Tytuł możliwy do wypożyczenia z oferty Depozytu Bibliotecznego.
[PK]
Tę książkę możesz wypożyczyć z naszej biblioteki partnerskiej!
Książka dostępna w katalogu bibliotecznym na zasadach dozwolonego użytku bibliotecznego.
Tylko dla zweryfikowanych posiadaczy kart bibliotecznych.
ISBN 1 85917 021 8
Książka dostępna w zasobach:
Miejska Biblioteka Publiczna w Redzie
Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:
Liczba stron: 399
Rok wydania: 1994
Odsłuch ebooka (TTS) dostępny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacjach Legimi na:
Niebo w płomieniach
40 pozycja w serii „Proza i eseistyka” 115 pozycja książkowa Wydawnictwa Puls
PUBLICATIONS LTD
Jan Parandowski Niebo w płomieniach
Pierwsze wydanie polskie w tej edycji: Wydawnictwo Puls (Londyn), 1994 This edition first published in 1992 by Puls Publications Ltd, London
Wszystkie prawa zastrzeżone All rights reserved
Copyright © Piotr Parandowski, Zbigniew Parandowski, Romana Szczepkowska Gointly)
ISBN 1 85917 021 8
Zezwolenie na przedruk lub tłumaczenie należy uzyskać zwracając się pisemnie do: Permission for reprints, translations and reproductions must be obtained in writing from:
Puls Publications Ltd
BCM Box 697, London WC1N 3XX, Great Britain
Printed and bound in Great Britain by Cox & Wyman Ltd, Reading -
Teofil obudził się wcześniej niż zwykle, chociaż mógł sobie pozwolić na sen długi i spokojny. Miał bowiem dzień wolny od nauki, jako część „małych wakacji” po rozdaniu świadectw za pierwsze półrocze. Jego własne było pełne not dostatecznych, a nad jedną unosiło się widmo dwójki. Groziła mu ona z łaciny, lecz profesor okazał jeszcze łaskę i dał czas poprawy do końca roku. Oczywiście, chłopiec nie zdradził się z tym w domu, który i tak stał się nieznośny; patrzono na Teofila jak na zbrodniarza. Ojciec, rzuciwszy okiem na marne świadectwo, wezwał go do swego pokoju, otworzył pierwszą z dolnych szuflad biurka, wydobył plik staiych papierów i jeden z nich mu podał:
- Przeczytaj to sobie!
Chłopiec wziął do ręki gruby, szorstki arkusz o sza-roniebieskim odcieniu, ale trudno mu było czytać zawiłą, spiczastą kaligrafię niemiecką. Oswoiwszy się z nią po chwili, zauważył, że wyraz ausgezeichnet powtarza się nieustannie wzdłuż rzędu przedmiotów.
celująco
- Takie było moje świadectwo z pierwszego półrocza szóstej klasy, a uczyłem się w warunkach, o jakich ty, pieszczochu, nie możesz mieć pojęcia - rzekł ojciec i zatrzasnął biurko, zanim Teofil miał czas zajrzeć w jego schludne i powabne wnętrze.
Stamtąd wychodziły na jaw świeże stalówki różnych kształtów, ołówki, obsadki, arkusze papieru w kilku gatunkach, wszystko udzielane zawsze skąpo i podejrzliwie, z mnóstwem uwag i napomnień; tam kryły się flaszki z atramentem niebieskim, fioletowym, zielonym i czerwonym, gdyż radca Albin Grodzicki, jako urodzony skryba, przepadał za wielobarwnością atramentu, który lubił zmieniać; może były w tym jakieś klimaktery*, może w ten sposób hołdował nastrojom swej duszy, która pi;zez sporą część dnia miała za jedyny krajobraz zielone sukno i akta urzędowe, kwitnące czerwonymi lub niebieskimi parafami. Biurko zawierało również kolekcję brzytew, a zapewne i mydełek do golenia, jak należało sądzić po zapachu, który przekradał się szparami. Mu-siała w nim być gdzieś kraina sznurków, skąd pochodziły wszystkie szpagaty dawane - nie bez oporu - na potrzeby domowe i gdzie znikały nowe nabytki przyniesione z miasta. Istniał jak gdyby monopol sznurków, samowolne ich zatajenie lub przechowywanie przez kogokolwiek radca uważał za rodzaj kontrabandy. Kryły się w tym biurku jeszcze różnorodne przedmioty objęte ogółną nazwą „narzędzi”, chociaż oprócz młotka, dłutka, świderka, pudełka gwoździ - nic na nią nie zasługiwało. Były to bowiem jakieś ułamki w rodzaju oderwanych zawiasów lub skobla, stare knoty, klucze od niewia-
klimakter - stopień, moment zwrotny, tu: nastrój
domych drzwi, mnóstwo rzeczy, z których każda „mogła się przydać” i od lat oczekiwała tego momentu na próżno.
Ale ponad tym materialnym światem biurko posiadało wyższe regiony, skąd właśnie wynikło owo stare świadectwo, jeden z licznych dokumentów zajmujących całą szufladę, w plikach starannie posegregowanych w kopertach z nie naruszonymi znaczkami, w osobnych kieszonkach płóciennych, jeśli były tak ważne jak metryki albo stopniowe nominacje w karierze radcy. Teofil od dziecinnych lat miał kult dla tego zamczyska tajemnic, pragnął go kiedyś posiadać i nie zawsze z tych pragnień umiał wypędzić myśl o śmierci ojca.
Jego świadectwo weszło również w treść czcigodnego sprzętu. Złożone w czworo, zmieściło się w starym pudełku od czekoladek, które samo było jakąś pamiątką. Na cienkiej warstwie biało-czerwonych świadectw ze szkoły ludowej układały się rok za rokiem świadectwa gimnazjalne - sztywny papier, gdzie na bladozielonym tle rozpościerał się dwugłowy orzeł monarchii. Do wczoraj było ich dziesięć, każde następne gorsze od poprzedniego, a najgorsze ostatnie, jedenaste.
Teofil obudził się w niepokoju winy i skruchy. Czemuż szkoła nie jest jak kościół, w którym można pozbyć się grzechów i wrócić do stanu łaski? Przez jakie zaklęcia można by odzyskać prymusostwo, utracone tak wcześnie, w drugim półroczu pierwszej klasy? Od czegóż jest Anioł Stróż, jeśli nie potrafi podszepnąć potrzebnych odpowiedzi albo przynajmniej użyczyć trochę więcej pilności, pamięci i uwagi?
Teofil, urodzony 2 października, w dzień Aniołów Stróżów, liczył na ich szczególną opiekę. Wizerunek jednego z tych duchów skrzydlatych wisiał na przeciwległej
ścianie, niewidoczny w mroku, ale Teofil miał go tak dobrze w pamięci, że i teraz zdawało mu się, iż nań patrzy. Był to stary oleodruk, kupiony w parę dni po jego urodzeniu w bramie Andriollego i który odtąd nigdy nie opuszczał jego pokoju. Został na tej samej ścianie, przy której stało dawniej jego łóżeczko z siatką. Bosymi nogami wspinał się maty Teofil po kołdrze i poduszce, aby dosięgnąć obrazu i pocałować stopę Anioła przed zaśnięciem; można tam było widzieć jeszcze ślady tych pocałunków w kształcie małych, stulonych warg.
Obraz przedstawiał las ciemny i groźny, pełen wykrotów, powalonych pni, zarośli, wysokich drzew, pod którymi czerwieniły się główki muchomorów. Przez tę knieję szła mała dziewczynka w długiej nocnej koszuli i .boso, a prowadził ją Anioł Stróż, głową sięgający pod korony drzew. Na ścieżce wiła się żmija, jej żądło było odległe o dwa palce od nogi dziecka. Ten wypadek chodzenia boso, w nocnej koszuli po lesie - teraz wydał się Teofilowi tak wyjątkowym, że po prostu go zgorszył. „To chyba tylko przyśnić się może!” O ileż bardziej pożyteczny byłby Anioł Stróż w postaci niewidzialnego kolegi, umiejącego podpowiadać! Lecz odpędził tę myśl, bojąc się grzechu.
Tymczasem przez naturalny kontrast profesor łaciny przypominał mu diabła. Jego czarne oczy widziały wszystko, ostatnio zaś dostrzegały drobniutkie rządki liter, którymi Teofil wpisywał tłumaczenie między wiersze łacińskiego tekstu. Prastary zabieg, który dziedziczy się z pokolenia na pokolenie, i który trafia do zupełnie nieświadomych przez książki z antykwami, służył mu przy Neposie, Cezarze i Owidiuszu pod kilku zmieniającymi się kolejno profesorami, aż wreszcie zawiódł tak haniebnie!
Profesor Rudnicki nie był podobny do żadnego ze swych poprzedników. Tamci byli młodymi suplentami*, których los rzucał po najbardziej nieprzewidzianych przedmiotach, i gdy każdy z nich marzył o wykładach propedeutyki filozoficznej albo o godzinach historii czy polskiego w ósmej klasie, uśmierzano ich polot koniugacją łacińską. Ten zaś miał to już poza sobą. Nie sądził, żeby koniugacja ujarzmiała ducha ludzkiego, taki pogląd był gotów uważać za niewłaściwe pojmowanie etymologii tego wyrazu. Uznawał fakt, że ludzie nie przynoszą na świat wiadomości zawartych w „zwięzłej gramatyce języka łacińskiego”, co jest godne ubolewania, ale co da się naprawić między dziesiątym a dwunastym rokiem życia. Cztery następne lata wystarczały do zapełnienia dalszych niedostatków natury, mianowicie w zakresie składni, i człowiek szesnastoletni nie mógł już mieć wątpliwości, jakiego rodzaju cum łączy się z koniunktiwem. A z tym właśnie zdradził się Teofil Grodzicki w piątym zdaniu pierwszego rozdziału pierwszej księgi Liwiusza.
Po nieco zbyt gładkim tłumaczeniu, które trąciło stylem „prozaikera”, profesor Rudnicki kazał mu powoli rozsupłać to zdanie, gdzie stary Padewczyk z szatańską zręcznością ukrył wszystkie zasadzki gramatyki, a więc i ut niezwykle dwuznaczne, i gemndivum, i consecutio tem-porum, i wreszcie owo nieszczęsne cum, w rzeczy samej jasne jak na dłoni, a przecież, niby zwodnym echem, omamione malutkim tum, zupełnie mu zresztą obcym, odległym o dwa przecinki.
Profesor kazał sobie podać książkę. Po cóż wtedy, Teofilu, było mówić, że nie ty wpisałeś tłumaczenie mię-
suplent - zastępca nauczyciela gimnazjalnego
dzy wiersze; że nawet nie zwróciłeś na to uwagi, że książka jest stara i w ogóle nie twoja? Gdzież miał być kres twojego kłamstwa? Czy nie groziło ci, że w końcu zaprzeczysz własnemu istnieniu?
To zbędne, małoduszne kłamstwo doskwierało mu dotkliwie. Wstyd go osaczał wielooki. A tuż za wstydem szedł strach, na wpół senny, gorączkowy strach, który pożera czas, tak że z całego półrocza zostaje miesiąc, tydzień, jedna doba, jedna godzina i oto już wszystko stracone, „repetent” zostaje porzucony na drodze jak bezużyteczny przedmiot.
Zerwał się z łóżka, drżącymi rękami wciągnął spodnie, włożył bluzę i zapalił lampę. Spod białej umbry padł szeroki krąg żółtego światła, ciepły, pojednawczy i zachęcający. Teofil otworzył Liwiusza, kajet do słówek łacińskich; po lewej ręce miał słownik i gramatykę. Szedł w tekst jak w las, karczując najpierw nie znane wyrazy. Po każdym takim wyrębie robiło się trochę jaśniej, ale poszczególne człony zdań stały tu i ówdzie mroczne i niedostępne jak osobne knieje. Zapuszczał się w nie z gramatyką, która wodziła go po manowcach, i nieraz długim kołowaniem wracał tam, skąd wyszedł, i nagle odnajdywał wolną drogę o parę kroków od natrętnych chaszczy. Po półgodzinnym wędrowaniu, jakby istotnie wyszedł z lasu, zdumiał się na widok wielkiej rzeki, rozlanej powodzią wiosenną po równinie, z której parę wzgórz podnosiło się na kształt wysp. W nieruchomej ciszy pustkowia dał się słyszeć płacz dzieci, a gdzieś z daleka, od strony gór, nadbiegła wilczyca i znikła pod nawisłymi ga-łęźmi figowego drzewa.
Teofil wrócił do początku i dopiero teraz zrozumiał słowa: vi compressa Ves talis, i spłoszył się, jakby wprost w jego obecności zgwałcono westalkę, tak ostro i jask-
rawo rzucił się w oczy sprężysty zwrot łaciński. Dramat Rei Sylwii, Romulusa i Remusa, zdobyty tak samodzielnie, wzruszył go nie jak ustęp z książki szkolnej, ale jak fakt, który się wykryło, nieomal podsłuchało, po części złożyło z niedomówień i urywanych szeptów. Było to zupełnie nowe doświadczenie. A jeszcze bardziej niespodziany był urok samej pracy, cierpliwe wnikanie w słowa, zawsze wieloznaczne i jakby śliskie czy gibkie, które - zdawało się - już przylegają do myśli, gdy nagle wymykały się i jakaś część zdania znów zasklepiała się w twardej skorupie.
Zachowanie się syna nie uszło uwagi pani Grodzickiej, która posłała służącą, by zapaliła u niego w piecu. Ale on nie czuł zimna. Coś pałało w nim, coś niosło go w gorącym podmuchu. Nie odrywając się od Liwiusza, w nagłych uskokach myśli ogarniał inne przedmioty, które odtąd tak samo zdobywać będzie. Przenikał go dojmujący prąd woli, wszystko zwierało się w nim, prężyło, jakby dusza miała potężne mięśnie, których brakło jego ciału. Uderzenie zegara - samotny dźwięk - padło jak wielka, ciężka kropla na jego rozżarzenie. Było pół do siódmej. Po szybach okna kwitła fantastyczna flora nasiąkając światłem dnia. Za chwilę uderzy w nią sfońce, kwiaty i liście mrozu zaczną się szklić, jarzyć, migotać i znów zrośnie się znajomy, dobrotliwy świat, w którym kiedyś czytało się Andersena przy trzasku polan palących się w piecu. Teofil zdmuchnął lampę i poszedł się myć.
- Morgenstun.de hat Gold im Munde - rzekł radca Grodzicki, gdy syn usiadł przy stole w jadalnym. - Po-znaję po twoich oczach, że dobrze ci poszło. Co robiłeś?
Przysłowie, odpowiadające naszemu: „Kto rano wstaje...”
- Łacinę.
- Masz z tym, zdaje się, trochę kłopotu. Nie ty jeden, mój drogi, nie ty jeden. To trzeba przełknąć jak gorzką, ale skuteczną pigułkę.
Radca zanurzył w kawie kęs bułki i popił. Nie lubił bułek, zwłaszcza świeżych, o zbyt pulchnym miąższu. Lubił tylko chleb, i to czerstwy, który pokrawywał sobie scyzorykiem; ten obyczaj przejął po ojcu, razem ze scyzorykiem o kościanej rączce. Ojciec jego rozpoczął samodzielne życie jako mularz i tak właśnie jadł suchy chleb, siedząc na stosie cegieł i marząc o wędzonce, na którą będzie mógł sobie pozwolić po sobotniej wypłacie.
Ale Teofilowi smakowała chrupiąca bułka z paroma ziarnkami kminku, smakowała mu również kawa, chociaż było w niej więcej zboża i cykorii niż prawdziwej kawy, której pani Grodzicka dodawała tylko dla zapachu. Sama ledwo ugryzła kawałek kajzerki i zebrała łyżeczką kożuszek, zostawiając swą szklankę nie dopitą. Źle spała tej nocy, nie mogąc pozbyć się myśli o aeroplanie, który wczoraj z okrutnym łoskotem przemknął nad jej głową, gdy wychodziła z katedry po nieszporach. Na mieście mówiono, że to aeroplan rosyjski, że nadleciał od strony Za-marstynowa. Ktoś opowiadał, że lecąc nad ulicą Św. Mikołaja zapalił reflektory. Najwięcej jednak zaniepokoiło ją zdanie jakiegoś oficera: „To już nie pierwszy raz. Oni tędy wciąż przelatują, oglądają, a nam nie wolno strzelać”.
- Musi już być o tym w rannych gazetach.
- To głupstwo - odparł radca - dowiem się wszystkiego w biurze.
Należał do tej szczęśliwej generacji, która pokój zaczynała już uważać za naturalny stan rzeczy, przynajmniej w Europie, przynajmniej w tej błogosławionej monarchii, czerpiącej swą rację bytu z jakiejś nieuza-
sadnionej konieczności. „Gdyby Austrii nie było, należałoby ją stworzyć” - jak mawiał radca Bieniek, cytując jakiegoś wiedeńskiego Woltera.
— Wojny omijają nas bokami — rzekł człowiek spod bezchmurnego horyzontu.
Lecz Teofil czuł na sobie spojrzenie matki i rozumiał je: obliczała, przez ile lat może być jeszcze o niego spokojna. Oparłszy policzek na dłoni patrzyła nie wprost na niego, ale gdzieś powyżej, jakby widziała tam jego głowę, osadzoną na dojrzalszym, bardziej dorosłym ciele, i Teofil, podniósłszy oczy znad szklanki, widział jej rozszerzone źrenice w szarej tęczówce, której perłowy blask białka dodawał niezwykłego uroku. Serce zadygotało nieśmiałym trzepotem, nieuchwytny podmuch radości zaczął się szerzyć w nim i szumieć jakąś odwieczną kołysanką. Był to jeden z tych momentów ciszy i powagi, kiedy duszy lat przybywa, kiedy czuje nagle za cały wielki czas, rozproszony po niezliczonych dniach.
W tej chwili ojciec wstał i poszedł do swego pokoju, skąd wrócił z trzema grubymi księgami. Zawierały one kronikę, którą co dzień pisał, od dwunastu lat, i co dzień czytał z niej to, co wypadało na ową datę, najczęściej wieczorem, ale niekiedy rano, jeśli to było święto lub dzień, w którym Teofil nie śpieszył się do szkoły, d żona na kupno. Ozdobne wstążki, włożone między karty, wskazywały miejsce, gdzie wypadała data dnia w poszczególnych latach. Radca zaczął:
1 lutego 1900. Czwartek.
Odwilż, w południe 4°. Ojciec już wstaje i dopomina się o fajkę. W biurze kłótnia z Baczyńskim o drugą ka-
tedrę literatury ruskiej. Teofilowi obierał palec. Mama kazała mu trzymać w mleku i pękło. Z Zosią na kolację do Hotelu Francuskiego, szynka na gorąco z purée grochowym. Po powrocie gazety. Żadnych nowych wiadomości z Transvaalu. 01/211 spać.
1 lutego 1901. Piątek
iCiepło, błoto. Mama dokucza służącej. Zosia płakała przy obiedzie. Teofil ją uspokajał i przepraszał, tak jakby to on był winien. Korytowski został tajnym radcą. Pierwszy to raz w Austrii wiceprezydent dyrekcji skarbu dostał takie odznaczenie. Na pogrzebie królowej Wiktorii był arcyks. Franciszek Ferdynand, ale w Radzie Państwa, gdy prezydent wspomniał o nieboszczce, zaczęto krzyczeć: „Precz z Anglikami! Niech żyją Boe-rowie!” O 9 na Strzelnicę, gdzie wieczorek urzędników Namiestnictwa. Zosia ślicznie wyglądała, dużo tańczyła. O 1 do domu fiakrem.
1 lutego 1902. Sobota.
Mróz, w południe - 3°. Żeleski przeniesiony do Wiednia, do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, może zrobić karierę. Po drodze z biura do Ditmara, po nowy knot do lampy. Po obiedzie z Teofilem do pasażu Mikolascha, na Ben Ali Beja. Mama nie chciała nas puścić, bojąc się rozruchów. Cała ulica Kraszewskiego pełna policji i agentów. Przed konsulatem rosyjskim wzmocniona kompania piechoty z 4 oficerami. Zosia przyszła po nas do pasażu. Po kolacji czytała głośno Quo vadis. 01/211 spać.
1 lutego 1903. Niedziela.
Odwilż, śnieg, deszcz. Po kościele zaniosłem czynsz Dąbrowskiej. Prosiłem o naprawienie pieca w salonie. Stara skąpicą zaczęła mówić o podwyżce czynszu! Bawiłem się z Teofilem w kolej, poukładał krzesła w jadalni na podłodze jak wagony, on był konduktorem, ja pasażerem. Dałem mu swoją torbę podróżną, chce mieć jeszcze taką maszynkę do przecinania biletów jak konduktorzy. Zosia słaba. Cały dzień w domu. Po kolacji czytałem jej Chatę za wsią. O 10 spać.
1 lutego 1904. Poniedziałek.
Mróz, o 7 rano - 8°. Przy pensji wypłacili 50 koron na komisję, na którą wyjeżdżam pojutrze. W biurze był Piekarski, aby zaprosić na niedzielę. Instruktor nie przyszedł, sam robiłem lekcje z Teofilem. Irytacja. Teofil w żaden sposób nie mógł przeczytać „gil”. Teraz widzę, że to moja wina, trzeba przy sylabizowaniu poddawać same dźwięki, a nie nazwy liter. O 6 z Zosią do Hali Aukcyjnej. Kupiliśmy b.ładny stolik do kart za 11 kor. Po kolacji gazety. Wojna rosyjsko-japońska wisi w powietrzu. O 1/2 11 spać.
1 lutego 1905. Środa.
Z rana mały mróz, potem cieplej. Pochmurno, trochę śniegu. Podobno u Jezuitów była msza za pomyślność oręża japońskiego. Wielka dyskusja w biurze, czy wolno
się modlić za pogan przeciw chrześcijanom. Ja utrzymywałem, że w tym wypadku poganie są narzędziem Bożym. Rozruchy za kordonem, w Warszawie krew się leje, nikt dobrze nie wie, co się tam odbywa. Smutno. Mieliśmy iść na „Zaczarowane koło”, ale Teofil zaczął się skarżyć, że go głowa boli. W nocy miał gorączkę. Zosia przy nim, ja parę razy wstawałem.
1 lutego 1906. Czwartek
Mróz, ó 7 rano - 3°. Pogodnie. Teofil skarżył się przy obiedzie, że w szkole nauczyciel uderzył go linią po ręce. Tak nie powinno być. O 5 z Zosią po kalosze. Kupiliśmy wysiewki herbaciane u Lewickiego. Na ulicach pełno „sieczowników” w pasach i szarfach żółto-niebieskich, jutro ma być jakiś ich wiec na Wysokim Zamku. Po kolacji lekcja z Teofilem. Potem gazety i „Nasi za granicą”. We Francji awantury po kościołach z powodu rozdziału Kościoła od państwa. Oli spać.
1 lutego 1907. Piątek.
Mały mróz, śnieg sypie. Koleje stoją, brak węgla. Ale nie w naszym domu! Po wczorajszym balu niewyspany, zmęczony, Zosię głowa bolała do obiadu, po obiedzie poszła do łaźni. Ja spałem, potem lekcje z Teofilem. O 7 obaj do łaźni po Zosię, stamtąd do restauracji Ilkowa. Przysiadł się jakiś sędzia, rozmowa o napadzie na uniwersytet i o aresztowaniach ruskich akademików. Mówił, że aresztują ponad 100 osób. Po 9 w domu.
1 lutego 1908. Sobota.
O 7 rano - 1°, potem cieplej, pochmurno. Jeden z woźnych Namiestnictwa podejrzany, że należał do bandy Wasińskiego. O 6 z Zosią i Teofilem do Zippera kupić Teofilowi zegarek, który mu obiecałem za dobre świadectwo. Srebrny, marki „Cyma”, 22 kor. Potem do Krakowskiego Hotelu. Teofil opowiadał b. zabawnie o profesorach i kolegach. Podczas naszej nieobecności był u nas kapitan Siekierski z żoną, czekał z pół godziny. Gazety. Okrutne szelmostwa w pruskiej Izbie Panów przy dyskusji nad ustawą o wywłaszczeniu Polaków. Zosia aż się spłakała...
1 lutego 1909. Poniedziałek
Mróz, rano - 6°. Do biura później, bo przedtem na policję, zawiadomić o skradzeniu Zosi torebki, pomoże jak umarłemu kadzidło. Szwedzicki, który był starostą w Bochni, wrócił do Namiestnictwa: niezadowolony. Znów kilka wypadków szkarlatyny. Teofil w domu, bo małe wakacje. Zosia robiła krepie i pączki. Wieczorem zanieśliśmy tego trochę Pańci, ale jej nie było w domu. Teofil po drodze pokazywał nam śliczny księżyc za chmurami. W gazetach dużo o sprawie Azewa. Czyta się to całkiem jak romans kryminalny. O 1/2 11 spać.
1 lutego 1910. Wtorek
Przymrozek, pogodrfie. Pfetwś^y dzień wstałem. Woźny przyniósł pensję ^ pilne, akta?^Teofil zaniósł czynsz
Dąbrowskiej. Po południu Zosia z Teofilem do sali „Sokoła” na odczyt o komecie Halleya. Zosia nie chce wierzyć, że całą kometę można zmieścić w walizce. Gazety piszą o możliwej wojnie Turcji z Grecją. Wcześnie spać, jeszcze osłabiony.
1 lutego 191L Środa.
Wielki mróz, w południe - 10° C. Porcelaniarz Lewicki kupił w Krakowie pałac Lubomirskich. Pranie. Zosia kazała nam pójść na obiad do restauracji. Teofil czekał na mnie na Wałach Gubernatorskich, zmarzł strasznie. Obiad u Najsarka. Rozmowa o awanturach krakowskich z powodu ks. Zimmermanna. Teofil mówi, że i u nich w gimnazjum mówi się o tym i że są chłopcy, którzy pochwalają awantury. Pajdokracja! Po kolacji lekcje z Teofilem, ślicznie opowiada z wypisów polskich. Gazety. 01/211 spać.
1 lutego 1912. Czwartek.
Silny mróz, w południe - 10°. Teofil w domu, małe wakacje. Trzeba go pilnować.przy nauce, za dużo czyta niepotrzebnych książek. Znowu przy pensji dali jedną złotą stukoronówkę. Zosia chce składać. Jan Taff, dyrektor Szkoły im. Sobieskiego, rzucił się z okna i zabił, mówią, że to rozstrój nerwowy. Nie wiadomo, czym mógł się gryźć ten przezacny człowiek. Po obiedzie spałem. Potem z Zosią i Teofilem do księgarni Altenberga po Grom maciejowicki Walerego Przyborowskiego. Autor w Warszawie skazany na 6 miesięcy więzienia za to, że
w tej książce „sieje nienawiść” do Moskali: książka ma być tam zniszczona. Na kolację do Hotelu Krakowskiego, potem sankami do domu. 0 1/211 spać.
Radca nie lubił, żeby mu przerywano czytanie uwagami, żona i syn szanowali to uprzedzenie, starając się zapamiętać ten i ów szczegół, aby go później omówić. Ale bystry prąd czasu, który przetaczał się w tych krótkich zdaniach, zacierał wszystko i pani Zofii nie pozostawało w końcu nic oprócz paru westchnień. Była w nich oczywiście odrobina melancholii, którą przynosił powiew z młodszych lat, lecz w gruncie rzeczy były to westchnienia pogodne i ufne. Dzień po dniu, słuchając opowieści swego życia, mogła patrzeć na jego czysty horyzont i z uśmiechem myśleć o przelotnych zachmurzeniach, które zapewne kiedyś wydawały się groźne. Jakże , równa, spokojna, pewna była ich miłość! Jak niezmienne miejsce zajmowała w życiu i w myślach Albina! Ileż ciepła mieściło się zawsze w pewnych ustępach kroniki, które Albin pomijał trochę niezręcznie, chrząkając przy tym! Teofil domyślał się tych opuszczeń i odgadywał w nich tajemnice miłosne rodziców.
Dla niego również kronika miała wiele czaru. Bawiła go sama historia dnia, który wciąż zmieniał swe miejsce w tygodniu i, tak samo niestały w pogodzie, raz pachniał odwilżą, to znów okrywał się lodem i śniegiem. Patrząc zaś na siebie samego, widział, jak rośnie, co przypominało mu filmy przyrodnicze, gdzie pokazywano w ciągu pa-ru minut rozwój rośliny z małego kiełka. Oto przed chwilą układał z krzeseł pociąg, a w połowie drugiego tomu otrzymywał zegarek za dobre świadectwo. Parę wyra-
zów, skąpe zdanie - wynosiło na jaw przyćmionej pamięci rzeczy i wrażenia i jakby je na nowo tworzyło; chwilami zdawało mu się, że słyszy własny głos i tupot dziecinnych stóp biegnących po tych pokojach, których wszystkie zmiany dokonywały się tak samo powoli na kartach owych ksiąg niezawodnych.
Kiedyś było tu ludniej, ale te czasy nawet kronika odświeżała zbyt skąpo. Dziadek i babka znikli za jakimś zakrętem czasu, zanim Teofil zdążył im się przyjrzeć. Dziadka, którego zupełnie nie pamiętał, wyobrażał sobie jak ze starej ryciny, w szlafroku, w szlafmycy z kutasem i z fajką ó cybuchu metrowej długości. Tę fajkę ojciec wiernie przechowywał, Teofil miał ją parę razy w rękach i wąchał. Z cybucha wynikał słaby, lecz wyraźny zapach dymu tytoniowego, który wsiąkł w wiśniowe drzewo i trwał dłużej niż człowiek. Babkę przypominał sobie jako czarno ubraną staruszkę, mocno pochyloną, która podczas burzy, wśród gromów i błyskawic, chodziła po podwórzu z dzwoneczkiem loretańskim, aby uśmierzyć złowieszcze niebo. Kruchy dźwięk i nikła woń dymu - to było wszystko, czym trzymały się jego pamięci dwie zamierzchłe istoty.
Czas okrutnie ścieśnił tę rodzinę. Grodzicka weszła w jej skład sierotą, straciwszy matkę w parę miesięcy po ślubie, a jedyna siostra jeszcze dawniej wywędrowała z mężem do Ameryki, do tego dziwnego i podejrzanego kraju, w którym defraudanci szukali opieki. Słuch o niej zaginął i tych troje nie posiadało na świecie nikogo, kto by miał prawo do ich uczuć i troski.
Pani Zofia przygotowała mężowi drugie śniadanie, które on włożył do teczki. Już w futrze zawrócił do przedpokoju, by pocałować żonę i podać synowi rękę.
- Nie trać czasu! - powiedział na pożegnanie.
Wkrótce i matka wyszła ze służącą do miasta. Teofil został sam w cichym obszarze godzin liczonych tykaniem kilku zegarów, w mieszkaniu, w którym już piece po-milkły. Za oknami mróz chrzęścił pod kołami wozów, przez szyby szły kosę promienie słońca, wzdłuż których układał się drżący pył. Przypominało mu to wiele podobnych godzin, kiedy, pozostawiony sobie, nie naruszał ich żadnym zajęciem, szczęśliwy z samego trwania w bezpiecznym i pewnym schronieniu, wśród mnóstwa przedmiotów, które nie zmieniały swego miejsca, odkąd je zapamiętał.
Nagle odezwały się dźwięki brzmiące tak, jakby mała szklana kulka obsuwała się po zazębieniach zawiłego mechanizmu; parę razy zawahała się w pobliżu melodii, gdy znów nieoczekiwana przeszkoda w drodze wytrącała ją z rytmu, i wreszcie mała szklana kulka utknęła w ciszy jak w wyżłobionym dołku. To zepsuty obraz grający, z figurami Świętej Rodziny, nie nakręcany od lat, pod dzia-, łaniem jakichś obcych sił - gorąca, rdzy czy podmuchów zimna, które przenikało porami ściany - poruszył się na chwilę w swym letargu. Teofil czekał, czy nie odezwie się jeszcze - stary sprzęt, wierny i poufały fetysz.
Profesor Rojek, zobaczywszy o kilka kroków przed sobą gimnazistę, przeszedł na drugą stronę ulicy, gdzie nie było chodnika i gdzie szło się z trudem po nierównym i śliskim gruncie. Był pewny, że jest to któryś z jego uczniów. Ukłoni się, a potem będzie się wlókł za człowiekiem jak cień albo zacznie dreptać tuż obok, może nawet zagada! Profesor bał się tych chłopców, widział w nich samą tylko zuchwałość, poza tym drażniła go młodość, która w każdym mogła się obrócić na lepsze, niż to się stało z jego własną.
Znów dziś wyszedł z domu nie dopiwszy kawy, którą czuć było brudnym garnkiem, i gdyby mógł, nie wróciłby tam więcej, do tych pokojów nigdy nie sprzątanych, pełnych czadu i swędu. Przed dwudziestu laty ożenił się z panną, która wyglądała jak bóstwo i którą marna egzystencja zmieniła w jędzę. Mając przez pierwsze lata na utrzymanie domu niewiele ponad sto koron, ratował się długami, które pożerały każdą podwyżkę pensji. W trzecim roku przyszło na świat dziecko, które urodziło się bez krzyku, żyło parę dni wodząc oczyma po zakopconym suficie i umarło nie wydawszy głosu, jakby spostrzegło, że nie ma tu dla niego miejsca. Rojkowa odpra-
wiła służącą, w nadziei, że własną pracą uda się przysporzyć trochę oszczędności, ale osiągnęła tylko to, że ręce jej zgrubiały i że kuchnia spaliła na żużel jej urodę. W nieustannych zatargach o piwnicę, strych, wodociąg, nieporządki w sieni stała się opryskliwa, rzucała się na służące i współlokatorki, miała kilka spraw sądowych, parę razy wyrzucano ich z mieszkania. Jakkolwiek bądź, był to jeszcze okres buntu. Rojkowa zmagała się z zalewem życia, ponad które chciała się wydźwignąć. Poddała się wreszcie i poszła na sam spód; po całych dniach przesiadywała u stróżów, u służby po cudzych kuchniach i utytłana w plotkach wracała do domu, aby z nie-doskrobanych kartofli i łykowatego mięsa ugotować obiad, do którego głód tylko mógł człowieka przymusić.
Profesor Rojek zatajał przed żoną wysokość swej pensji. Czynił to jednak tak ostrożnie, że pozwalał sobie na odjęcie z całej sumy tylko ułamków, co ostatnio wyrażało się w kwocie 4 koron 52 halerzy miesięcznie. Te składał na książeczce Kasy Oszczędności, którą nosił w woreczku na szyi pod koszulą. Dorobił się w ten sposób niespełna dwustu koron, na które patrzył jak na zalążek nieokreślonej przyszłości. Marzył jednak o czymś więcej. Spodziewał się w niedługim czasie VIII rangi i postanowił nie zdradzić się z tym w domu...
Zbliżając się do gimnazjum, w chłopcu idącym po drugiej stronie ulicy poznał Teofila Grodzickiego. Ten był mu ze wszystkich najbardziej niemiły, jako syn dawnego kolegi. Osiem lat przesiedział z jego ojcem, jeśli nie na jednej ławce, to zawsze w najbliższym sąsiedztwie. Teraz zaś nie mógł myśleć bez zgrozy, że spotka go znowu, że poczuje na sobie wzrok, który go odmierzy pogardliwą litością. Unikał wszystkiego, co by umożliwiło to spotka-mc» i przeczytawszy w katalogu VIA nazwisko: Grodzic-
ki, był gotów prosić dyrektora, żeby mu dał inną klasę. Nie zrobił tego, wiedząc, że się to na nic nie przyda, ale omijał Teofila, ile tylko zdołał, prawie go nie pytał, bał się, że chłopiec zasłuży na złą notę i sprowadzi mu na kark ojca podczas konferencji dla rodziców. Teofil również miał się z nim na baczności.
- O, Rojek! - zawołał radca, gdy mu syn powiedział, kto będzie uczył greki. - Pilnuj się! Coś mi się zdaje, że on się zrobił ogromnym samurajem.
, Ale to określenie źle przystawało do człowieka, który swą bezradność osłaniał starym, wystrzępionym notesem, gdzie w skąpo odmierzonych przedziałkach zmieściło się już parę pokoleń uczniów. Trzymał ich w niejakim posłuszeństwie za pomocą greckich czasowników nieregularnych. Nigdy jednak nie było absolutnej ciszy w jego klasie. Panował w niej szmer szeptów, stłumionych śmiechów, nieustanna krzątanina książek i zeszytów i nigdy nie wznosząc się do wyraźnego zgiełku, ten tuman niecierpliwości i nudy odgradzał trzydzieści niesfornych głów od profesora, który stał na podium przy katedrze jak na wybrzeżu mglistego morza. Spoza okularów jego zmęczone oczy rozróżniały rysy zaledwie tych, co siedzieli w pierwszych trzech rzędach; dalej były już same widma, przywidywały mu się tam postacie nie istniejące i nagle wywoływał nazwisko z jakiejś innej klasy, i dopiero śmiech wyprowadzał go z błędu.
Raz po raz czyjś głos wyciągał z otwartej książki heksametr Homera, jak złotą nić, która błyszczała przez chwilę i natychmiast rozpadała się w popiół. Profesor Rojek każdy wiersz kruszył na słówka, formy gramatyczne, potem żuł go w przekładzie żmudnym i dosłownym, aż zostawała zeń obrzydliwa miazga. Cały ten świat bajki i poezji wychodził z jego rąk w stanie zupełnego rozkła-
du, na kupie gruzów i zgliszcz, pośród zardzewiałych zbroi, w stęchłych łachmanach, w których nikt by się nie domyślał tyryjskiej purpury.
Teofil nie nagabywany przez profesora, który zawsze gdzieś poza nim szukał ofiar, czytał spokojnie Lalkę Prusa. Kupił ją parę dni temu za 98 centów, wysypawszy antykwariuszowi na ladę pudełko pełne samych miedziaków. Były to oszczędności ze śniadań szkolnych, z zeszytów, z różnych innych podstępów, które stanowiły jedyne źródło dochodów, odkąd marne świadectwo za pierwsze półrocze pozbawiło go dawnego dobrobytu. Kazano mu się wypisać z wypożyczalni i skonfiskowano 3 korony, które odebrał jako zwrot kaucji, zamknięto mu wszystkie książki nie mające bezpośredniego związku z nauką, tak że pozostawała tylko biblioteka szkolna, gdyby miał ochotę z niej korzystać. Nie zachodził tam nigdy. Była °na otwarta w każdą środę od pierwszej do drugiej, co wyglądało w ten sposób, że stary, jowialny profesor Ku-bisz wpadał do biblioteki, otwierał z hałasem szafę, wyjmował z niej, co mu wpadło w ręce - niemiłosierną starzyznę, ledwo trzymającą się okładek, zamierzchłą »lekturę dla młodzieży” - i rozdawał gromadce smarka-°zów, którzy jeszcze mieli złudzenia. Nie było czasu na Perswazje i prośby, wszystko razem, z zapisywaniem pożyczonych książek, z żartami, kuksańcami, ciąganiem za Ucho, trwało dziesięć minut, szafa zamykała się i profe-s°r, krzycząc na progu: „Smacznego!”, biegł na obiad do c°rki, której bał się tak samo, jak przez trzydzieści lat bał się nieboszczki żony.
Teofil szybko uzbierał owe 98 centów w pudełku po Wizytówkach ojca, które ukrył na piecu w swoim pokoju, W pokładach kurzu i pajęczyny. Ale nie był pewny, czy Przyszłość będzie równie hojna, i dwa tomy Lalki nale-
żało eksploatować powoli, jak skarb, którego nie da się pomnożyć. Czytał więc tak, aby nie uronić ani słowa, i powtarzał ustępy przeczytane, jeśli coś odwróciło jego uwagę. Zaczynał właśnie VI rozdział, w którym po opisie przedwiośnia, zawierającym niespełna pięć wierszy, następowało: „Jest około piątej po południu. Panna Izabela siedzi w swoim gabinecie i czyta najnowszą powieść Zoli: Une page d’amour...” Teofil sądząc, że jest jego obowiązkiem zrozumieć każde słowo drogo nabytej książki, wydarł kawałek kartki z zeszytu, napisał na niej te trzy wyrazy i trącił siedzącego przed nim Kalta, który chodził na francuski.
- Napisz mi, co to znaczy - szepnął, wsuwając mu kartkę pod ławkę.
Lecz w tej chwili Rojek wymówił jego nazwisko. Teofil w popłochu porwał książkę sąsiada, Smolika, który mu palcem wskazał, gdzie należało czytać. Na szczęście miał ten ustęp przerobiony; widząc znajome wiersze, natychmiast ochłonął i czytał bez zarzutu. Profesor zatrzymał go na trzecim heksametrze. Już Teofil zabierał się do przekładu, gdy Rojek nagle usiadł przy katedrze, zapatrzył się w okno i zaczął sam mówić, jakby nie do klasy, ale w to szare powietrze, które wisiało nad boiskiem gimnazjalnym. Nie od razu spostrzeżono się, że jest to wykład - czegoś podobnego trudno się było spodziewać. W pierwszej minucie klasa ucichła, patrzono po sobie z niedowierzaniem, wreszcie ten i ów z hałasem zamknął Iliadę, za chwilę już połowa utknęła w książkach i zeszytach do następnej godziny, którą miała być matematyka.
Rojek, nie przyzwyczajony do długiego mówienia, urywał, zamyślał się, postukiwał ołówkiem, parę razy
zdawało się, że da spokój. Trudził się jednak dalej, aby wyłuszczyć, że po ostatnim wierszu, który przeczytał Teofil, zaczyna się późniejsza interpolacja i dopiero na następnej stronicy znajduje się dalszy ciąg tzw. „Patrok-lei”, jednej z najstarszych części poematu. Teofil stał jeszcze i spoglądał z przerażeniem w tę nową stronicę, ciemną jak noc. Ktoś z tyłu ciągnął go za bluzę, żeby siadał, on jednak nie mógł się rozstać z nadzieją, że mu pozwolą przetłumaczyć, jak Tetyda wychodzi z morza w gronie nereid. Było w tym kawałku 11 wierszy, które szumiały samymi imionami, wierszy nie nasuwającyh żadnych trudności, śpiewnych i niemal tak samo brzmiących po polsku, jak w oryginale. Lecz były one skazane na zagładę. Rojek odmówił im autentyczności, a kiedy wreszcie cała scena z Tetydą okazała się niepotrzebnym dodatkiem, Teofil usiadł, zgnębiony i rozczarowany.
Nikt z tych szalonych chłopców nie mógł wiedzieć, Ze ich stary belfer odprawia święto swej wiosny. Oto bowiem zaleciał zapach ich płaszczy, które pod ciepłem pieca parowały na szaragach*, i poty go drążył, aż wydobył z niego wspomnienia sali uniwersyteckiej, gdzie kiedyś miał miejsce niedaleko takich szaragów i gdzie, z grubym kajetem na ławce, słuchał pierwszych wykładów - młody, gorliwy i pełen wiary. Nazwisko Grodzickiego, które nieopatrznie wywołał odmłodziło go Jeszcze okrutniej. Wywlokło z niego marzenia o samodzielnej, twórczej pracy naukowej, którymi zawstydzał niegdyś ojca Teofila. Z tych odległych czasów wyszły do niego myśli, które były tak stare, że już je uważał za swoje.
szaragi - wieszaki
Nieporadnymi słowami profesora Rojka wypowiadało się sto lat zapamiętałej pracy filologów niemieckich, którzy w małej książeczce Fryderyka Augusta Wolffa zachłysnęli się trucizną odbierającą rozsądek. Po wszystkich uniwersytetach z dziesiątków katedr poważni starcy zwabiali tysiące młodych ludzi w przesąd, któremu sami poświęcili życie, i ci znów z kolei dorabiali się hemoroidów i orderów w poszukiwaniu „Pra--n^ady”.
Żyli w pamięci i wierności swych uczniów wodzowie zawrotnych wypraw na majaki: Gotfiyd Hermann, który pierwszy szukał jądra poematu; Karol Lachmann, który pierwszy rozkroił Iliadę na szesnaście części; nieustraszony Bethe, który latami rył się jak kret w tekście Iliady, póki nie rozsypał wszystkich pieśni, aby z nich układać nowe - starsze i młodsze, pierwotne i wtrącone - odnajdując w końcu 1400 wierszy właściwej Iliady i kilkanaście innych powieści poetyckich; von Wilamowitz--Moellendorff o niezachwianym autorytecie, który jak geolog przekopywał Homera i na dnie jedenastu pokładów odkrył prastary epos, zachowany niemal tak dobrze jak epoka sylurska; dobrotliwy Elard Hugo Mayer, który zakończył starożytny spór miast i wysp mających być ojczyzną Homera, obdzieliwszy częściami Iliady poetów ze Smyrny, Kyme, Chios...; niepospolity Edward Schwartz, któremu było dane oglądać prawdziwą Odyseję, w jej kształcie niemal zaziemskim, czyli tym, jaki sam stworzył - Schwartz, który wykrył wszystkich poetów, co przerabiali i rozszerzali poemat o cierpliwym tułaczu, i oznaczył ich literami jak spiskowców: O, K, T, F, L aż do swego B, wierszoklety z czasów Pizystrata partacza, któremu zawdzięczamy tę lichą książkę - dzisiejszą Odyseję'.
Z przerażającym uporem miriady umysłów krzątały się w tym zaułku wiedzy. Ani jeden heksametr nie uniknął osobnej rozprawy albo artykułu w czasopiśmie naukowym, a jeśli przez parę pokoleń udało mu się ukryć przed okiem powag uniwersyteckich, stawał się w końcu łupeift nauczycieli prowincjonalnych, którzy, na kształt kłusowników, szli śladami wielkich łowów i w programach swoich gimnazjów wyprawiali harce z półtuzinem daktylów i spondejów. Literatura o Homerze rosła jak rafa koralowa, przez taki sam proces krótkotrwałego życia i mineralnej śmierci; książki i broszury mnożyły się, pożerały wzajemnie i marły na półkach bibliotek, wyczerpawszy w rok, w miesiąc, niekiedy w parę dni swe bezużyteczne istnienie. To zdumiewające zbiorowe szaleństwo trwało przez cały XIX wiek i docierało wszędzie, gdzie był kult niemieckiej nauki. Cesarsko-królewskie uniwersytety poddały się jej razem z wojskami austriackimi pod Sadową.
Profesor Rojek był również ofiarą tego podboju, tak samo jak wszyscy jego koledzy, starsi i młodsi, i ci pocz-C1wi emeryci, którzy kompilowali wstępy do szkolnych ^ydań Homera. Zresztą, smutna teoria odpowiadała jego goryczy i rozczarowaniom. Było mu lżej obcować z czymś bezimiennym i pozaczasowym i gdyby się nad tym zastanowił, odczułby wdzięczność do ludzi, którzy go Uwolnili od geniusza, wymagającego podziwu. Dzwon szkolny przerwał mu w połowie zdania: umilkł, jak opowiadał w domu Teofil, „na przecinku” i nigdy już Uie było mowy o dokończeniu wykładu. Teofil nabrał Uowej nieufności do profesora, jednego z tych uczuć Uieświadomych i dokuczliwych, które wzmagają się jak gdyby dlatego, że ich żadnym słowem niepodobna objaśnić.
- Zupełnie ciebie nie rozumiem - radca wzruszył ramionami. - Czy słyszałaś, Zosiu, żeby się ktoś tak upominał o istnienie Homera?
Pani Grodzicka, kładąc mężowi na talerz dwa pulchne sznycelki, uśmiechnęła się bezradnie.
- Zdaje mi się, Teofilu, że mógłbyś w tych rzeczach zaufać ojcu i profesorowi.
- Mój mały - radca podniósł widelec - primo*, nie naprzykrzaj się Rojkowi, bo twoja znajomość greki całkiem się do tego nie nadaje; secundo*. nie bierz sobie tak do serca poglądów uczonych, które są po to, aby je inni uczeni mogli zbijać; tertio*, ucz się pilnie, bo to ci da kawałek chleba, ale nie masz obowiązku wierzyć w nic oprócz tego, co Kościół katolicki podaje do wierzenia.
Teofil, wyszedłszy z kościoła Marii Magdaleny, uj-rzał świat przeobrażony. Zostawił go niedawno w szarym Powietrzu, na granicy odwilży, a teraz lekki mróz przy-nosił płucom swą szklaną czystość i niebo bezszelestnie osuwało się białą ścianą śniegu. Teofil podstawiał rękaw , Płaszcza, aby pochwycić duże, gwiaździste płatki, któ-^ch niewiele zaznał w tym roku. Zbiegłszy ze szkarpy, skręcił w ulicę Kopernika, chcąc jak najrychlej uciec z Pobliża domu. Nie słuchał wołania kolegów; pragnął bYć sam, iść w to białe miasto, które majaczyło w dole. Przed nim szły dwie panny; mówiły po niemiecku. Po-słyszał:
- Die Luft 1st sehr angenehm. *
Aż odetchnął głęboko, aby poczuć smak mrozu, ^ilżonego śniegiem. Jedna z nich, ta właśnie, która mówiła przed chwilą, odwróciła się i zajrzała wprost w oczy Teofila czarnym błyskiem spod ośnieżonych rzęs. Natychmiast przyśpieszył kroku i wyminął je, aby nie wyg-
Pogoda bardzo przyjemna.
lądało, że idzie za nimi. Panny zniżyły głos do szeptu, na pewno mówiły o nim. Czuł ich wzrok na wszystkich niedostatkach swej osoby: na czapce, już zniszczonej i śmiesznej, bo miała klapy do opuszczania na uszy; na płaszczu, który był nieco wytarty na siedzeniu i którego fałdy przy dragonie otwierały się niekształtnie; na wykręconych obcasach bucików. Wiedział, że nie posiada nawet tych pozorów elegancji, które przy dobrej woli można przysporzyć szkolnemu ubraniu, i cierpiał nad tym. Już wyrastał ze stanu niewinności, w którym beztrosko wysiadywał swe grube, szare spodnie, póki ich tył nie stał się przezroczysty jak pajęczyna, wygniatał łokcie, gubił guziki w zamęcie burd, szukał czapki za piecem. Dziś rano po raz pierwszy odczuł potrzebę szczotki, którą odkrył tam, gdzie zawsze dotąd istniała, chociaż o tym nie wiedział - w starej pochewce z zielonego sukna, wiszącej w alkierzu.
Obejrzawszy się spostrzegł, że panny zniknęły za gazą śniegu. Nie widząc ich, nie czując na sobie ich wzroku, przygarnął się z rozkoszą do tych czarnych oczu, które wyjrzały ku niemu z zaróżowionej twarzy znad brzegu futerka. Die Luft 1st sehr angenehm. Nigdy słowo niemieckie nie było równie powabne. Dotychczas przychodziło do niego spod pożółkłych od tytoniu wą-sów profesora Mayera - mdłe i zgryźliwe, albo z gęstwiny czarnej brody profesora Kleina - rozciągnięte i pretensjonalne, albo z twardych szczęk profesora Pawlika - szorstkie i chrzęszczące, u niego zaś samego jakby puchło na dziąsłach i bulgotało zdaniami bez składni. A oto miało kształt i dźwięk, i zapach. Przez nie śnieg stawał się bardziej gwiaździsty, powietrze rzadsze i podniebne - to ono tajało w płucach melodią szerokich oddechów!
Wchodząc w ulicę Karola Ludwika otrzepał się ze śniegu, nawet wytrząsnął czapkę, której denko pokryło się białą skorupą. Nie był to jeszcze czas corsa, ludzi było niewiele i nie z gatunku tych, którzy w południe zapełniają chodniki od Kasy Oszczędności do końca Akademickiej. Ten salon Lwowa był jakby w pokrowcach pod śniegiem, którego nikt nie kwapił się uprzątać. Ale już od strony teatru policjant odbywał swój ront, dzwoniąc po bramach na stróżów, aby wychodzili z miotłami. Jego mosiężny półksiężyc ustąpi niebawem na jezdnię, między fiakry i tramwaje, gdy zaczną wschodzić gwiazdki oficerów. Jeszcze ich nie widać, jeszcze forysie glansują buciki, wydobywają najwyższy blask z ostróg, pochew szabli, guzików, które przeznaczone są na to, aby rwać oczy pań i panien idących na „dwunastówkę”.
Teofil w skrytości ducha zazdrościł wojownikom Jego Cesarskiej i Królewskiej Mości, gdyż podzielał pospolite mniemanie, że ich smukła talią, ich krok taneczny, okrągłe ruchy ramion podnoszących się do salutowania - są szczytem elegancji. Co więcej, postanawiał przejąć od nich sposób noszenia czapki na bakier, jeśli uda mu się przy wiosennym odnowieniu garderoby uzyskać czapkę nie granatową, ale czarną i wyższą od przepisowego fasonu.
Idąc bez celu, dotarł aż pod teatr. Z żydowskiej dzielnicy wychodzili starzy Izraelici w wytartych cylindrach, zmierzając powoli na miejsce codziennych zebrań na Wałach Hetmańskich. Teofil przeszedł na drugą stronę, przypomniawszy sobie, że ma z polskiego zadanie domowe na temat: „Pamiątki historyczne miasta Lwowa”. Postanowił rozejrzeć się w nich, zaczynając od rynku.
Był on świątecznie pusty. Ratusz, nie podszyty zamętem targu, stał osowiały w swym szarym czworoboku,
ziewając otwartą bramą, przez którą nikt nie wchodził. Neptun, zupełnie sarmacki w baranicy śniegu, zamroził na ten dzień studnię, która zazwyczaj bębniła po kamieniach dwoma prętami wody. Zdawało się, że wieża ratuszowa urosła, podciągnęła się jeszcze trochę w górę, aby móc zajrzeć w ciekawsze strony miasta; na ganku u szczytu strażak, okutany w długie futro, odmierzał bez przerwy swą kwadratową przestrzeń, ze zgiełkiem zegara pod stopami, z ciszą białego nieba nad głową - więzień śnieżystych przestworzy.
Teofil poprzestał na jednym spojrzeniu, jakby uchylił drzwi do dużego, zimnego pokoju, w którym nikogo nie ma; ulica Ruska z dalekim profilem Wołoskiej Cerkwi zamajaczyła w głębi jak ciemna sień; zawrócił w stronę katedry. Obszedł ją od kaplicy Boimów, która od razu go znużyła. Nie miał ucha dla ciszy kanonicznego zaułka, nie miał oka dla tej fasady opitej i obżartej rzeźbą. Spod stromej ściany katedry umknął, jakby miała się zawalić. Radosna droga, na którą wszedł z pierwszymi gwiazdkami śniegu, przepadła gdzieś wśród ulic miasta. Włóczył się jak zabłąkany. Od czasu do czasu potykał się o nieszczęsne „pamiątki historyczne”: kościół Bernardynów, kolumnę błogosławionego Jana z Dukli, kościół Jezuitów - i coraz głębiej nasiąkał nudą. Całe miasto zszarzało jak godzina profesora Majewskiego.
Ugrzeczniony pedagog, który na ukłony uczniów odpowiadał szerokim ruchem kapelusza, który bardzo umiejętnie omijał zaimek „ty”, tą właśnie uprzejmością więził chłopców na swoich godzinach w ciszy i uwadze godnej lepszego użytku. Był to nieskazitelny urzędnik nauki. Gdyby Wysokie c.k. Ministerstwo Oświaty zdołało ożywić paragraf swych instrukcji dotyczący nauczania języka ojczystego i gdyby ten paragraf ubrało w piaskowy
garnitur, nie mógłby on sprawować się lepiej niż profesor Majewski. Każda lekcja była odrobiona starannie, w przepisowej ilości stronic podręcznika i odchodziła do aktów, które już były załatwione i zarejestrowane, poza możliwością jakichkolwiek uchybień. Rzecz zdumiewająca, że oprócz upadłych dwójarzy nikt nie naruszał tego porządku, wszyscy mieli w głowach dobrze ułożone epoki, okresy, stulecia literatury, od pieśni o św. Aleksym do „Żeńców” Szymonowica, zadanych w sobotę. Dyrektor lubił pokazywać inspektorom i wyższym dygnitarzom schludne lekcje profesora Majewskiego, wolne od niespodzianek, prowadzone „zupełnie nowocześnie”, czyli bez katalogu, rzekłbyś: w muzycznym nastroju, tak dalece wstawanie i siadanie uczniów było podobne do ruchu klawiszy. Każdy z baronów Rady Szkolnej Krajowej zapisywał sobie w pamięci ujmującą postać profesora o rumianych policzkach i ostrych blond wąsikach.
Dla świętego spokoju Teofil stał się jednym z jego najlepszych uczniów. Osiągnął to najpierw samym zeszytem do zadań, który był zawsze wzorowo utrzymany, w co wdrożył się bez przymusu, mając po ojcu zamiłowanie do czynności kancelaryjnych. O resztę postarał się równie małym kosztem, gdyż zawsze w jakiś sposób zwrócił na siebie uwagę w momencie, w którym mógł pośpieszyć z odpowiedzią trafną i w jego smaku. „Grodzicki zachowuje się na polskim jak kurwa” - taka była opinia wąsatego repetenta, Bieniasza, i Teofil czuł, że musi być w tym coś prawdy, chociaż miał bardzo niejasne pojęcie o tego rodzaju kobietach.
Śnieg przestał padać, ulica Karola Ludwika szumiała gęstym tłumem, ale Teofil ledwo to zauważył. Wcisnął się w tę ciemną pustkę, którą od pewnego czasu odnajdywał w sobie i gdzie karmił się goryczą i smutkiem. Nie umiał-
by powiedzieć, czego mu brak, a trapił go bezgraniczny niedostatek. Nie dorósł do słów, które by to mogły wyrazić. Znalazł się na tej przełęczy życia, gdzie pragnie się być w jakiejkolwiek sprawie przyczyną, a nie zawsze tylko skutkiem, i gdzie rodzi się lęk, że człowiek może zostać na resztę swych dni oszołomionym i bezradnym widzem.
Mała wąska i kręta ulica Sienkiewicza była właśnie na miarę jego wewnętrznego ucisku. Zaniedbana, z kupkami śniegu pamiętającymi początki zimy, oparta z jednej strony o parkan całkowicie zalepiony afiszami, cuchnęła uryną, łajnem i potem koni, śpiących przy dyszlach dorożek, których właściciele nie odstępowali szynku, zionącego z otwartych drzwi swym kwaśno-słonym oddechem. Teofil nigdy jej nie omijał ze względu na okna wystawowe sklepu Propsta. Wisiały w nich długie rzędy widokówek, kolorowe reprodukcje obrazów, fotografie rzeźb i Teofil co tydzień wybierał sobie nowy ideał: jakąś główkę marzącą lub zalotną, jakieś jasne pukle wyłaniające się z kwiatów, jakieś białe ramię, które by mógł obsypać pocałunkami. Ale dziś przypomniał sobie o tym dopiero w połowie ulicy, gdy już nie chciało się wracać, a przejście przez okropną jezdnię było niemożłiwe. Za chwilę stał w bramie pasażu Mikolascha.
Bojko, w długim baranim kożuchu, rzucał garście kasztanów na gorącą blachę. Była to jedna z tych wiekuistych postaci, które Teofil pamiętał od pierwszych dni pamięci. Ileż to książek z końcem każdego roku przemieniło się w niklowe szóstki i piątaki, które następnie znikały w skórzanej torbie tego szafarza najwcześniejszych czereśni, wybornych andrutów, pierników, czekoladek! Teofil nie dochowywał mu absolutnej wierności, miał jeszcze inne budki, stragany, małe cukieren-
ki, rozproszone po mieście niby gospody przydrożne, lecz w ogólnym rachunku Bojko z pasażu stał na czele jego wszystkich wydatków. Teraz minął go ukradkiem, gdyż nie miał ani halerza.
Wchodząc do pasażu doznawał zawsze podniecenia, jakby w oczekiwaniu niespodzianki. Tyle już rzeczy zdarzyło się pod tym oszklonym dachem, pod patronatem zagadkowych postaci, wymalowanych z wielką rozrzutnością szkarłatu i złota na dwóch olbrzymich obrazach, umieszczonych pod środkowym sklepieniem! Tu widział pierwszego w życiu dzika u progu restauracji Ilkowa; tutaj oczarował go nurek w swej bani z mosiądzu i szkła, w gumowym ubraniu i trzydziestokilowych butach, który właził do ogromnej kadzi napełnionej brudną wodą i wyszukiwał na dnie centy rzucane mu z krzeseł; tu po trzykroć podziwiał papuasa o białej wełnie włosów i czerwonych tęczówkach, który kilku wężowymi ruchami uwalniał się z kajdanów, łańcuchów i kłódek, w jakie go zamknięto; tu widywał karły i dziewczęta przeraźliwie tłuste, ważące po sto pięćdziesiąt kilo, i siostry syjamskie, i Murzynów, mających skórę wytatuowaną w obrazy bitew, lasów, słoni. Przez ten pasaż szła odrobina zapachu dalekich światów, które nawiedzały skromny Lwów rzadko i ubocznie. Aż któregoś dnia rozwarła się głębsza i szersza szczelina z pierwszym filmem. Teofil miał osiem lat. Żywe, migające obrazki przedstawiały epizod z wojny rosyjsko-japońskiej, Napad Chunchuzów na pociąg, i sala, która jak cały Lwów była w sojuszu z Japonią, krzyczała: Banzajf po spektaklu. Trwało to kwadrans, kosztowało 20 centów, śniło się po nocach i nie miało się tak
Japoński okrzyk: Niech żyje!
rychło powtórzyć. Dopiero w rok później otwarto w pasażu prawdziwe kino, a minęło jeszcze parę lat, zanim Teofil uzyskał tyle samodzielności, by mógł z niego korzystać. I teraz oto cały parter kina był wyklejony afiszami zapowiadającymi nowy program, a w górze wisiały olbrzymie fotografie Psylandra, Asty Nielsen, Maksa Lindera, Henny Porten, cudotwórców i czarodziejów nowego porządku.
Teofil mógłby iść przez pasaż z zawiązanymi oczyma, kierując się strefami zapachów. Oto kończy się woń kawy i tytoniu, która wieje od kawiarni, tuż za nią przecina drogę wąskie pasmo świeżej, soczystej woni owoców z koszów, wystawionych przed sklepem Schleichera, i wreszcie drogeria Mikolascha nasyca powietrze zapachem chemikaliów. W tej ostatniej, surowej strefie, nad muszlą bez wody, w podmuchach zimna z dwóch bram stoi biała marmurowa panna.
Od lat jest ona przedmiotem sporu w Radzie Miejskiej, jak był nim posąg Wiktorii w senacie rzymskim, u schyłku starożytności. I tak samo jak on ma swoich świętych Ambrożych i Symmachów, którzy walczą o nią przy śmiechach i oklaskach galerii. Pobożny profesor, z grzywą siwiejących włosów, z wypiekami i błyszczącymi oczyma ascety nawiedzanego przez lubieżne pokusy, co tydzień grzmi przeciw powabnej kobietce i wali w pulpit pięścią gotową wziąć młot i pokruszyć biały kamień, tak jakby to robił na Forum, gdyby los, dając mu nazwisko nieomal łacińskie, przyodział go był jednocześnie w epokę stosowniejszą dla jego namiętności. Zacni drukarze, blacharze, rzeźnicy, zasiadający w Radzie Miejskiej, są głusi na jego słowa, radykałowie i socjaliści drwią z niego, nawet ludzie zdolni podzielać jego przekonania nie śpieszą się z poparciem, bojąc się śmieszności, a on tym-
czasem grozi, zaklina, łamie ręce, albowiem Wróg czyha i tysiąc młodych dusz może w każdej chwili porwać na zatracenie wizerunkiem Grzechu!
Teofil, jak zawsze, zatrzymał się na sekundę przed swą marmurową rówieśniczką i pominąwszy twarz, obrzucił wzrokiem jej nagie uda, biodra i piersi.
