić jej przy krośnie po dziennej zmianie. Pomyślałam od razu, że mogła mieć dwie podobne chustki, choć robotnice rzadko kupowały podwójnie grube, wełniane rzeczy.
Zamknęłam teczkę i podeszłam z powrotem do biurka.
– Ktoś już rozmawiał z matką zmarłej? – zapytałam Kaczmarka.
Przodownik wkręcił nową kartkę do maszyny, ignorując spojrzenie Wójcikowej.
– Widziałem w życiu setkę fabrycznych wypadków i ten jest sto pierwszy – odpowiedział, wyrównując brzegi papieru na wałku. – Matka jest teraz twoja, posterunkowa. A teczka ma wrócić na moje biurko przed obiadem komisarza.
Wyszłam na korytarz. Kobieta stała przy oknie na samym końcu korytarza, wpatrując się w podwórze kamienicy. Miała na sobie czarną chustkę naciągniętą mocno na czoło. W dłoniach, czerwonych i spękanych od ługu, trzymała złożony na pół duży arkusz papieru i szarą kopertę. Podeszłam bliżej i przedstawiłam się stopniem oraz nazwiskiem. Gruszkowa odwróciła głowę. Jej twarz była ściągnięta, a oczy zaczerwienione, ale patrzyła na mnie bardzo przytomnie.
– Znam panią z opowiadań – powiedziała ochrypłym głosem. – Zosia mówiła o siostrze Janki z policji. Gdzie jest moja córka?
– Ciało przewieziono do prosektorium – odpowiedziałam. – O jego wydaniu zdecyduje komisarz.
Gruszkowa skinęła głową, jakby spodziewała się takiej odpowiedzi. Rozłożyła trzymany arkusz papieru i podała mi go.
– Rano w kantorze dyrekcji dali mi to do podpisania – powiedziała. – Kasjer wypłacił zapomogę na pogrzeb. W kopercie jest co do grosza to, co powiedział. Przeliczyłam dwa razy na schodach. Złożyłam krzyżyk na dole, bo pisać nie umiem.
Spojrzałam na dokument. Było to zwykłe pokwitowanie przygotowane na papierze firmowym Gerlacha. Zaczęłam czytać na głos powoli, żeby dokładnie zrozumiała treść.
– Pokwitowanie odbioru zapomogi. Ja niżej podpisana przyjmuję zapomogę od firmy Gerlach i Synowie. Uznaję, że córka moja, Zofia Gruszka, zginęła z własnej nieostrożności, i zobowiązuję się nie występować wobec firmy z żadnymi roszczeniami.
Na dole, obok wyraźnej pieczęci zakładu, widniał nierówny znak krzyża, postawiony atramentem. Gruszkowa zacisnęła palce na kopercie.
– Czy przez ten krzyżyk nie wolno mi już pytać, jak umarła Zosia? – Zrobiła krok w moją stronę. – I czy każą mi oddać te pieniądze, jeśli zapytam? Z nich ma być trumna, a reszta pójdzie na chleb dla chłopców.
Złożyłam arkusz z powrotem na pół.
– To jest papier między panią a fabryką – wytłumaczyłam. – Zabezpieczają się przed sądem cywilnym. Ale to nie rozstrzyga tego, co ustali policja albo sędzia śledczy w sprawie samej śmierci. Nie odda im pani tych pieniędzy.
Oddałam jej dokument. Wsunęła go pod klapę koperty.
– Nie powinna pani podpisywać niczego, czego nikt pani najpierw porządnie nie przeczytał – dodałam.
Gruszkowa spojrzała na mnie twardo.
– Kasjer czytał – odpowiedziała. – Trumna nie poczeka do poniedziałku. Z dwoma dorastającymi chłopcami w domu nie podpisuje się papierów po długim namyśle, jak dają gotówkę na pogrzeb.
Oparła się ramieniem o chłodny mur przy oknie. Patrzyła na swoje dłonie.
– Co sobotę kładła wypłatę na stole w izbie i liczyłyśmy ją razem – powiedziała ciszej. – Wieczorami czytała mi gazetę. Młodszych braci uczyła liter, żeby nie musieli całe życie stawiać krzyżyków. W poniedziałek u szewca na rogu mają być gotowe jej trzewiki. Z nowymi zelówkami. Wpłaciła zaliczkę, odkładała na nią od zeszłego miesiąca.
Słuchałam, nie przerywając. Gruszkowa podniosła wzrok na moją twarz.
– Miała taki szary zeszyt – odezwała się znowu. – Pisała w nim wieczorami przy lampie. Chowała go od razu, kiedy chłopcy zaglądali jej przez ramię. Mówiła, że to sprawy komitetu i nie dla dzieci. Nosiła go zawsze przy sobie, w kieszeni spódnicy. Czy policja odda mi go razem z jej rzeczami?
– Zapiszemy wszystkie przedmioty zabezpieczone przy ciele – odpowiedziałam. – Zeszyt też.
Gruszkowa poprawiła chustkę na głowie.
– Co jadła wczoraj u Janki? – zapytała nagle.
– Kapuśniak.
Matka Zosi uśmiechnęła się krótko, bez wesołości.
– W domu kręciła na kapuśniak nosem. Mówiła, że od tej kapusty ma dość octu we krwi.
Otworzyłam teczkę leżącą na moim przedramieniu i wyjęłam na wierzch protokół Reinholda.
– W papierach z fabryki napisano, że Zofia wróciła w nocy na tkalnię po wełnianą chustkę w kratę – powiedziałam. – Czy miała takie dwie?
Gruszkowa pokręciła głową.
– Tylko jedną. Wełnianą w kratę, kupioną zeszłej zimy na Bałuckim Rynku. Drugiej nigdy nie było.
– Dziękuję. – Zamknęłam teczkę. – Proszę poczekać na ławce. Muszę porozmawiać z komisarzem.
Gruszkowa odeszła od okna i usiadła na drewnianej ławce pod ścianą. Złożyła ręce z kopertą na kolanach.
Wróciłam do pokoju ekspozytury. Wójcikowa wciąż dyktowała Kaczmarkowi objętość skradzionej bańki, a on stukał w klawisze z głośnym trzaskiem. Podeszłam do drzwi gabinetu komisarza i zapukałam. Gdy usłyszałam pozwolenie, weszłam do środka.
Komisarz Bielski siedział za masywnym biurkiem. Miał przed sobą otwarty rejestr, a obok leżały zawinięte we wczorajszą gazetę kromki chleba ze smalcem. Pod kryształowym kałamarzem zauważyłam wsunięty kawałek papieru z bloku rysunkowego. Przedstawiał koślawego konia narysowanego kredkami i był podpisany okrągłymi literami przez młodszą córkę komisarza. Podeszłam do biurka i położyłam teczkę na blacie.
– Panie komisarzu, w protokole Reinholda jest nieścisłość – zaczęłam. – Majster pisze o chustce zostawionej po dziennej zmianie przy stanowisku. Tymczasem Zofia Gruszka jadła wczoraj obiad w naszym pokoju przy Głównej, już po pracy. Przed jej popołudniowym wyjściem sama podałam jej wełnianą chustkę w kratę. Odeszła z okrytymi ramionami.
Bielski odłożył pióro i spojrzał na mnie znad rejestru.
– Może miała dwie takie chustki? – zapytał spokojnie.
– Jej matka potwierdziła przed chwilą, że miała tylko jedną, kupioną zeszłej zimy.
Komisarz przysunął do siebie teczkę i otworzył ją na protokole z fabryki. Przeczytał zdanie o chustce, a potem podniósł wzrok.
– Tkaczka mogła wieczorem wrócić do fabryki po co innego – zauważył. – Po jedzenie, po inne ubranie albo żeby się z kimś spotkać.
– Tego nie podważam – odpowiedziałam. – Podważam powód zapisany w oficjalnym protokole. Jeśli majster wpisał nieprawdziwą przyczynę, ktoś musiał mu ją podać albo sam ją wymyślił.
Bielski zamknął teczkę i oparł na niej dłonie.
– Skąd znała pani zmarłą? – zapytał, mrużąc nieznacznie oczy.
– Przyjaźniła się z moją siostrą Janką. Janka jest prządką u Gerlacha. Wynajmujemy razem pokój. Zosia bywała u nas często.
Komisarz sięgnął po ołówek. Otworzył teczkę na przygotowanym przez Kaczmarka piśmie do podprokuratora i na szerokim marginesie zanotował szybko kilka słów. Widziałam odwrócone litery: zapisał, że posterunkowa Rudnicka znała zmarłą i że jej siostra pracuje w tym samym zakładzie.
– Spisze pani notatkę służbową o tym, co pani wczoraj widziała – polecił, odkładając ołówek. – Z uwzględnieniem godziny wyjścia zmarłej, chustki, słów matki o jednej sztuce ubrania, pani znajomości z ofiarą i zatrudnienia siostry. Notatkę odda pani Kaczmarkowi do wpięcia w akta.
Skinęłam głową.
– Czy pismo o nieszczęśliwym wypadku pójdzie dziś do podprokuratora? – zapytałam, patrząc na dokument pod jego dłonią.
Bielski przesunął wzrok na pismo Kaczmarka.
– Najpierw trzeba wydać ciało – odpowiedział.
Odłożył niepodpisane pismo z powrotem pod okładkę teczki i przesunął ją na krawędź biurka. Zabrałam dokumenty i wyszłam z gabinetu.
W pokoju ekspozytury Kaczmarek kończył pisać skargę Wójcikowej. Usiadłam na wolnym krześle przy końcu długiego stołu. Wyjęłam z szuflady czysty arkusz papieru kancelaryjnego i obsadkę, po czym otworzyłam kałamarz. Zaczęłam pisać ręcznie. W pierwszym zdaniu nazwałam protokół Reinholda nieprawdziwym, ale po chwili zamoczyłam stalówkę i przekreśliłam to słowo grubą linią.
Dmuchnęłam na zapisany arkusz, żeby atrament szybciej wysechł. Podeszłam do biurka Kaczmarka. Wójcikowej już nie było.
– Komisarz kazał wpiąć moją notatkę do akt – powiedziałam, kładąc przed przodownikiem teczkę i zapisaną kartkę.
Kaczmarek przeczytał tekst w milczeniu.
– Wpisz numer z dziennika podawczego – rzucił, przesuwając w moją stronę grubą księgę w płóciennej oprawie.
Znalazłam pierwszy wolny wiersz, wpisałam datę i nadałam notatce kolejny numer. Kaczmarek wziął ode mnie papier. Podniósł z teczki pismo komisarza, protokół Reinholda oraz kartę doktora Hertza i włożył moją notatkę pod spód.
– Komisarz czyta od góry – wyjaśnił, zamykając teczkę.
Wstał z krzesła i zaniósł akta do gabinetu Bielskiego. Wrócił po kwadransie, niosąc w ręku pojedynczą kartkę.
– Przydział od komisarza – powiedział, wręczając mi dokument. – Jutro o dziewiątej rano masz stawić się w prosektorium. Będziesz przy rozpoznaniu zwłok przez Gruszkową. Spiszesz rzeczy zabezpieczone przy zmarłej i przygotujesz formalności do wydania ciała.
Wzięłam przydział i wyszłam na korytarz. Gruszkowa wciąż siedziała na ławce, trzymając szarą kopertę. Podeszłam do niej.
– Jutro o dziewiątej rano w prosektorium – powiedziałam. – Będę tam z panią podczas rozpoznania. Potem załatwimy papiery.
Gruszkowa podniosła się z ławki.
– Czy mogę przynieść jej czyste ubranie? – zapytała.
– Tak, proszę przynieść.
Matka Zosi rozwiązała róg swojej czarnej chustki, włożyła w niego kopertę z zapomogą i zawiązała materiał na podwójny supeł. Odwróciła się bez słowa pożegnania i zeszła po schodach na ulicę, opierając dłoń na żeliwnej poręczy.
Zostałam na korytarzu sama. Stanęłam przy oknie, patrząc na bruk podwórza. Trzymałam w ręku służbowy przydział na sobotę. Jutro rano będę musiała zobaczyć Zosię na stole w prosektorium, a nadal nie wiedziałam, czy pismo o nieszczęśliwym wypadku wyjdzie z ekspozytury z podpisem komisarza, czy też ktoś zechce jeszcze zbadać, jak zginęła.
Korytarz miejskiego prosektorium był wąski, wyłożony szarymi kafelkami, które potęgowały każdy dźwięk. Kiedy przyszłam na miejsce dziesięć minut przed dziewiątą, Gruszkowa siedziała już na drewnianej ławce pod ścianą. Miała na sobie tę samą czarną chustkę co wczoraj. Na kolanach trzymała płócienny węzełek zawiązany na dwa grube supły. Z materiału wystawał rąbek ciemnej spódnicy i koronkowy kołnierzyk białej, odświętnej bluzki.
Z głębi korytarza nadszedł mężczyzna w szarym, drelichowym fartuchu narzuconym na wełniany sweter. W dłoni trzymał pęk mosiężnych kluczy na drucianym kółku.
– Matuszak jestem, woźny – przedstawił się, zerkając na moją legitymację. – Doktora Sznajdera jeszcze nie ma. Zwykle jest przed czasem, ale dzisiaj sobota, to może tramwaj mu uciekł.
Podszedł do ciężkich, odrapanych drzwi na końcu korytarza, włożył klucz do zamka i przekręcił go z głośnym zgrzytem. Pchnął skrzydło, zostawiając je uchylone na szerokość dłoni. Zza progu natychmiast powiało wilgotnym, przenikliwym zimnem i ostrym zapachem karbolu. Gruszkowa poprawiła chustkę na ramionach i przysunęła węzełek bliżej brzucha.
Doktor Ludwik Sznajder pojawił się kwadrans po dziewiątej. Szedł ciężkim krokiem, w rozpiętym płaszczu, z teczką pod pachą. Zatrzymał się przy małym oknie wychodzącym na podwórze, żeby dopalić papierosa. Był starszym mężczyzną o siwych, krótko obciętych włosach i twarzy pociętej głębokimi bruzdami.
– Mój pisarz wydaje dzisiaj córkę za mąż – oznajmił zamiast powitania, rzucając niedopałek na betonową posadzkę i przydeptując go obcasem. Wypuścił resztę dymu przez nos. – Wziął wolne. Umie pani pisać szybko i czytelnie?
– Umiem – odpowiedziałam.
Sznajder otworzył teczkę, wyciągnął czysty formularz protokołu rozpoznania zwłok i podał mi go razem ze swoim wiecznym piórem.
– Ustalimy od razu jedną rzecz, posterunkowa. W protokole oględzin znajdzie się tylko to, co ja podyktuję. Dokładnie tymi słowami. Bez dopisywania pani własnych przymiotników, bez policyjnych przypuszczeń i bez uwag o tym, co kto wczoraj powiedział na komendzie. Jasne?
– Jasne, panie doktorze.
Sznajder skinął głową, spojrzał na Gruszkową i przeniósł wzrok na Matuszaka.
– Wejdziemy najpierw sami – powiedział do woźnego. – Owiniesz zmarłej głowę płótnem. Matka ma zobaczyć tylko twarz. Nie będziemy ludziom dokładać widoków, jeśli nie jest to absolutnie konieczne do rozpoznania.
Matuszak pchnął drzwi i obaj zniknęli w zimnej izbie. Zostałam z Gruszkową na korytarzu. Podeszłam do parapetu pod oknem, położyłam na nim formularz i odkręciłam skuwkę pióra.
– Wypełnimy teraz początek, żeby nie robić tego w środku – powiedziałam, odwracając się do matki Zosi. – Imię i nazwisko.
– Marianna Gruszka – odpowiedziała cicho.
Zapisałam jej dane w odpowiednich rubrykach. Zanotowałam adres przy Głównej, zajęcie praczki i wiek zmarłej córki. Przeczytałam na głos każdą zapisaną linijkę. Pismo było równe, wyuczone w seminarium nauczycielskim.
– Na samym dole jest miejsce na podpis – dodałam, wskazując pustą przestrzeń na końcu strony. – Postawi tu pani krzyżyk, ale dopiero po tym, jak zobaczy pani córkę. Nic wcześniej.
Gruszkowa wpatrywała się w uchylone drzwi kostnicy. Węzełek na jej kolanach drżał w rytm krótkich, urywanych oddechów.
Sznajder wychylił się na korytarz i kiwnął na nas ręką.
Weszłam pierwsza. Izba była długa, wyłożona białymi kafelkami, które żółkły przy fugach. Pośrodku stały cztery wózki na żeliwnych kółkach. Trzy były puste. Na czwartym, pod oknem zasłoniętym do połowy matową farbą, leżało ciało przykryte szorstkim prześcieradłem podciągniętym aż pod brodę. Zgodnie z poleceniem doktora Matuszak owinął głowę zmarłej pasem białego płótna, zostawiając odsłoniętą tylko twarz. Usiadłam na drewnianym stołku pod ścianą, kładąc formularz na kolanach. Sznajder stanął po drugiej stronie wózka.
Gruszkowa weszła powoli. Jej kroki odbijały się głuchym echem. Zatrzymała się krok od wózka i spojrzała na twarz Zosi. W chłodnym świetle wpadającym przez okno skóra dziewczyny była woskowo blada, a rysy wydawały się ostrzejsze niż za życia. Zamknięte powieki zapadły się nieznacznie.
Zapach karbolu przypomniał mi starą krew i jodynę. Lato dwudziestego roku, korytarz mojej szkoły powszechnej w Piotrkowie zamieniony na lazaret wojskowy. Rzędy łóżek polowych, jęki, gorączka i ja, trzymająca blaszane miski przy zmianie opatrunków, starająca się nie patrzeć na to, co lekarze wyciągali z ran. Rozchyliłam wargi i zaczęłam oddychać przez usta, płytko i miarowo, dokładnie tak, jak nauczyłam się wtedy. Zacisnęłam palce na obsadce pióra, trzymając je tuż nad papierem.
– Zosia – powiedziała Gruszkowa.
Wyciągnęła rękę i dotknęła policzka córki. Jej dłoń zatrzymała się na zimnej skórze. Poprawiła brzeg prześcieradła pod brodą, wygładzając zagniecenie na materiale.
– Dlaczego ma tak zawiązaną głowę? – zapytała, nie odrywając wzroku od twarzy Zosi. – I gdzie jest jej warkocz?
Sznajder założył ręce za plecy.
– Maszyna wciągnęła włosy – odpowiedział spokojnie. – Część warkocza trzeba było odciąć przy wale, żeby móc ją uwolnić. Płótno założył woźny. Głowa jest uszkodzona, nie chciałem, żeby pani na to patrzyła.
Gruszkowa cofnęła rękę i splotła dłonie na węzełku.
– Chciałam ją uczesać do trumny – powiedziała głucho. – Przyniosłam czystą bluzkę i spódnicę. Chcę ją ubrać.
– Najpierw muszę zmarłą dokładnie obejrzeć i opisać – odparł Sznajder. – Dopiero potem woźny przygotuje ciało. Będzie pani mogła przekazać mu ubranie.
Matka Zosi podniosła głowę i spojrzała prosto na doktora.
– Czy ona się męczyła?
Sznajder wytrzymał jej spojrzenie.
– Powiem pani po badaniu – odpowiedział. – Teraz musiałbym zgadywać.
Przeczytałam na głos protokół rozpoznania, słowo po słowie, pilnując równego głosu. Wstałam, podeszłam do wózka i podałam Gruszkowej pióro, przytrzymując formularz na blacie pobliskiego stołu. Matka Zosi ujęła pióro sztywnymi palcami i postawiła w prawym dolnym rogu drżący, nierówny krzyżyk. Atrament lekko rozlał się na papierze. Zabrałam dokument, złożyłam swój podpis jako świadek i podałam pióro Sznajderowi. Doktor podpisał się szybkim, nieczytelnym ruchem.
Matuszak podszedł do Gruszkowej i delikatnie ujął ją pod łokieć.
– Zaprowadzę panią na ławkę – powiedział cicho. – Przyniosę kubek wody. Tu już zrobione.
Gruszkowa pozwoliła się wyprowadzić na korytarz. Kiedy drzwi zamknęły się za nimi, Sznajder zdjął płaszcz, rzucił go na wolny wózek i podwinął rękawy swetra.
– Przewieź ją do sali obok – rzucił do Matuszaka, który właśnie wrócił do środka.
Przeszliśmy przez podwójne drzwi do sali oględzin. Pod szerokim oknem z matowymi szybami stał stół sekcyjny z blatem obitym cynkową blachą, lekko nachylonym w stronę odpływu. Sznajder naciągnął na ręce gumowe rękawice. Matuszak przepchnął wózek pod sam stół, a potem we dwóch przenieśli ciało na blachę.
Woźny rozchylił prześcieradło. Zosia miała na sobie szarą, wełnianą spódnicę, tanią perkalową koszulę rozdartą przy kołnierzu i ciemny fartuch roboczy, brudny od smaru i bawełnianego pyłu. Na nogach miała grube, pocerowane pończochy. Sznajder zaczął zdejmować z niej ubranie. Robił to sprawnie, bez niepotrzebnych ruchów, podczas gdy Matuszak unosił ramiona i biodra zmarłej. Każdy zdjęty element odkładali na osobny, mały stolik pod ścianą. Nagie ciało w świetle poranka wyglądało na jeszcze mniejsze i drobniejsze niż przed chwilą.
Doktor wziął do ręki drewnianą miarkę z podziałką.
– Pisze pani – polecił, nie patrząc w moją stronę. Zabrałam pióro i przygotowałam czysty arkusz. – Zwłoki kobiety, długość ciała sto pięćdziesiąt osiem centymetrów. Budowa drobna, odżywienie dostateczne.
Zanotowałam każde słowo. Sznajder zaczął oględziny od twarzy, dyktując stan oczu, uszu i ust. Potem rozwiązał płótno, którym Matuszak owinął głowę zmarłej.
Część włosów nad karkiem była krótko ucięta. Wyżej, tuż pod koroną jasnych pasm, doktor rozchylił włosy palcami. Zobaczyłam głęboką, ciemnoczerwoną ranę z poszarpanymi brzegami. Sznajder przyłożył miarkę.
– W okolicy potylicznej, w linii środkowej, rana darta o wymiarach cztery na trzy centymetry – podyktował. Odłożył miarkę i ostrożnie, opuszkami palców w gumowych rękawicach, zaczął obmacywać dno rany. Naciskał lekko, przesuwając palce wzdłuż krawędzi przerwanego naskórka. – Wyczuwalne pęknięcie kości potylicznej. Rozmiaru i przebiegu szczeliny nie określę bez otwarcia czaszki.
Przerwał i spojrzał na mnie znad stołu.
– Co według papierów zrobiła maszyna?
Wyciągnęłam z kieszeni płaszcza swój notes i otworzyłam na stronie z przepisaną notatką z Widzewa.
– Warkocz owinięty wokół wystającego końca wału krosna przy kole roboczym – przeczytałam.
Sznajder pokiwał głową, nie odrywając rąk od głowy Zosi.
– Miejsce tej rany trzeba będzie dokładnie porównać z krosnem – powiedział. – Pęknięcie jest z tyłu. Z samej rany nie wyczytam, skąd się wzięła. Mogła uderzyć potylicą o ramę maszyny podczas szarpnięcia, ale równie dobrze mogło ją uderzyć coś innego, zanim w ogóle znalazła się przy wale. Co tam jeszcze napisał ten wasz Wróbel? W jakiej pozycji ją znaleziono?
Przesunęłam palcem po notatkach.
– Zmarła leżała na boku przy ramie krosna, z głową przyciągniętą do wału.
Doktor kiwnął na Matuszaka. We dwóch obrócili ciało na bok, odsłaniając plecy Zosi. Sznajder wskazał palcem na skórę.
– Niech pani podejdzie i spojrzy.
Podeszłam do cynkowego stołu. Na plecach, w okolicach łopatek oraz z tyłu ud zmarłej, widniały rozległe, sinofioletowe plamy. Wyróżniały się wyraźnie na tle jasnej skóry.
– To są plamy opadowe – wyjaśnił Sznajder. – Krew po śmierci spływa do najniżej położonych części ciała pod wpływem własnego ciężaru. Nacisnę.
Wcisnął kciuk w sam środek sinej plamy na łopatce i przytrzymał przez kilka sekund. Kiedy zabrał palec, skóra w tym miejscu pozostała sinofioletowa, bez najmniejszego zblednięcia.
– Są utrwalone – stwierdził doktor. – Krew zdążyła już przeniknąć do tkanek. A teraz niech pani zestawi to z ułożeniem zapisanym przez Wróbla.
Spojrzałam na plecy, a potem do notesu.
– Jeśli leżała na boku i stygła w tej pozycji, plamy powinny być na boku – powiedziałam powoli. – A te są na plecach. Jakby leżała płasko.
Matuszak, który do tej pory milczał, odchrząknął i wytarł ręce w drelichowy fartuch.
– Panie doktorze, jak ją wczoraj rano przywieźliśmy wozem z fabryki, to do kostnicy wjechała na plecach. Sam ją z noszy przekładałem na wózek. I tak leżała aż do teraz.
Sznajder puścił ramię zmarłej i ciało opadło z powrotem na blachę blatu.
– Zapisze pani ułożenie z notatki Wróbla i ułożenie z kostnicy – podyktował. – Plamy opadowe mogły się przemieścić i utrwalić już po znalezieniu ciała, kiedy zwłoki przewieziono i ułożono płasko. Ale mogły też powstać wcześniej, jeśli zmarła leżała na plecach, a ktoś przewrócił ją na bok tuż przed przyjściem maszynisty.
Zanotowałam wszystko starannie, stawiając wyraźne kropki na końcu każdego zdania. Sznajder pochylił się ponownie nad głową Zosi. Tym razem badał miejsce, gdzie zaczynały się ucięte pasma warkocza, wyżej niż rana na potylicy.
– Tu mamy wyrwane pasma włosów i naderwaną skórę głowy – dyktował, rozchylając krawędzie naskórka. Wpatrywał się w odsłoniętą tkankę. – Brak zasinienia brzegów. Brak krwawienia w tkance podskórnej, jakiego spodziewałbym się u żywej osoby przy takim zerwaniu skóry.
Zatrzymał się, widząc, że przestałam pisać i patrzę na niego.
– Ale sam brak krwi niczego jeszcze nie przesądza – zastrzegł natychmiast, wracając do swojego ostrego tonu. – Trzeba by zbadać tkanki pod mikroskopem. Zapisze pani to, co widać, i ani słowa więcej.
Dopisałam ostatnie zdanie i odwróciłam się do doktora.
– O której zmarła? – zapytałam. – Według fabryki wypadek wydarzył się w nocy, a syrena gwizdała o trzeciej.
Sznajder zaczął ściągać gumowe rękawice. Guma strzelała głucho przy każdym pociągnięciu.
– Badam ją dopiero nazajutrz po znalezieniu – powiedział, rzucając rękawice na stolik z narzędziami. – Została przewieziona wozem, przeniesiona na noszach, poleżała w naszej chłodnej kostnicy. Nie wyliczę pani godziny śmierci co do minuty z samej temperatury. Czas zgonu musi pani ustalić z relacji ludzi, którzy widzieli ją żywą jako ostatni, i zestawić to z tym, co ma w żołądku.
– Czy to jest zabójstwo? – zapytałam wprost.
Doktor opłukał ręce pod żeliwnym kranem zainstalowanym w rogu sali i wytarł je w szary ręcznik.
– To słowo należy do sędziego – odpowiedział szorstko. – Ja zapisuję to, co widzę, i to, czego bez otwarcia zwłok nie da się ustalić. Reszta należy do pani komisarza. Proszę pokazać protokół.
Podałam mu arkusz. Sznajder przebiegł wzrokiem po równych, pochylonych literach, sprawdzając każdy akapit. Oddał mi papier.
– Pisze pani czytelniej od mojego pisarza – oświadczył. – Czego pani nie daruję, bo teraz będę musiał wymagać od niego tego samego. Zawieź ją z powrotem.
Ostatnie zdanie rzucił do Matuszaka. Woźny z pomocą doktora przełożył ciało Zosi z powrotem na wózek, nakrył je prześcieradłem i wywiózł przez podwójne drzwi.
Przeszliśmy za nim na korytarz, a stamtąd do małego pokoju woźnego, który służył jednocześnie za przedpokój do magazynu depozytów. Pomieszczenie śmierdziało tytoniem i gotowaną kawą. Na środku stał prosty stół, a pod ścianą szafa z przegródkami na worki.
Matuszak wyszedł na chwilę i wrócił, niosąc zwitek papierów i niewielką, szarą kopertę. Ubranie zmarłej, zdjęte w sali oględzin, dołożył do dużej papierowej paczki leżącej na krześle.
– Wykaz rzeczy sporządzony przez Wróbla przy przekazaniu zwłok – powiedział woźny, kładąc papiery na stole. Obok położył kopertę. – Tu są drobiazgi wyjęte przy przyjęciu.
Odsunęłam krzesło i usiadłam, kładąc przed sobą notes. Otworzyłam wykaz Wróbla, a potem wysypałam zawartość koperty na blat. Wypadło kilka drobnych monet – brązowe i niklowe grosze z kieszeni fartucha – oraz jedna wsuwka do włosów ozdobiona zielonym, ciętym szkiełkiem.
Patrzyłam na wsuwkę, nie dotykając jej. W czwartek widziałam we włosach Zosi dwie takie spinki. Tutaj leżała tylko jedna.
Przesunęłam palcem po liście Wróbla. Wymienił spódnicę, koszulę, fartuch, pończochy, monety i jedną spinkę. Czytałam pozycję za pozycją, szukając kolejnych przedmiotów.
W wykazie nie było wełnianej chustki w kratę.
Podniosłam wzrok. Reinhold pisał, że wróciła właśnie po nią. Jeśli wypadek wydarzył się podczas jej powrotu, chustka powinna leżeć przy niej, być zaplątana w maszynę albo zostać na stanowisku pracy. Trzeba było sprawdzić, czy Wróbel jej tam szukał.
Szukałam dalej. Przeczytałam listę do samego końca, sprawdzając nawet uwagi na dole strony. Nie było też szarego zeszytu, o który tak dopytywała Gruszkowa.
– Rzeczy zostają tu, zapieczętowane w depozycie – odezwał się Sznajder, widząc, że wpatruję się w listę. – Dopóki komisarz nie zdecyduje inaczej albo nie zarządzi wydania ich rodzinie.
Pokiwałam głową. Sięgnęłam po pióro i zaczęłam przepisywać cały wykaz Wróbla do swojego notesu. Kiedy doszłam do spinki, postawiłam obok niej wyraźną gwiazdkę i dopisałam na marginesie: „W czwartek po południu widziałam we włosach zmarłej dwie sztuki”.
Sznajder stał przy oknie wychodzącym na podwórze, opierając urzędowy arkusz na szerokim, drewnianym parapecie. Pisał szybko, maczając pióro w przenośnym kałamarzu. Kiedy skończył, dmuchnął na zapisany arkusz, złożył papier na pół i podszedł do stołu.
– Zalecenie otwarcia zwłok – powiedział, wręczając mi dokument. – Wyliczyłem ranę potylicy i stan skóry pod warkoczem. Napisałem, że wymagają porównania z mechanizmem krosna, bo oględziny zewnętrzne nie tłumaczą uszkodzeń. Proszę to zanieść komisarzowi Bielskiemu.
Wzięłam papier i wsunęłam go między strony notesu. Wstałam od stołu, zostawiając Matuszaka przy chowaniu rzeczy do worka depozytowego.
Wyszłam na korytarz. Gruszkowa podniosła się z drewnianej ławki na mój widok. Przyciskała płócienny węzełek oburącz do klatki piersiowej i patrzyła na mnie.
– Czy mogę już ją ubrać i zabrać do domu? – zapytała szybko. – Pogrzeb mam umówiony z parafią na poniedziałek po południu. Wóz od furmana już opłacony. Muszę ją zabrać.
Zatrzymałam się przed nią.
– Pan doktor wydał zalecenie otwarcia zwłok – odpowiedziałam, starając się mówić łagodnie.
Gruszkowa opuściła węzełek o kilka centymetrów.
– Czy to znaczy, że będą Zosię kroić? – Zniżyła głos do szeptu, jakby bała się, że ktoś na korytarzu ją usłyszy.
– Pan doktor musi zajrzeć do środka czaszki. Z zewnątrz nie da się ustalić, jak dokładnie pękła kość i skąd wzięła się rana z tyłu głowy. To konieczne, żebyśmy wiedzieli, co naprawdę wydarzyło się na tkalni.
Matka Zosi patrzyła na mnie przez dłuższą chwilę w milczeniu. Węzełek w jej rękach znów zaczął drżeć.
– Czy przez ten papier trzeba będzie odłożyć pogrzeb? – zapytała w końcu.
– Zdecyduje o tym komisarz Bielski – odpowiedziałam. – Zaniosę mu to zalecenie jeszcze dziś. Zrobię wszystko, żeby przyspieszyć decyzję.
Gruszkowa pokiwała głową. Usiadła z powrotem na ławce, nie wypuszczając z rąk ubrań córki, i wbiła wzrok w zamknięte drzwi kostnicy.
Komisarz stał przy parapecie, trzymając w ręku zalecenie otwarcia zwłok wypisane rano przez Sznajdera. Przeczytał dokument od góry do dołu, odwrócił kartkę, sprawdzając, czy na odwrocie nie ma dodatkowych uwag, po czym przeczytał tekst na pierwszej stronie jeszcze raz. W gabinecie pachniało tytoniem i kurzem osiadającym na teczkach ułożonych na dębowym biurku. Bielski odwrócił się od okna i podszedł do swojego krzesła. Położył papier na blacie, tuż obok kałamarza.
– Co doktor powiedział ponad to, co napisał? – zapytał.
Stanęłam bliżej biurka, opierając dłonie na oparciu krzesła dla petentów. Przekazałam mu uwagi doktora. Bielski usiadł i odchylił się do tyłu. Przesunął palcem po brzegu zalecenia. Wspomniałam też o brakach w depozycie. Komisarz słuchał, patrząc na moje dłonie zaciśnięte na oparciu krzesła.
– Panie komisarzu, proszę przesłać to zalecenie podprokuratorowi jeszcze dziś, z wnioskiem o zarządzenie sekcji – powiedziałam. – Zanim wyda pan ciało rodzinie. Pogrzeb jest opłacony i umówiony na poniedziałek. Jeśli zmarła trafi do grobu, nikt już do tych zwłok nie wróci, a my zostaniemy z dokumentem o wypadku, który nie pasuje do obrażeń.
Bielski wziął do ręki ołówek. Zaczął stukać tępym końcem w czysty margines papieru. Dźwięk był miarowy i suchy.
– Doktor pisze o niezgodnościach wymagających wyjaśnienia, a nie o przestępstwie – powiedział w końcu. – A przeciwko tym niezgodnościom mam na biurku cały plik urzędowych dokumentów. Mam podpisany protokół majstra Reinholda. Mam kartę zgonu wystawioną przez lekarza fabrycznego. Mam notatkę własnego posterunkowego, który widział wciągnięty warkocz. Mam też matkę, która przyjęła od fabryki pieniądze i złożyła podpis pod oświadczeniem o winie córki.
– Ten podpis złożyła praczka, której dano gotówkę na trumnę i powiedziano, że nie ma innego wyjścia – odpowiedziałam.
Bielski przestał stukać ołówkiem.
– Spinka mogła wypaść z włosów przy krośnie każdego dnia, na dowolnej zmianie – ciągnął, nie odnosząc się do moich słów o matce. – Zgubiła ją wczoraj, przedwczoraj albo w zeszłym tygodniu. Chustkę mógł podnieść z hali tkalni ktokolwiek, kto przyszedł rano do pracy. Stróż, sprzątaczka, inny robotnik. Zobaczył dobry kawałek wełny i wziął. Przyjąłem wczoraj pani notatkę, posterunkowa. Ale z tej notatki nie wynika, co się stało zamiast wypadku. Wynika z niej tylko, że zmarła miała na sobie chustkę w czwartek po południu.
– Widziałam Zosię w tej chustce żywą, a doktor Sznajder widział jej ciało na stole sekcyjnym – powiedziałam twardo.
– Wierzę pani – odparł komisarz bez wahania. – Wierzę pani, że zmarła wyszła z pani mieszkania okryta wełną, i wierzę Sznajderowi, że rana mu nie pasuje do maszyny. Ale jeżeli wstrzymam pogrzeb, który fabryka już opłaciła, i wyślę do podprokuratora pismo o podejrzeniu zabójstwa u Gerlacha, to muszę mu napisać, kogo i o co podejrzewam. Muszę wskazać sprawcę albo przynajmniej prawdopodobny przebieg zdarzenia. A tego napisać nie potrafię.
Otworzył szarą teczkę ekspozytury, w której trzymał akta sprawy z Widzewa.
– Wróci pani do tej sprawy, jeśli do naszej ekspozytury trafi ktoś, kto widział Zofię Gruszkę żywą po dziesiątej wieczorem – powiedział, patrząc mi w oczy. – Albo ktoś, kto wie, gdzie naprawdę była tej nocy. Do tego czasu opieram się na dokumentach, które mam.
– W takim razie ta sprawa zamknie się na fałszywym papierze z kantoru.
Bielski wyciągnął z teczki pismo do podprokuratora przygotowane poprzedniego dnia przez Kaczmarka.
– To będzie mój podpis i moja odpowiedzialność – odpowiedział. – Pani przydział na dzisiaj obejmował udział w rozpoznaniu zwłok, sporządzenie wykazu rzeczy zabezpieczonych i przygotowanie formalności do wydania ciała. Ten przydział wykonała pani porządnie.
Sięgnął po pióro, zamoczył stalówkę w kałamarzu i złożył zamaszysty podpis na zezwoleniu na wydanie zwłok. Zrobił to samo na piśmie do podprokuratora o nieszczęśliwym wypadku przy pracy. Następnie wziął zalecenie Sznajdera, położył je na mojej wczorajszej notatce służbowej i włożył oba dokumenty na samo dno teczki z Widzewa.
– Zostaną tutaj – powiedział, zamykając teczkę. – Gdyby przyszło coś więcej.
Zabrałam z biurka podpisane zezwolenie na wydanie ciała. Złożyłam dokument na pół.
– Proszę o wolne popołudnie w poniedziałek – powiedziałam. – Chcę pójść na pogrzeb.
Bielski skinął głową, układając pióro w zagłębieniu kałamarza.
– Zgadzam się. Proszę przekazać zezwolenie woźnemu w prosektorium.
Odwróciłam się i wyszłam z gabinetu, zamykając za sobą drzwi. Kaczmarka nie było przy biurku, pokój ekspozytury był pusty. Zeszłam po schodach kamienicy na ulicę, gdzie wiatr podrywał z bruku śmieci i suche liście.
Kiedy po południu wróciłam do miejskiego prosektorium, korytarz był jeszcze chłodniejszy niż rano. Gruszkowa siedziała na tej samej drewnianej ławce, trzymając na kolanach płócienny węzełek z ubraniami. Matuszak czekał w swoim małym pokoju, paląc papierosa przy otwartym lufciku.
Podałam woźnemu zezwolenie Bielskiego. Matuszak wypuścił dym, zgasił papierosa w blaszanym spodku i rozłożył papier na stole. Sprawdził okrągłą pieczęć ekspozytury i podpis komisarza. Otworzył grubą księgę ewidencyjną w skórzanej oprawie i zaczął przepisywać dane zmarłej, datę oraz numer zezwolenia.
Przyniosłam Gruszkowej gotowe pokwitowanie odbioru zwłok. Przeczytałam jej na głos całą wydrukowaną rubrykę i wpisane odręcznie nazwisko. Matka Zosi wzięła ode mnie obsadkę i postawiła pod tekstem koślawy krzyżyk, naciskając tak mocno, że stalówka niemal przebiła papier.
Matuszak zabrał pokwitowanie, schował je do szuflady stołu i wziął pęk kluczy.
– Możemy wchodzić – powiedział do Gruszkowej. – Furman już czeka z wozem w bramie.
Weszliśmy we trójkę do zimnej izby. Zosia wciąż leżała na wózku pod ścianą, przykryta szorstkim prześcieradłem. Matuszak obrócił wózek tak, żeby mieć swobodny dostęp z obu stron, i zsunął płótno do pasa zmarłej.
Gruszkowa położyła swój węzełek na sąsiednim wózku i rozwiązała grube supły. Wyjęła białą, odświętną bluzkę z koronkowym kołnierzykiem. Podeszła do córki. Jej ruchy były szybkie, wyuczone wieloletnim praniem i składaniem cudzych ubrań, ale zderzyły się z martwym ciężarem. Ciało Zosi było już w pełni objęte stężeniem pośmiertnym. Ramiona stawiały sztywny opór.
Stanęłam po drugiej stronie wózka.
– Pomogę pani – powiedziałam.
Ujęłam prawe ramię zmarłej. Skóra była lodowata. Uniosłam rękę Zosi, podtrzymując ją w powietrzu, podczas gdy Gruszkowa ostrożnie wsuwała rękaw bluzki na zesztywniały łokieć. Przeszłyśmy na drugą stronę i powtórzyłyśmy czynność. Matka zaczęła zapinać małe, perłowe guziki pod szyją, a ja podtrzymywałam ramiona dziewczyny, żeby ułatwić jej pracę. W chłodnym powietrzu prosektorium słychać było tylko szuranie materiału i nasze oddechy. Gruszkowa wyjęła z węzełka ciemną, wełnianą spódnicę. Matuszak podszedł bliżej i pomógł nam unieść biodra zmarłej. Wciągnęłyśmy spódnicę, wygładzając fałdy na zimnych nogach.
Na dnie płóciennego węzełka leżała duża, biała chustka z frędzlami. Gruszkowa wzięła ją do rąk, strzepnęła i złożyła w trójkąt. Pochyliła się nad głową Zosi. Owinęła materiał wokół jej twarzy, naciągając brzegi tak mocno, żeby całkowicie zasłonić potylicę i miejsce, w którym rano Sznajder rozchylał ucięte pasma włosów. Zawiązała chustkę pod brodą na podwójny węzeł. Biały materiał ukrył wszystko, zostawiając widoczną tylko woskową twarz.
Z korytarza dobiegł hałas ciężkich butów. Do izby wszedł furman Bartczak, potężny mężczyzna w skórzanej czapce i zaciągniętej pasem sukmanie. Skinął głową Matuszakowi.
– Trumna na wozie – powiedział głębokim głosem. – Kazała pani sosnową, to przywiozłem sosnową. Dno wyłożone trocinami, na nich prześcieradło.
Matuszak złapał Zosię pod ramiona, a Bartczak chwycił ją za nogi w kostkach. Podnieśli ciało z wózka. Sztywność zwłok sprawiła, że przenieśli ją łatwo, jak drewnianą kłodę. Wyszli na korytarz, a my ruszyłyśmy za nimi.
W bramie stał drabiniasty wóz zaprzężony w jednego konia pociągowego. Na wozie spoczywała prosta, sosnowa trumna z jasnego, niemalowanego drewna, kupiona z fabrycznej zapomogi. Mężczyźni złożyli w niej ciało. Bartczak poprawił ułożenie głowy na trocinowej poduszce przykrytej prześcieradłem i sięgnął po wieko oparte o burtę wozu.
Gruszkowa podeszła do trumny i dotknęła jasnej deski.
– Czy ten doktorski papier poszedł na nic? – zapytała, patrząc na mnie przez ramię.
– Komisarz wydał ciało bez otwarcia zwłok – odpowiedziałam powoli, stojąc przy kole wozu. – Oparł swoją decyzję na tych papierach, które ma. Na protokole z fabryki i karcie od lekarza zakładowego.
Matka Zosi przesunęła dłonią po krawędzi sosnowego wieka.
– Przynajmniej pochowam ją całą – powiedziała sucho. Odwróciła się w moją stronę. Wiatr poruszył brzegiem jej czarnej chustki. – Kto mi teraz powie, jak ona umarła?
Milczałam, bo sama nie wiedziałam, jak zginęła Zosia.
Bartczak przykrył trumnę wiekiem i uderzył w drewniane kołki drewnianym młotkiem, wbijając je w przygotowane otwory. Dźwięk uderzeń niósł się echem w prześwicie bramy.
Gruszkowa poprawiła chustkę pod brodą i wyciągnęła z kieszeni spódnicy skórzaną portmonetkę, żeby zapłacić furmanowi za postój.
– Pogrzeb wyruszy w poniedziałek o czwartej po południu z mojego domu – powiedziała do mnie na odchodnym. – Proszę przyjść. I niech pani weźmie ze sobą Jankę.
W sobotni wieczór nasz pokój przy Głównej przypominał łaźnię. Janka grzała na żelaznej kuchence wodę w dużym, miedzianym kotle. Kiedy woda zaczęła szumieć, chwyciłyśmy kocioł przez szmaty i wlałyśmy wrzątek do cynowej balii, którą wcześniej ustawiłyśmy na dwóch drewnianych stołkach na środku pokoju. Para buchnęła pod sufit, osiadając na zimnych szybach okna. Dolałyśmy zimnej wody. Przeciągnęłyśmy gruby, konopny sznurek od haka wbitego w ścianę tuż nad moją polówką aż do żelaznej framugi okna. Związałam koniec mocnym węzłem.
Janka włożyła do balii swój szary fartuch fabryczny, ciężki od bawełnianego pyłu i smaru. Oparła o brzeg naczynia blaszaną tarę, chwyciła kostkę szarego mydła i zaczęła z wściekłością trzeć materiał o karbowaną blachę. Piana natychmiast zrobiła się ciemna. Stanęłam obok niej. Wrzuciłam do wody swoje białe kołnierzyki od koszul i wełniane pończochy. Sięgnęłam po mydło, które Janka odłożyła na stołek.
– Zużywasz to mydło, jakby ci za to płacili od sztuki w komisariacie – powiedziała Janka, ocierając pot z czoła wierzchem przedramienia.
– Zużywam go tyle, żeby kołnierzyki były białe, a nie szare jak twój fartuch – odpowiedziałam, mydląc wełnę.
– Mój fartuch jest szary z przydziału. Twój kołnierzyk jest biały z państwowej pensji.
Zanurzyłam pończochy w wodzie i zaczęłam je wygniatać. Woda parzyła dłonie.
– Rano w prosektorium przeglądałam wykaz rzeczy zabezpieczonych przy Zosi – powiedziałam, nie patrząc na siostrę. Piana na wodzie powoli szarzała. – W kopercie z drobnymi znalazła się tylko jedna zielona spinka. W czwartek po południu Zosia miała we włosach dwie. Zauważyłaś je, siedziałaś tuż obok.
Janka przestała trzeć fartuch o tarę. Jej ręce znieruchomiały w wodzie.
– A chustka? – zapytała.
– Chustki w kratę nie ma w wykazie wcale – odpowiedziałam. – Nie trafiła do depozytu. Nie było jej przy ciele ani na hali, kiedy rano przyjechał posterunkowy.
Janka wyciągnęła fartuch z wody i zaczęła go wykręcać. Woda spływała z powrotem do balii gęstymi, brudnymi strugami.
– Sama widziałam w czwartek, jak Zosia owijała się tą chustką w drzwiach – powiedziała powoli. Przerwała wykręcanie i spojrzała na mnie. – To były te spinki od Antoniego? Z zielonym szkiełkiem?
– Te same.
Wrzuciłam wygniecione pończochy do mniejszej miski z czystą wodą do płukania.
– Doktor Sznajder napisał rano zalecenie otwarcia zwłok – kontynuowałam. – Obrażenia nie pasowały do tego, co zapisano w fabrycznym protokole.
Janka wrzuciła fartuch z powrotem do balii i znów zaczęła go trzeć o tarę. Ruchy miała ostrzejsze niż wcześniej.
– Znaleźli ją w nowej tkalni? – zapytała, pochylając się nad blachą.
– W nowej. Przy krośnie czterdzieści siedem. Wał maszyny wciągnął włosy.
Janka milczała przez chwilę, trąc gruby materiał. Para unosiła się nad wodą, a zapach szarego mydła gryzł w nos.
– I co zrobił komisarz z tym zaleceniem? – odezwała się w końcu, nie przerywając pracy.
– Wydał ciało rodzinie bez otwarcia – odpowiedziałam. Wypłukałam kołnierzyki i zaczęłam je wyżymać. – Podpisał pismo o nieszczęśliwym wypadku do podprokuratora. Zalecenie doktora i moją notatkę o chustce włożył do teczki i powiedział, że tam zostaną. Zosia w poniedziałek idzie do ziemi w całości.
Janka oparła ręce na krawędzi balii.
– Czego waszemu komisarzowi trzeba, żeby przestał chować papiery do teczki? – zapytała z naciskiem.
Złożyłam mokre kołnierzyki na brzegu miski.
– Kogoś, kto widział Zosię żywą po dziesiątej wieczorem – odpowiedziałam wprost. – Albo kogoś, kto wie, gdzie naprawdę była tej nocy.
Janka wyciągnęła fartuch z wody i wykręciła go do ostatniej kropli. Woda lała się do balii z głośnym pluskiem. Siostra rzuciła zwinięty w rulon materiał na stół. Chwyciła cynową balię za dwa uchwyty, dźwignęła ją ze stołków i ruszyła do drzwi. Woda chlupała o brzegi naczynia, kiedy Janka wynosiła ją na korytarz, a potem znosiła po schodach na podwórze, żeby wylać brudny ług prosto do rynsztoka.
Wróciła po kilku minutach z pustą balią, stawiając ją z łoskotem na podłodze. Przyniosła z korytarza wyprane wcześniej, mokre prześcieradło.
– Łap za rogi – powiedziała, podając mi jeden koniec.
Złapałam za mokry materiał. Rozłożyłyśmy prześcieradło na pełną długość między łóżkiem a oknem. Zaczęłyśmy je wykręcać w przeciwnych kierunkach. Grube płótno napinało się, a resztki wody kapały na drewnianą podłogę pokoju. Kiedy prześcieradło było odpowiednio suche, przerzuciłyśmy je przez rozwieszony pod sufitem sznurek. Rozpostarty materiał przegrodził nasz pokój na pół, oddzielając polówkę od łóżka Janki, stołu i żelaznej kuchenki.
Późnym wieczorem wyciągnęłam spod polówki swój stary, okuty blachą kufer. Otworzyłam wieko i wyjęłam z dna czarną, wełnianą chustkę, którą nosiłam w Piotrkowie w pierwszym roku po śmierci Tadeusza. Podeszłam do prześcieradła i odchyliłam jego brzeg. Janka siedziała przy stole, w świetle lampy naftowej. Położyłam chustkę na blacie.
– Pożyczam ci ją na pogrzeb – powiedziałam. – Nie możesz pójść w jasnej.
Janka dotknęła czarnego materiału.
– Dziękuję – odpowiedziała krótko.
Odsunęłam na bok swój wyprany kołnierzyk, położyłam na stole rękaw mojego płaszcza, wyciągnęłam z pudełka igłę z nitką i kawałek czarnego materiału. Zaczęłam przyszywać czarną opaskę do lewego rękawa. Janka wyjęła z kieszeni spódnicy kawałek czarnej krepy. Rozłożyła go na stole i wzięła nożyczki krawieckie.
– Komitet kupił krepę na opaski dla przędzarek z mojej hali – wyjaśniła, tnąc materiał na równe, podłużne paski. – Liczę, czy starczy dla wszystkich dziewczyn, które chcą iść. Komitet ustalił też, że trumnę poniosą tkacze z nowej tkalni. Antoni się upierał, żeby być między nimi. Zrobił awanturę, kiedy ktoś zaproponował chłopaków z wykańczalni.
Przebiłam gruby materiał płaszcza igłą i przeciągnęłam nitkę.
– Zosia mówiła w czwartek, że o zapowiedziach porozmawiają, jak Antoni nauczy się cerować własne skarpety – przypomniałam. – A teraz on chce nieść jej trumnę na cmentarz.
– Nie musiał się o to kłócić – odpowiedziała Janka, odkładając nożyczki. Zwinęła paski krepy w równy wałek. – Jest tkaczem z jej wydziału. Nikt mu nie zabroni.
Zostawiłam płaszcz na krześle, podeszłam do kąta pod drzwiami i przyniosłam na stół trzewiki Janki oraz moje skórzane buty. Rozłożyłam na blacie starą gazetę, położyłam na niej buty i otworzyłam puszkę z pastą. Zaczęłam usuwać twardą szczotką zaschniętą glinę z podeszew trzewików Janki.
Siostra wzięła ze stołu czarną chustkę. Narzuciła ją na ramiona i zawiązała rogi pod szyją. Spojrzała na swoje odbicie w ciemnej szybie okna.
– Wyglądam w tym jak ty – zażartowała, obracając się w moją stronę.
Nabrałam pasty na szczotkę i wtarłam ją w skórę trzewika.
– W takim razie wreszcie wyglądasz porządnie – odpowiedziałam.
Janka uśmiechnęła się kącikiem ust, zdejmując chustkę i odkładając ją na łóżko.
– W poniedziałek mam zmianę do czternastej – powiedziała, opierając łokcie na stole. – Po robocie od razu przyjdę się przebrać.
– Mam wolne popołudnie. Będę już na ciebie czekać gotowa w pokoju – odpowiedziałam, polerując czubek buta miękką szmatką. Zabrałam się za drugi trzewik.
Janka patrzyła na moje ręce polerujące skórę.
– Pójdziesz do Gruszkowej jako moja siostra czy jako policja? – zapytała.
Odstawiłam wypolerowany trzewik na gazetę.
– Jako twoja siostra.
Janka skinęła głową. Wstała od stołu i odniosła paski krepy do swojej wnęki.
– Wyjdziemy z domu kwadrans po trzeciej – powiedziała zza schnącego prześcieradła. – Zdążymy do Gruszkowej przed wyniesieniem trumny.
Zamknęłam puszkę z pastą, zebrałam wyczyszczone buty i odstawiłam je pod ścianę, tuż przy drzwiach.
– Będę gotowa – odpowiedziałam.
W poniedziałek po południu izba Gruszkowej przy Głównej była pełna dusznego powietrza, zapachu tanich woskowych świec i mokrej wełny. Meble odsunięto pod ściany, żeby zrobić miejsce dla ludzi, ale w środku i tak tłoczyło się kilkanaście osób. Matylda Kunertowa stała tuż przy stole. Zdjęła płaszcz, podwinęła rękawy czarnej bluzki za łokcie i pochylała się nad matką Zosi. W ustach trzymała kilka metalowych szpilek. Gruszkowa siedziała sztywno na taborecie. Kunertowa wyjęła jedną szpilkę spomiędzy warg i przypięła długi, czarny welon do brzegu jej chustki. Wygładziła materiał na ramionach praczki, po czym wyciągnęła kolejną szpilkę, mocując krepową wstążkę. Robiła to sprawnie, bez wahania.
– Skocz do Kaczmarkowej – rzuciła Kunertowa do starszego syna Gruszkowej, wyjmując ostatnią szpilkę z ust. Chłopak stał pod piecem, przestępując z nogi na nogę. – Powiedz, że prosiłam o dwa krzesła. Stare kobiety nie będą stały na podwórzu, dopóki furman nie wyjedzie.
Chłopak natychmiast wybiegł na korytarz, przeciskając się obok mnie i Janki. Stałyśmy w progu, bo dalej nie było już miejsca. Miałam na sobie czarny płaszcz z przyszytą opaską. Janka, z moją czarną chustką zawiązaną pod szyją, patrzyła na nadzorczynię.
– To jest Kunertowa – powiedziała cicho do mojego ucha. – Nadzorczyni z tkalni.
Do niej przyjechała Franka spod Sieradza.
Gruszkowa przesunęła dłonią po stole, zgarniając kupkę brązowych i niklowych monet do szarej koperty. Poruszała wargami, licząc szeptem. W pewnej chwili przestała przesuwać monety. Opuściła ręce na kolana.
– Brakuje mi trzech złotych dla grabarza – powiedziała głucho. – Miałam odłożone, ale rano szewc przyniósł buty Zosi i musiałam mu dopłacić za zelówki.
Kunertowa sięgnęła do kieszeni swojej spódnicy. Wyciągnęła garść monet, odliczyła trzy złote i wsunęła je prosto do koperty leżącej przed praczką. Zagięła klapkę koperty i przycisnęła ją dłonią.
– Oddasz, jak będziesz miała z czego – powiedziała nadzorczyni. – Dzisiaj nie licz. Dzisiaj masz tylko iść za wozem.
Gruszkowa kiwnęła głową, zaciskając palce na brzegach koperty. Welon zasłaniał połowę jej twarzy.
Kunertowa odwróciła się od stołu i spojrzała w stronę drzwi. Zauważyła mnie i Jankę. Opuściła podwinięte rękawy bluzki, zapięła guziki przy mankietach i podeszła bliżej. Miała spokojną, szeroką twarz i włosy zebrane w gładki kok.
– Marianna mówiła, że pomogła jej pani w sobotę w prosektorium – odezwała się do mnie. Głos miała niski, pozbawiony urzędowego tonu. – Dziękuję za to. Trudno by jej było przejść przez to samej.
– Wykonywałam swoje obowiązki – odpowiedziałam.
Nadzorczyni zatrzymała na mnie wzrok, jakby oceniała wagę tych słów, po czym przeniosła spojrzenie na młodszego syna Gruszkowej. Chłopiec miał może osiem lat. Siedział na drewnianej skrzyni przy drzwiach, ubrany w za dużą, pocerowaną marynarkę.
– Kiedy wyjdziemy za bramę, niech go pani weźmie za rękę – poprosiła Kunertowa. – Marianna będzie szła przy samym wozie, a starszy musi nieść krzyż. Mały zgubi się w tłumie, jeśli ktoś go nie poprowadzi.
Spojrzałam na chłopca. Siedział cicho, wpatrując się w podłogę. Podeszłam do niego, wyciągnęłam dłoń, a on podał mi swoją, lepką od potu i brudu. Kunertowa wróciła do matki Zosi i pomogła jej wstać z taboretu.
Wyszliśmy na podwórze. Kostka brukowa była wilgotna po porannym deszczu. Przestrzeń przed oficyną wypełniał tłum. Rozpoznałam kilka dziewcząt z dziennej zmiany Janki, ubranych w ciemne spódnice i wełniane swetry. Większość stanowiły jednak tkaczki z nowej tkalni w niedzielnych sukienkach, z czarnymi chustkami na głowach. Stali tam również tkacze. Mieli na sobie czyste, wyprasowane koszule i sztywne kołnierzyki, które wyraźnie uwierały ich w szyje. Przestępowali z nogi na nogę wokół zamkniętej, sosnowej trumny wystawionej na dwóch drewnianych kozłach. Jeśli któryś się odezwał, mówił szeptem.
O ścianę komórki na węgiel opierał się duży wieniec z jedlinowych gałęzi. Na czarnej szarfie wypisano złotymi literami nazwę komitetu zakładowego.
Wśród tkaczy wyznaczonych do niesienia trumny stał Antoni Filipiak. Miał zaczerwienione oczy i zmiętą marynarkę, tę samą, w której przyszedł do naszego pokoju w czwartek. Kiedy przeszedł obok mnie, poczułam wyraźny zapach wódki. Trzymał się prosto, ale jego ruchy były ostrożne, jakby sprawdzał twardość bruku pod podeszwami.
Przez bramę wszedł krępy mężczyzna w ciemnym garniturze. Trzymał w dłoni filcowy kapelusz. Tkaczki stojące najbliżej wejścia natychmiast odwróciły się do niego plecami. Żadna nie przesunęła się ani o krok, żeby zrobić mu miejsce. Mężczyzna zatrzymał się pod murem, obok rzędu komórek, i został tam sam, oddzielony od reszty pustą przestrzenią. Znałam go z opisu w aktach. To był Gustaw Reinhold, majster z tkalni.
Chwilę później przed bramą rozległ się turkot kół i parsknięcie konia. Pod kamienicę zajechała dorożka. Wysiadł z niej młody mężczyzna w dobrze skrojonym, wełnianym płaszczu. Sięgnął na tylne siedzenie powozu i wyciągnął ogromny wieniec z białych kwiatów. Przeszedł przez prześwit bramy, minął milczących tkaczy i położył wieniec pod ścianą, tuż obok jedliny od komitetu. Na szerokiej, jedwabnej szarfie widniał napis: „Od firmy Gerlach i Synowie”. Mężczyzna wyprostował się, kiwnął krótko głową w stronę Gruszkowej i od razu wrócił pod bramę, stając w cieniu muru.
Kobieta obok Janki poprawiła chustkę.
– To młody pan Ernest – szepnęła do siostry. – Syn dyrektora.
Gruszkowa podniosła głowę. Jej wzrok przesunął się po zebranych ludziach, omijając Reinholda i Ernesta.
– Czy jest tu ten doktor? – zapytała głośno, przerywając szepty. – Ten, co podpisał kartę Zosi? Chcę go zapytać, jak ona umarła.
Zapadła cisza. Rozejrzałam się po twarzach tkaczy i kobiet z fabryki. Nikt nie odpowiadał.
Kunertowa podeszła do matki.
– Doktora Hertza nie ma, Marianno – powiedziała spokojnie, kładąc dłoń na jej ramieniu. – Przecież wiesz, że choruje na serce. Nie wychodzi z domu w takie dni.
Gruszkowa spuściła wzrok na sosnowe deski.
