Trumna nie lubi stać pusta ebook

© Copyright by Lira Publishing Sp. z o.o., Warszawa 2026

© Copyright by Andrzej Dziurawiec, 2026

Redaktor inicjujący: Paweł Pokora

Redakcja i korekta: Monika Simińska

Skład i redakcja techniczna: Igor Nowaczyk

Projekt okładki: Magdalena Wójcik-Zienkiewicz

Zdjęcia na okładce i źródła ilustracji:

© imogi, © jegas, © redkoala, © idressart / 123RF

Zdjęcie autora: © Barbara Ostapowicz

Redakcja techniczna: Igor Nowaczyk

Producenci wydawniczy:

Sylwia Reguła, Magdalena Wójcik-Zienkiewicz, Wojciech Jannasz

Wydawca: Marek Jannasz

Lira Publishing Sp. z o.o.

Al. J.Ch. Szucha 11 lok. 30, 00-580 Warszawa

www.wydawnictwolira.pl

Wydawnictwa Lira szukaj też na:

Lira Publishing Sp. z o.o.

Wydanie pierwsze

Warszawa 2026

ISBN: 978-83-68987-40-9 (epub), 978-83-68987-41-6 (mobi)

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Urodziłem się dziewięć miesięcy po śmierci Stalina, ale nie sądzę, żeby między tymi wydarzeniami istniał bezpośredni związek. Mama nigdy nie była w Rosji. O ile wiem, Stalin nie przychodził na nasze podwórko. Obcy rzadko tu zaglądali. Być może jednak jakiś związek jest, być może rodzice w ten sympatyczny sposób uczcili odejście Nadziei Całej Postępowej Ludzkości. W każdym razie urodziłem się pod szczęśliwą gwiazdą. Czekało mnie życie barwne i ciekawe. Na pewno takie było moje dzieciństwo. Rodzice z czułością wspominali, jak to każdy spacer kończyliśmy na pogotowiu. A to nogę do żywego mięsa rozharatałem, a to próbowałem wyrwać się ojcu i rękę ze stawu wyrwałem, a to oparłem się o ladę sklepową, stłukłem szybę i rękę do kości rozciąłem. Byłem tak zwanym żywym dzieckiem.

Apogeum swoich możliwości ujawniłem już w piątym roku życia: wpadłem pod samochód. Wynik jest o tyle dobry, że w latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku w naszej dzielnicy samochód był zjawiskiem równie egzotycznym jak wódz Apaczów w pełnym rynsztunku. A jednak mnie się udało! Połamałem sobie wszystko, łącznie z podstawą czaszki.

Kilka miesięcy rehabilitacji, najpiękniejszy okres mojego dzieciństwa. Z Januszem, moim starszym bratem (najstarszy, Zbyszek, już wtedy chodził swoimi ścieżkami), zagrzebywaliśmy się w pościeli na ogromnym tapczanie rodziców, a ojciec czytał nam Sienkiewicza. Na początek W pustyni i w puszczy. Popołudniami odgrywaliśmy z bratem sceny przeczytane wieczorem. Byłem młodszy, mniejszy, miałem długie, jasne loki („Nareszcie ładne dziecko” – orzekła babcia Aniela), oczywiste więc jest, że byłem Nel. Janusz był Stasiem. Nie pamiętam, czy wkładałem damskie ciuszki (naprawdę nie pamiętam!), pamiętam, że Janusz w kapeluszu i kamizelce ojca, z ciupagą udającą sztucer, nie grał Stasia, był Stasiem. Do końca. Dosłownie. Braciszek przegapił moment krytyczny, posiusiał się w spodnie. Z niedowierzaniem patrzyłem na kałużę u jego stóp i zaczęło we mnie kiełkować potworne podejrzenie.

– Ty chyba nie jesteś prawdziwym Stasiem...

Zacząłem przeczuwać, że istnieje granica między życiem a sztuką. Znaki ostrzegawcze były. Taki Kościuszko na przykład. Pamiętam, jak wypytywałem ojca o wezwanie do kruszenia kajdan z pieśni mojego dzieciństwa, Warszawianki.

– Ale pierwszy skruszył te kajdany Kościuszko, prawda?

– Tak, synku, Kościuszko.

Ojciec pewnie był dumny z erudycji swego pięcioletniego potomka. Niepotrzebnie. Nie wiedział, że wyobrażam sobie Naczelnika jako mitycznego herosa, który napina węzły mięśni i z mocą potworną rozrywa żelazo. Imponował mi. Imponował mi prawie tak bardzo, jak straszny w walce wręcz Rudy Peryt z naszego podwórka. Już nie byłem pewny, kim zostanę, kiedy dorosnę: Kościuszką czy Rudym Perytem. Kiedy dowiedziałem się, że poza potyczką pod Racławicami Kościuszko przegrał wszystko, co było do przegrania, rozczarowanie było okrutne. Jeśli nie zostałem zgorzkniałym starym-malutkim, to tylko dzięki Rudemu Perytowi. Rudy Peryt nie przegrał nigdy. Chociaż gorzka refleksja pozostała: jakże inaczej potoczyłyby się losy mojej ojczyzny, gdyby to Rudy Peryt stanął na czele insurekcji...

Na szczęście były w moim życiu również elementy stałe, elementy, które nie podlegały przewartościowaniu. Mama była najpiękniejszą kobietą na świecie (wtedy nie znałem jeszcze Krystyny D.), a tata wielkim uczonym. Tak bez cienia wahania odpowiedziałem nauczycielce na pytanie o zawód ojca.

– A dlaczego twój tata jest wielkim uczonym?

– Bo tata wszystko potrafi zrobić. I szafkę naprawić, i zlew przetkać, i nawet buty podzelować.

Śmiech klasy uznałem za co najmniej niestosowny. Uważałem, że argument zelówek był rozstrzygający.

Stałym elementem mojego dzieciństwa były również imieniny rodziców. Przychodzili na nie przyjaciele ojca z partyzantki. Rozsuwaliśmy ogromny, dębowy stół w dużym pokoju i mama zastawiała go wszelakim dobrem. Nawet w Wigilię stół nie wyglądał tak okazale. Tym bardziej że pojawiały się napoje, których w Wigilię nigdy nie było. Oczywiście nie zdawałem sobie sprawy ze ścisłego związku między tymi napojami a radosnym ożywieniem, jakie panowało przy stole. Siedziałem sobie wygodnie pod blatem, obżerałem się, słuchałem. Wspomnienia, anegdoty, pieśni. Pamiętam, z jakim rozczuleniem rodzice opowiadali, jak się poznali, pobrali, jak pierwszy raz pojechali nad morze. Wielka miłość, spóźniony miesiąc miodowy. Na plaży były przyrządy gimnastyczne. Ojciec zaczął ćwiczyć. Był drobnym, niewysokim mężczyzną, ale w gimnazjum trenował boks, później służył w zwiadzie konnym sławnej 27. Wołyńskiej Dywizji AK. Był kimś w rodzaju komandosa. Stójka, wymyk, poziomka, wiatrak. Wszyscy plażowicze klaskali. Mama nawet nie spojrzała. Kiedy zdyszany ojciec wrócił na koc, do drążka podszedł jakiś owłosiony potwór. Mocarnie ujął drążek, zacisnął zęby, poczerwieniał na gębie i powoli, z nadludzkim wysiłkiem podciągnął się. Raz. Mama nie mogła oderwać wzroku od siłacza, podekscytowana szturchała ojca.

– Zobacz, Oleś, jaki on silny.

Przypomniała mi się ta historia, kiedy trzydzieści lat później wraz z małżonką i dwuletnią córeczką wybraliśmy się do mieszkających za miastem przyjaciół. Poszliśmy na spacer do lasu. Niosłem Zuzię na ramionach. Zasnęła wtulona w moje włosy. Szczęście. Dziecko spało, ale diabeł czuwał. W lesie była ścieżka rekreacyjna, na ścieżce przyrządy gimnastyczne. Oddałem córeczkę małżonce, podszedłem do wiszących na linach kółek. Stójka, wymyk, poziomka... Wiatraka nie potrafiłem zrobić, ale przyjaciele – prości artyści – i tak klaskali z podziwem. Żona bez słowa oddała mi śpiące dziecko. Dopiero w domu odważyłem się spytać.

– I jak ci się podobały ćwiczenia męża?

– Jakie ćwiczenia? – zdziwiła się szczerze moja umiłowana ponad życie małżonka. Do tej pory twierdzi, że nie było żadnych przyrządów, a ja przejawiam chorą fascynację banalną metafizyką powtórzeń...

Tak, teraz już wiem, że sztuka rządzi się innymi prawami niż życie... Gdy pod suto zastawionym stołem słuchałem opowieści o wzruszająco czystej miłości moich rodziców, miałem pięć lat, nie wiedziałem. Za dziesięć lat, w piątek, 8 marca 1968 roku, istnienie tej różnicy uświadomi mi boleśnie Najpiękniejsza Kobieta Świata. Nie będę przygotowany.

Połamane w wypadku kości zrosły się, ale wciąż miałem zawroty głowy. Kiedy zemdlałem w kościele, ojciec postanowił zawieźć mnie na rekonwalescencję do swojej rodzinnej wsi, Siedliszczek. I tak rozpoczął się mój trwający do dzisiaj romans z tą niebanalną wsią w sercu Lubelszczyzny.

Kiedy teraz człowiek patrzy w dół, tam, gdzie wcześniej Siedliszczki były, a gdzie teraz tylko czarny ugór jest, nic więcej, więc kiedy tak człowiek patrzy, to się zastanawia, od czego to się zaczęło. Dlaczego teraz wszyscy w górze, pomiędzy chmurami siedzimy i wcale za tamtymi Siedliszczkami nie tęsknimy. I tak sobie myślę, że to wszystko się od nudy strasznej zaczęło. Bo trzeba wiedzieć, że nic się w naszej wsi nie działo. Zupełnie nic. Nawet do karczmy nie chciało się iść, bo od czasu, jak mu żona z jakimiś sztukmistrzem do Lublina uciekła, Szlomo miał taką ponurą minę, że i gorzałki odechciewało się pić. Nasz dziedzic też ze skwaszoną miną chodził i co rusz na drugą stronę rzeki spoglądał. Po prawdzie to trudno mu się było dziwić, bo co tam spojrzał, to widział pałac w Brzezicach. Gdzie tam było jego dworkowi do białego, brzezickiego pałacu! Tak jak i naszemu dziedzicowi do właściciela tego pałacu, hrabiego Scipio del Campo od rzymskich Scypionów ród swój wiodącego.

W Brzezicach to i owszem, tam to się działo! Hrabia był dobrym gospodarzem, pola u niego odrobione, pszenica wysoka, jak las. Stajnie, obory, spichrze, wszystko z białego kamienia murowane błyszczały w słońcu, bo i słońca w Brzezicach było więcej niż u nas. A jakby tego było mało, to jeszcze miał hrabia kuzyna Michała. Też hrabiego. A ten kuzyn był jakimiś awiatorem, czy innym diabłem, i jak przyjeżdżał do Brzezic, to aparatem latającym fruwał nad giełczewskimi łąkami i nasze bydło płoszył. Aż raz Wilkołków jałówka całkiem piękna w torfowisku się utopiła. Hrabia Michał za szkody zapłacił, ale zadra pozostała. Nic więc dziwnego, że gdy w naszym lesie zabawa była i Brzeziczaki jakieś się na niej pokazali, to nie było mowy, żeby o własnych siłach do siebie wrócili. A na zabawy przychodzić musieli, bo nasze dziewuchy na całą okolicę z nadzwyczajnej urody znane były. Za to chłopy, ech, nawet nie ma co mówić.

I jakby tego było mało, to u Scypionów trzech synów jak młode dęby rosło, a u naszego dziedzica córeczka tylko jedna, od ziemi jeszcze nie odrosła. Aniela jej było na imię.

Tak więc żyły Siedliszczki we wstydzie, nudzie i zgryzocie. Żyły tak aż do lata 1915 roku. Ostatni dzień lipca tego roku pamiętny był to dzień w dziejach naszej wsi. Od Lublina, chełmską szosą przyszli Austriacy i Niemcy, car batiuszka przestał być naszym carem, a w starą Kiełbasinę piorun wziął i strzelił. Dla naszej wioski nastały wreszcie dobre czasy.

I dziwna rzecz, szlag Kiełbasiny od tego pioruna wcale nie trafił. Może dlatego, że niemal trafił ją trzy dni wcześniej, kiedy do jej obejścia zaszedł Grigorij Siergiejewicz Walijew, żandarm z miasta. Ten mniejszy. Bo na posterunku w Piaskach dwóch żandarmów było i zawsze jeden był mniejszy, a drugi znowu większy. Długo nie mówił, z czym przyszedł, tylko się swoimi skośnymi, chytrymi oczkami po chałupie rozglądał. Za bardzo się po czym nie miał rozglądać, bo u Kiełbasów raptem jedna izba była. No to jak się już narozglądał, to o męża Kiełbasinę spytał, czy w domu. Walerka w domu nie było, bo, jak wszystkie chłopy w sposobnym wieku w ruskim wojsku służył. No właśnie, może służył, a może nie służył. Bo dopiero co pod Kraśnikiem wielka bitwa była, nasi w dupę mocno od Niemców wzięli, a Walerek zaginął. I nie wiadomo, czy poległ uczciwie za cara batiuszkę, czy do niewoli się dostał, czy może, nie daj Bóg!, wziął i zdezerterował. Kiełbasina klęła się na Przenajświętszą Panienkę i wszystkich świętych na dodatek, że męża od roku wcale nie widziała, ale Grigorij Siergiejewicz i tak całe obejście sprawdził, w każdy kąt zajrzał. Nie po to tłukł się cztery wiorsty z miasta, żeby nie zajrzeć. Ale ani w chałupie, ani w ogóle w obejściu Walerka nie było. Żandarm szklankę samogonu wypił, chlebem z solą zakąsił, odbeknął dyskretnie, poszedł. A Kiełbasina dopiero zaczęła się zamartwiać. Bo, co by nie mówić, mąż, to jednak mąż jest i pewnie szkoda jej chłopa było. Tym bardziej że stara Kiełbasina jeszcze bardzo stara nie była, dwadzieścia parę wiosen jej było i może wcale nie chciała być wdową. Bo co to za przyjemność samej pole uprawiać, całą gospodarkę mieć na głowie. Inna sprawa, że jakaś wielka to ta gospodarka nie była, trzy morgi wszystkiego i to lichej ziemi, pod samym lasem. Ale krowę całkiem dobrą mieli i kobyłkę niczego sobie, sadu kilka prętów i nawet kawałek lasu własnego. Robić było co, a Kiełbasina cały rok bez męża żyła i nie chciała już dłużej. Akurat czas był południowego udoju, poszła więc Kiełbasina do obórki. Doiła i płakała i mleko i łzy do cebrzyka się lały. I skarżyła się na swój los Krasuli, no bo komu się miała kobiecina poskarżyć.

Tymczasem całkiem niepotrzebnie Kiełbasina łzy z mlekiem mieszała, bo wtedy jeszcze wcale wdową nie była. Walerek żył i pił gorzałkę ze Szlomo karczmarzem. Do domu bał się wracać, bo z ruskiego wojska uciekł i wiedział, że żandarmi będą go szukać, a do karczmy wiadomo, nikt ostatnimi czasy nie zaglądał. Niewesołe to było picie. Sami w izbie siedzieli, gorzałkę pili i nic do siebie nie mówili. Walerek napatrzył się na wojnie, oj napatrzył, że i słowami nie opowiesz, a Szlomo, wiadomo, za żoną tęsknił, chociaż ona niecnotliwie z innym do miasta wielkiego odeszła. Więc milczeli, bo jeden wiedział, co drugiego boli, to i o czym było mówić.

Dopiero ciemną nocą Walerek do domu wrócił i żonę tak wystraszył, że mało co nie osiwiała. Ale nie osiwiała wtedy, dopiero następnego dnia, kiedy pod figurą piorun wziął i ją strzelił.

Walerek wstał rano, kwas wypił i wrócił do łóżka kaca odsypiać. Kiełbasina śniadanie mu naszykowała, postała chwilę nad mężem. Ledwo go poznawała, wychudł jej Walerek, zmizerniał. Śniło mu się chyba coś niedobrego, może i ta wojna straszna, bo jęczał okropnie i rzucał się przez sen. Kiełbasina przyłożyła mu kompres zimny na rozpalone czoło i poszła gadzinę oporządzić. Później pokręciła się po chałupie, na śpiącego niespokojnie męża znowu popatrzyła, kompres mu zmieniła. Jeść wcale nic nie mogła. Nie wiedziała, co ze sobą począć więc z tego wszystkiego poszła pomodlić się pod figurę, Panu Najwyższemu za szczęśliwy powrót męża podziękować. Wcale się nie oglądała, że już burza nad lasem krążyła, chustkę na głowę zarzuciła, żeby włosami rozpuszczonymi diabła nie kusić i poszła. A włosy Kiełbasina miała piękne, jak rzadko. Złote, jak lipcowa pszenica, grube, gęste, długie do pół pleców. Więc modliła się Kiełbasina pod figurą na rozstaju, a burza nad nią krążyła, krążyła i nie chciała odejść. Odmówiła różaniec, skład apostolski i trzy zdrowaśki i już miała do chałupy wracać, kiedy piorun świetlisty wziął i ją strzelił. Strzelił, ale nie zabił.

Nie wiedzieć jak długo Kiełbasina bez świadomości na rozstaju pod figurą leżała, a kiedy się przebudziła, to wcale nie wiedziała, co się z nią stało i dlaczego tak pod figurą leży. Na wieczór już było, gdy do siebie wróciła. Walerek przed domem siedział głodny i zły, ale jak żonę zobaczył, to wcale na nią ręki nie podniósł, oczy tylko wybałuszył i jąkać się zaczął. A później krzyczeć począł strasznie i do chałupy uciekł, drzwi za sobą zatrzasnął. Kiełbasina nie wiedziała, co się mężowi stało, dlaczego przed rodzoną ślubną ucieka. Dopiero później, kiedy Walerek zza zazdrostek przez okno ostrożnie wyjrzał i uwierzył, że to nie zjawa jakaś z pól bitewnych doń przyszła, tylko jego własna żona do drzwi się dobija, wpuścił ją i bez słowa lustro jej pokazał. Nie poznała siebie Kiełbasina, dopiero po chwili zrozumiała, że to jej własna głowa w lustrze się odbija i wtedy to ona krzyczeć zaczęła, głośniej nawet niż przedtem Walerek. Bo od tego pioruna Kiełbasina ze szczętem osiwiała i w jednej chwili starą Kiełbasiną się stała, a nad nami wreszcie zaświeciło słońce. Nasza wieś miała się teraz czym przed ludźmi pochwalić, a ludzie z najdalszych stron, aż spod Łysołaj i Cycowa zaczęli do Siedliszczek pielgrzymować.

Bo piorun nie tylko włosy Kiełbasinie pobielił, ale w ogóle ze szczętem ją odmienił. Już wcześniej trochę dziwna była. Mówiła mało co, nie tak jak inne baby i do lasu często sama chodziła, zioła, a może nie tylko zioła zbierała. Inna rzecz, że gdzie miała chodzić, jak oni pod samym lasem żyli, sąsiadów żadnych nie mieli, a do wsi, do dworu, do karczmy dalej mieli niż do tej figury na rozstaju. Już dobrych kilka lat po ślubie z Walerkiem była, a dzieci żadnych nie mieli. Mimo to Walerek prawie że jej nie bił, a po tym, jak ją ten piorun strzelił, to już wcale nie. Może i dlatego, że on się własnej żony bał. Bo Kiełbasina nagle widzieć zaczęła. Piorun świetlisty jej ten dar, a może i przekleństwo podarował. Więc zaraz się po wsi rozniosło, że Kiełbasina widzi. Mietka od Ściembarów zawodzić zaczęła, że to siły nieczyste Kiełbasinę widzieć nauczyły i że z tego wielkie nieszczęście na naszą wieś spadnie. Mało kto jej wierzył, bo Mietka zawsze tylko samo zło, wszędzie wietrzyła i nigdy nic dobrego ludziom nie powiedziała. Ale stało się, że tym razem wykrakała Mietka, oj wykrakała!

Zaczęło się od tego, że Walerek nadal się ukrywał i tylko na noc do chałupy wracał, aż żona mu powiedziała, że nie musi całe dnie w lesie siedzieć, bo w mieście ruskich żandarmów już nie ma. Skąd to mogła wiedzieć, jak ona wcale do miasta nie chodziła, a już na posterunek to w ogóle nie. I tak suszyła Walerkowi głowę, żeby zamiast po lasach się szlajać, do roboty się wziął, że ten wreszcie nocą do karczmy poszedł zwierzyć się Szlomo ze swej zgryzoty. Bo trzeba wiedzieć, że po tym, jak sobie bez słów swoje bóle opowiedzieli, to oni najwięksi przyjaciele byli. Szlomo podjął się do miasta na przeszpiegi pojechać, tym bardziej że nazajutrz środa akurat wypadała i w Piaskach targ był, a on i tak zakupy do karczmy musiał zrobić. Pojechał więc Szlomo do miasta i okazało się, że stara miała rację, ruskich żandarmów już tam nie było. Byli austriaccy, niemieccy znaczy się, a na ścianie posterunku nie wisiał już portret cara, tylko austriackiego cesarza. Szlomo mówił, że ten austriacki starszy i brzydszy był od naszego i tak jakoś groźnie na człowieka patrzył, całkiem nie tak jak ten nasz batiuszka. Nowi żandarmi też się Szlomo nie spodobali. Niby Niemcy, a nazwiska wcale nie niemieckie mieli: Vaculik i Zadworny, a otczestwa to już w ogóle nie mieli. No i jak tu takich szanować?! Jedno tylko po staremu zostało: jeden był większy, a drugi mniejszy. I tak już się przyjęło, że na posterunku w Piaskach zmieniały się portrety, zmieniali się żandarmi, ale zawsze dwóch ich było i jeden był większy, a ten drugi mniejszy.

No to jak się pokazało, że Kiełbasina naprawdę widzi, to Szlomo jeszcze tego samego dnia do Walerka przyszedł. Po prawdzie nie do Walerka samego, tylko do jego żony. Poczęstunek przyniósł, litrę gorzałki porządnej i karpia po żydowsku. Kiełbasina chleba, ogórków i smalcu ze skwarkami dołożyła. Niby widząca, a nie wiedziała, że Żydzi za smalcem to nie bardzo... Ale nic, usiedli, wypili, zakąsili. Szlomo wypił, karpiem zakąsił, smalcu nie tknął, tylko zapytał, czy jego Rachel żyje jeszcze i gdzie się ona bidulka poniewiera. No to Kiełbasina powiedziała mu, że niedługo już za nią tęsknił będzie, że i miesiąc nie minie, jak Rachel do domu powróci. Szlomo aż pokraśniał z radości, zerwał się, poszedł, nawet drzwi za sobą nie zamknął. Pobiegł dom na powrót żony szykować. Do karczmy życie powróciło. Szlomo już nie snuł się po izbie z miną zawziętą i ponurą, że i największego pijusa odstraszyć musiała. Przeciwnie, w różowym humorze od rana biegał, z gośćmi wesoło gadał, a bywało, że i gorzałkę na borg im dawał. Nic więc dziwnego, że znowu pełno tam było, a kobiety ze wsi swoich chłopów to już prawie nie widywały i zatęskniły za tym dawnym, ponurym jak sama noc Szlomo i za pustkami w jego karczmie.

Miesiąc mijał, Szlomo coraz mocniej się niepokoił. Wrócił do Kiełbasiny upewnić się, czy na pewno Rachel do niego wróci.

– Wróci, wróci. Jeszcze dosyć zgryzoty będziesz z nią miał. – Burknęła stara i tak jakoś dziwnie na Szlomo popatrzyła, całkiem jakby mu czegoś współczuła.

I rzeczywiście, wróciła Rachel do domu i wcale się Szlomo z powrotu żony nie cieszył. Bo ona z brzuchem do niego przyszła, zapłakana cała. A Szlomo, jak ten jej brzuch zobaczył, to razem z nią zapłakał i dla karczmy znowu złe czasy nadeszły. Strach było tam zajść, w oczy Szlomo spojrzeć.

A jak się pokazało, że Kiełbasina naprawdę, że widzi, to i sam dziedzic do niej poszedł. Nocą, żeby nikt nie widział, ale nie było u nas tak, żeby to, co ukryte, odkryte się nie stało. Następnego dnia cała wieś już wiedziała, że dziedzic nocą wróżychę nawiedził, ale dlaczego nawiedził, tego nie wiedziano. Kiełbasina słowem się nie zająknęła. Dopiero później, jakoś tak samo wyszło, o co dziedzicowi mogło chodzić. Bo i kryć już się nie dało, że rodzona żona porzuciła dziedzica i tak jak Rachela karczmarza w daleki świat uciekła. Może z jakimś innym sztukmistrzem. Z początku mówiono, że dziedziczka do wód pojechała, niby nerwy wojną skołatane leczyć. Ale jak już rok jej nie było, a ich córkę Anielkę różne nianie musiały chować, to i ukryć się prawdy nie dało. Jak więc Rachela do Szlomo wróciła, to dziedzic miał nadzieję, że i jego ślubna też do dworu powróci i do Kiełbasiny poszedł pociechy szukać. Ale nie znalazł, żona nie wróciła. Anielka się bez matki chowała. A piękne to to było od samej maleńkości, wdzięczne takie, kochane, że ludzie mówili, że nie bez przyczyny Anielka jej było, że sami aniołowie na świat ją sprowadzili. Dopiero później wyszło, że to nie byli jaśni aniołowie, tylko tacy, którzy czarne skrzydła mają.

Minęło lato, jesień przyszła i przeminęła, sroga zima nadeszła. Drogi zawiało, śnieg chałupy po sam dach przykrył. Aż Szlomo przez zaspy, przez noc do Wąsików przybiegł. Bo u nas tylko Wąsików kobiety zgrabnie poród potrafiły odebrać. I traf chce, że starej Wąsikowej w chałupie nie było, bo akurat Olesiów Halina rodziła. Młodsza Wąsikowa do karczmy poszła, poród odebrała. I tak się stało, że jednego dnia o jednej godzinie dwóch chłopaczków na świat boży przyszło: w karczmie Racheli syn, a na kolonii przy rzece, zaraz obok Księżej Górki, co na niej latem Cyganie stawali, Olesiów Halina Stasia urodziła.

Kiełbasina obu chłopaczkom wielką przyszłość przepowiadała. Ale na razie nic tego nie zapowiadało. Bo Racheli z tej zgryzoty, że to bękart i w ogóle, zaraz mleko zupełnie odjęło i Halina oba dzieciaczki karmić musiała. Nie brzydziła się wcale, że to żydowskie dziecko jest i że bękart na dodatek, uczciwie jak swoje wykarmiła. Nie bez tego było, żeby tam Szlomo grosza Olesiom nie podsypał. Czasy ciężkie były, wojna – wiadomo. A Szlomo może i nie chciał, żeby mu bachor sztukmistrza po karczmie się pałętał.

I tak przez cały rok sztukmistrzątko małe u Olesiów się chowało, Rachela tylko w odwiedziny na kolonię biegała, prezenty obu dzieciom różne przynosiła. I pewnie na tym chrześcijańskim mleku chłopak jej tak pięknie wyrósł, taki zgrabny był, tak nad wiek rozumny, że drugiego takiego we wsi nie widziano. Z kolei Olesiów Stasio – przeciwnie. Pokurcz jakiś taki był z niego, chudy, sinawy, włosków na łepetynie prawie że nie miał i w ogóle jedno nieszczęście. Rok minął, sztukmistrzątko już gadać zaczęło, po izbie biegać i śmiać się od rana do nocy, a Stasio nic, tylko leżał w betach ponury, gadać wcale nie gadał, tylko oczkami kaprawymi na ten świat spoglądał. Zabrała wreszcie Rachela swego syna do domu, do karczmy znaczy się. Szlomo zaraz do miasta furką pojechał i trzy dni wcale się nie pokazywał. A jak wrócił wreszcie, to też na dzieciaka wcale nie chciał patrzeć.

I tak to z tymi wróżbami Kiełbasiny było. Niby dobro przepowiadała, a na koniec samo zło z tego wychodziło. Na ten przykład na Świętego Marcina 1918 roku, znaczy się na jedenastego listopada, wróżycha wielkie rzeczy na świecie przepowiedziała. Wszyscy czekali, jak na węglach rozpalonych, a pokazało się, że tylko na posterunku w mieście portret na ścianie znowu się zmienił i całkiem nowi żandarmi nastali. Tyle dobrego, że ci nowi po tutejszemu mówili, chociaż nazwiska wcale nie tutejsze mieli. Większy był Szulz, a ten mniejszy Wasyluk. No i to jeszcze się wydarzyło, że Wacuś Baczewskiego w stawie się utopił. Jakby w karczmie pił, a nie na grobli, to by się pewnie nie utopił, no ale w karczmie wiadomo – małe sztukmistrzątko po izbie hasało, a Szlomo i na nie i na gości tak spode łba spoglądał, że i pić się odechciewało.

Z tym widzeniem Kiełbasiny zawsze coś było nie tak. Niby dobrze to co będzie widziała, ale nie do końca. Tak też było z tym listopadem. Na długo przed tym Kiełbasina wieszczyła, że wkrótce nowy car nastanie i będzie miał Józef na imię. Śmiali się z niej ludzie, bo wtedy carem był jeszcze owszem Józef, ale Franciszek. I nie carem, tylko cysorzem, całkiem się starej wszystko pomieszało – mówili. A później stało się, że Józef może nie całkiem carem, ale marszałkiem został, ale żeby co dobrego z tego było, to nie. Chłopów ze wsi znowu w kamasze wzięli, na nową wojnę pognali. Nie wszyscy z tej wojny wrócili. Walerek gdzieś za Bugiem padł bagnetem bolszewickim na wylot przedziurawiony i stara Kiełbasina wdową została. Mówią, że ona tę śmierć Walerkowi przepowiedziała i kazała mu się przed poborem w lesie ukrywać, ale on jej nie słuchał, bo już dosyć miał tego jej widzenia, a może i tych ludzi całkiem obcych, co każdego dnia ich chałupę nachodzili i o wróżby prosili. Kiełbasina na całą okolicę sławna się stała, a na jej męża nikt w ogóle uwagi nie zwracał, a chłop swoją ambicję też przecież ma. No i z tej ambicji Walerek na wojnę poszedł, a tam wziął i poległ. Ludzie mówili, że na jego miejsce Kiełbasina na noc czarnego koguta do chałupy brała i z tym kogutem jak z rodzonym mężem żyła. Jak tam było naprawdę, nikt nie wiedział, tego koguta w chałupie też nikt na oczy nie widział. Może dlatego, że na dzień Kiełbasina na dwór go wypuszczała i on jak gdyby nigdy nic po podwórzu łaził i normalną gadzinę udawał. Tylko piał tak jakoś, że człowiekowi dreszcze po plecach chodziły. Ale to tak tylko między swoimi ludzie gadali, bo przed światem to dumni ze swojej wróżychy byliśmy. Bo dzięki niej o naszej wsi na cały powiat głośno się zrobiło, a Brzeziczaki tylko zieleniały z zazdrości. Tym bardziej że i hrabia Michał przestał do nich zaglądać i swym aparatem nad łąkami latać, bydło nasze płoszyć. Nie miały się już Brzezice czym chwalić. A Siedliszczki i owszem. Ludzie z najdalszych stron do Kiełbasiny przyjeżdżali. Przyjeżdżali, bo nie wiedzieli, jaka z niej jest cholera. Chociaż trzeba uczciwie przyznać, że na zamawianie kurzajek lepszej od starej Kiełbasiny nie było. Zielem jakimś kurzajki smarowała, zaklęcia jakieś pod nosem mamrotała i zaraz drugiego dnia kurzajki znikały. Ktoś pomyśli: „wielka rzecz kurzajki zamawiać!”, ale marna to radość z pypciem na czole czy na nosie chodzić. A już osobliwie dla dziewuchy na wydaniu. Żaden się z taką nie ożeni choćby i najbardziej robotna była. A dzięki Kiełbasinie niejedna, co ją przedtem kurzajki szpeciły, męża sobie znalazła i szczęśliwie od świtu do nocy na polu, w obejściu kark do ziemi zginała. Słusznie więc starej Kiełbasinie sława się należała.

Nawet nasz dziedzic głowę wyżej zaczął nosić i na biały pałac Scypionów po tamtej stronie rzeki rzadziej spoglądał. Tym bardziej że pięknie mu rosła Anielka i cudniejszej od niej nigdy nie widziano. I nie zazdrościł już dziedzic Scypionom synów, chociaż ich tam trzech w białym pałacu było. Za żoną też już nie tęsknił, jedna Anielka za cały świat mu starczała.

Ale to nie Anielką nasza wieś sławna była, ale Kiełbasiną. To do niej z szerokiego świata ludzie się zjeżdżali. A i Szlomo pociechę z tej sławy miał, bo gdzie się ci ludzie mieli zatrzymać, jak nie w jego karczmie. Znowu było w niej pełno i nawet więcej obcych niż naszych. Ale nie tylko goście ze świata tam zachodzili, również z naszych okolic, ze Stróży, z Biskupic, z Brzezic, i nawet z samych Piask cztery wiorsty do karczmy przyłazili. Bo trzeba wiedzieć, że sztukmistrzątko Racheli chowało się zdrowo i jak na drożdżach rosło. A im bardziej rosło, tym mniej Szlomo wilkiem na nie patrzył. Bo też urodziwe to to było, całkiem jak nie bękart. Do Szlomo nic nie był podobny. Może to i dobrze, bo Szlomo urodę to miał bardziej średnią, a z tego sztukmistrza wcale piękny mężczyzna był. Rachela na imię Jaszka mu dała, ponoć że po ojcu. A na dodatek nie tylko imię i urodę chłopak po ojcu wziął. Jeszcze dobrze od ziemi nie odrósł, a już sztuczki zaczął pokazywać, takie z kartami i nie tylko. Nie wiadomo, gdzie się nauczył, zresztą nikt nie pytał. Ważne, że gości bawił i grosiki zbierał. Za te grosiki Rachela skrzypki mu u Cyganów kupiła.

Olesiów Stasio z kolei im starszy, tym coraz brzydszy się robił. Małe to to było, pokurczne jakieś, nóżki krzywe za to krótkie miało i na tych nóżkach koślawo chodziło. Gadać też późno zaczął, a jak już zaczął, to niewyraźnie, pod nosem mamrotał, że wcale nie szło go zrozumieć. I niby mleczni bracia to byli, jednym mlekiem karmieni, a przecież całkiem jak dzień i noc różni byli. Ludzie mówili, że to pewnie przez bliskość Księżej Górki musi być, że pewnie Cyganicha jakaś na Stasia złym okiem spojrzała. Trochę to i wina jego matki była, bo Halina jak jej po porodzie synka pokazali i jak mu między nóżki spojrzała, to od razu wzięła i zemdlała, tak że czerwonej wstążki na rączce dziecku nie zawiązała i ono od złych spojrzeń i cygańskich uroków całkiem bezbronne było.

Jakby nie patrzeć, to przez Cyganów właśnie całe nieszczęście się wzięło. Ale nie od razu, tylko jak już Jaszka podrósł i wąs mu się zaczął sypać. Bo wcześniej nic złego nie zapowiadało, tylko że Cyganie przestali po Siedliszczkach chodzić.

Mały Jaszka na skrzypcach w mig grać się nauczył, gościom przygrywał i wieczorami wesoło w naszej karczmie było. Od tej wesołości niejedna później z brzuchem po wsi chodziła. A już osobliwie, gdy Jaszka podrósł i już nie dzieckiem, ale młodzieńcem pięknym się stał. Powiadali ludzie, że to przez niego nasze dziewczyny z brzuchami chodzą, ale to tylko plotki były, złych ludzi gadanie, bo Jaszka żadnej naszej nie popsuł, on w całkiem inną stronę czarne swe oczy obracał.

Ale Anielka do karczmy nigdy nie zajrzała i wcale na Jaszkę uwagi nie zwracała. Starsza od niego była o dwa lata, panną już się stała, a piękniejszej od niej świat cały nie widział. A ona, całkiem nie jak dziedziczka, z fornalskimi dziećmi po wsi ganiała i psikusy różne ludziom robiła. A już najwięcej Stasiowi Olesiów. A on się wcale na nią nie obrażał, złego słowa jej nigdy nie powiedział. Inne dzieciaki gonił, bywało, że i bił mocno, a na Anielkę tylko tak patrzył tymi swymi kaprawymi oczkami, jakby mu czegoś smutno było.

Cyganie co rok do nas przyjeżdżali i za rzeką, w lasku na Księżej Górce taborem stawali.

No i jak to Cyganie – sagany, patelnie wcale dobre ludziom sprzedawali i kury sobie po wsi kradli. No i od tych kur się zaczęło. A konkretnie od czarnego koguta. Młoda Cyganicha do Kiełbasiny przyszła, niby że po mleko, a pewnie na przeszpiegi. Bo trzeba wiedzieć, że o te jej wróżby Cyganie okropnie zazdrośni byli. No bo kto to widział, żeby nie stara Cyganka, tylko stara Kiełbasina przyszłość ludziom wykładała?! Trochę racji w tym było, bo niby z czego Cyganie mieli teraz żyć, jak im Kiełbasina całą klientelę zabrała?! No więc przyszła młoda Cyganicha, po obejściu chytrymi oczkami patrzy, a tu akurat kogut po podwórzu łaził. Cyganicha, jak to Cyganicha, łap koguta i zaraz go pod spódnicę. A ten jak nie zacznie drzeć ryja! Kiełbasina z chałupy wyskoczyła, ludzie, co po wróżby przyszli za nią. Złapali Cyganichę, potrzęśli nią trochę i zaraz kogut jej spod spódnicy wyleciał. I gdyby na tym się skończyło, nie byłoby takiej złej krwi między Cyganami a naszymi. Ale Kiełbasina chyba naprawdę coś z tym kogutem miała, bo od razu na ręce go wzięła i głaskać go zaczęła i pieszczotliwie, jak do dziecka mówić. A ten dalej darł mordę jak głupi. No to Kiełbasina tak na Cyganichę młodą spojrzała, tak strasznie spojrzała, że tamtej zaraz trzy kurzajki na czole wyskoczyły. To wtedy się pokazało, że Kiełbasina i w drugą stronę potrafi kurzajki zamawiać, a Cyganie naszą wieś omijać zaczęli. No i dobrze, zaraz nasze kury lepiej się miały.

Następnego lata Cyganie jak co roku w lasku na Księżej Górce stanęli, ale do Siedliszczek już wcale nie zachodzili. Jak ktoś z naszych porządną patelnię chciał czy do powideł sagan miedziany, to sam musiał na drugą stronę rzeki chodzić. Daleko nie było. Wiorsta, może półtorej. Zaraz za mostem Cyganie na górce siedzieli. No i stało się, że któregoś dnia Rachela po nową patelnię się do Cyganów wybrała i małego Jaszkę ze sobą wzięła. Nie wiedzieć, ile miał wtedy lat, ale chłopaczkiem jeszcze był, nawet nie wyrostkiem. Ale w karczmie już grał na skrzypkach, całkiem pięknie grał. No i zapatrzył się Jaszka na Cyganów i tak się w tej ich muzyce zasłuchał, że już co dzień do nich latał. Matka próbowała pilnować, ale gdzie tam, z chłopaka żywe srebro było, a ona i bez tego w karczmie huk roboty miała.

A jak do Cyganów szedł Jaszka, to po drodze do Kiełbasiny zaglądał. A ona zawsze kwas, mleko z miodem i dobre słowo dla niego miała. Swoich dzieci wróżycha nie miała, to z Jaszką jak z rodzonym chrzestnym się obchodziła. Choć Żydzi, wiadomo, nie wodą święconą, ale ostrym kozikiem się chrzcili. Kiełbasinie wcale to nie przeszkadzało, dogodzić Jaszce lubiła, specjalnie dla niego ciasto z rabarbarem albo i z jabłkami piekła. I, dziwna rzecz, czarny kogut też Jaszkę polubił. Innych strasznie gonił, nie patrzył chłop, baba, dziecko, stary. Gonił, darł ryja, dziobnąć próbował. A wielkie było bydlę, całkiem jak nie kogut, to i nie dziwota, że ludzie się go bali. A Jaszka wcale, na kolana gadzinę brał i coś tam do niego po żydowsku gadał. A kogut jakby rozumiał i ze szczęścia gruchał jak głupi.

Cyganie całkiem jak swojego Jaszkę przyjęli, tak że nawet w ich orkiestrze wieczorami przy ogniu przygrywał. Co oni tam przy tym ogniu robili – nie wiadomo, ale ponoć że jakieś tańce dzikie tam odchodziły, jakieś pieśni w ich pogańskim narzeczu i w ogóle Sodoma i Gomora, a może i gorzej. Nasłuchał się tam Jaszka, napatrzył, że nie daj Boże. Ale na noc do domu w karczmie wracał i grał coraz to piękniej. Już nie tylko tutejsze i żydowskie kawałki, ale też i cygańskie, co to je w taborze podsłuchał. Piękne było to jaszkowe granie, no naprawdę że piękne! Ludziom świat cały w głowach tańcował i kończyć mu wcale nie pozwalali tylko „jeszcze!” i „jeszcze!” wołali. Jaszka grał, ludzie tańczyli, a później do północy po wsi, po lesie, po łąkach łazili i spać wcale nie mogli. I od tego łażenia miesiąca nie było, żeby ktoś wesela albo chrzcin nie wyprawiał. A na tych chrzcinach i weselach też Jaszka na swych skrzypkach przygrywał i później...

Aż razu pewnego Jaszkę do dworu wezwali. Wyrostkiem już był, wąs mu się pod nosem i nie tylko pod nosem sypać zaczynał. We dworze święto jakieś było, goście się zjechali, sam hrabia Scypion z Brzezic automobilem z synami przyjechał. Jaszka miał dla tych gości na swych skrzypcach grać. A on, jak Anielkę zobaczył, to już wcale nie dla gości, tylko dla niej jednej grał. Ale ona nawet nie spojrzała na Jaszkę, z synami hrabiego cały wieczór balowała, wszyscy trzej po kolei do tańca ją brali. A na koniec do ogrodów z nimi wyszła i Jaszka z daleka tylko śmiechy ich słyszał. Jak zbity pies wrócił Jaszka do karczmy i od tamtej pory zupełnie inny już był z niego człowiek. Już nie śmiał się tak jak dawniej i sztuczek ludziom nie pokazywał. Tylko smutne kawałki grał na tych swoich skrzypkach i tęsknie w stronę dworu spoglądał. Nikt nie wiedział o tej jaszkowej tęsknocie, może tylko Kiełbasina jedna. I jak później Jaszka z Cyganami uciekł, tylko ona wiedziała dlaczego.

Olesiów Stasio też wyrósł tymczasem i z innymi dziećmi do szkoły zaczął chodzić. Piękną mieliśmy szkołę w Siedliszczkach, co to ją ojcowie nasi z białego kamienia pobudowali. Cztery oddziały miała i jeszcze mieszkanie uczycielki. I pokazało się, że Stasio owszem brzydki jest jak nieszczęście, ale nie taki całkiem głupi i w szkole wcale dobrze sobie radzi i uczycielka przed wszystkimi nie raz, nie dwa go chwaliła. A jak te nasze oddziały skończył, to do miasta, do gimnazjum poszedł. Dziwili się ludzie, bo to nie było zwyczajne, by nasze dzieci zamiast w polu robić, gadziny doglądać, do miasta cztery wiorsty w te i nazad biegały. Pisać, czytać i liczyć w naszej szkole się przecież uczyły, a co więcej to już chyba tylko po to, żeby księdzem albo w gminie urzędnikiem zostać. Ale Olesie tam nad rzeką całkiem piękną gospodarkę mieli i wcale na proszonym chlebie nie musieli żyć. Jednak nie bronili Stasiowi dalej się uczyć. Musieli tego Stasia naprawdę że lubić, chociaż on im starszy, tym brzydszy się robił. Podrósł już trochę, wyrostkiem się zrobił, a szpetny był nadal jak sam grzech śmiertelny. W naszych stronach mówią, że chłop wystarczy, żeby od małpy był piękniejszy. Rzecz w tym, że Stasio i od małpy, i od każdego innego boskiego stworzenia szpetniejszy był. Głowę miał małą, ale kostropatą, włosów na niej prawie wcale, bary szerokie, a znowu nogi krzywe, ale za to krótkie, całkiem jak u tych karłów, co je Żydzi na jarmarkach dla śmiechu pokazywali. Ale ze Stasia już nie śmieli się ludzie, może bali się tej jego szpetoty, a może i samego Stasia trochę, bo mały, nie mały, ale nie wiedzieć kiedy w rękach niemożliwie silny się zrobił. I niejeden, co się lubił pośmiać z niego, później po wsi z mordą obitą chodził. No to przestali się ludzie śmiać ze Stasia. Nie to nie! Tylko Anielka jedna dworować mogła sobie z niego do woli, ale ona wiadomo – dziedziczka. No i piękność nieziemska w dodatku. Tak dworowała sobie ze szpetnego Stasia, dworowała, aż następnego lata nagle dworować przestała. Dziwili się ludzie.

Żyło nam się wtedy spokojnie, wesoło. Stara Kiełbasina wróżyła i kurzajki zamawiała, Jaszka pięknie grał, Szlomo wielkie pieniądze zarabiał, Stasio uczył się w mieście, hrabia Scypio nad łąkami nie latał, bydlątek naszych nie płoszył, a Cyganie wcale kur nam nie kradli. A że i urodzaj trzy lata pod rząd się trafił, to dobrze nam się żyło, naprawdę że dobrze. Nawet Mietka od Ściembarów nie miała na co narzekać i dzień cały skwaszona chodziła. I tylko pod nosem mamrotała, że za dużo tego dobrego, że długo tego nie będzie, że diabeł zaraz się dowie i swoje porządki zaprowadzi. No i wykrakała...

Przyszło lato skwarne nad podziw. Po brzezickiej stronie rzeki był młyn murowany, a przy młynie jaz, a przy jazie rozlewisko. I w tym rozlewisku dzieciarnia się kąpała. Aż razu pewnego i Stasiu się z nimi wybrał. A że, jako się rzekło, brzydszy był od diabła samego, to po wsi gadano, że u niego chwost diabelski być musi. Dzieciaki głupie chciały sprawdzić, jak to z tym jest i jak się Stasio do skoku na głębię szykował, podkradło się któreś od tyłu i znienacka gacie mu całkiem ściągnęło. Pokazało się zaraz, że u niego żadnego chwosta nie ma, że to tylko podłe plotki były, złych ludzi czarne języki. Dopiero jak się Stasio odwrócił, to dzieciaki w krzyk, i uciekać zaczęły. A później stanęły z rozdziawionymi gębami się i zagapiły się na Stasia przyrodzenie. Bo u Stasia Olesiów trzecia noga była, niewiele tylko mniejsza niż te dwie prawdziwe. Od razu hyr po wsi poszedł i ludzie zaraz inaczej na Stasia patrzeć zaczęli, a już osobliwie wszystkie nasze baby. I od tego czasu już nie był on tym Stasiem od Olesiów, tylko przesławnym Staszkiem z Trzecią Nogą. Szanowali go ludzie. Nawet dziedziczka Anielka przestała sobie ze Staszka dworować, przeciwnie, uśmiechała się do niego tak jakoś, że chłopina się od tego cały czerwony robił. Nie wiedzieć kiedy się Anielka ze Staszkiem zadała, dość że się zadała.

No i wtedy zła krew się między braćmi mlecznymi zaczęła. Jaszka znienawidził Staszka okrutnie i już do końca życia nienawidzić nie przestał.

Jak o Staszku i Anielce już i ludzie po wsi mówić zaczęli, to dziedzic zaraz Anielkę do wielkiego miasta wysłał, ponoć, że do szkół, ale przecież po to by od Staszka jak najdalej była. Ale wyszło na to, że Staszek też do Lublina wyjechał, do seminarium, niby na księdza się uczyć. Ludzie nie bardzo chcieli wierzyć, no bo kto to widział taką pokrakę przed ołtarzem pańskim postawić. No i mieli ludzie rację, bo Staszek wcale księdzem nie został. W wielkim mieście znowu się z Anielką spotkali. Może przypadkiem, a może jednak nie. Anielka dwa lata starsza była od Staszka, całkiem już panną była i to ona do grzechu młodego przywiodła. Staszek w dzień się na księdza pilnie uczył, a nocą od Anielki nauki pobierał. Ale znudził jej się szybko, bo trzecia noga jedno, a Staszka szpetota okrutna – drugie. Nijak się nie mogła z nim Anielka na mieście pokazać, do kina pójść czy choćby na wywczas nad Bystrzycę się wybrać. Zostawiła więc Staszka, a chłopaczyna od tego to już naprawdę że chciał księdzem zostać. Ale nie został, bo z tego wszystkiego Stasio się do wojska, do ułanów zapisał.

Jesień się ku końcowi miała, Cyganie tabor zwinęli i odjechali. Gdzie odjechali, nie wiadomo. Najgorsze, że naszego Jaszkę wzięli i porwali. Rachela w płacz, w karczmie smutki, że nie do zniesienia. W końcu nie wytrzymał Szlomo, kobyłkę do wozu zaprzągł i do miasta, do żandarmów pojechał. Na posterunku akurat Wasyluk był, ten mniejszy. Bo oni tam na zmianę siedzieli. Wysłuchał lamentów Szlomo, zafrasował się, głową pokiwał i powiedział, że z Cyganami trudna sprawa, że jeszcze nikt za nimi nie trafił. Radził czekać, że może się chłopakowi odwidzi, że zimą u Cyganów ciężko, że może zmarznie chłopak i do karczmy ciepłej sam z siebie powróci. No chyba że gdzieś go Cyganie sprzedadzą. Wtedy nie wróci... Tyle to Szlomo i bez żandarma wiedział. Jak nie żandarmi, to może chociaż Kiełbasina. Prosto z miasta Szlomo do niej zajechał. Ale i ona tyle tylko mu powiedziała, że Jaszka z Cyganami w taborze jedzie i że źle mu z nimi nie jest. O tym, że Cyganie wcale Jaszki nie porwali, że on z tej tęsknoty za Anielką po dobroci z nimi pojechał, tego Kiełbasina Szlomo nie mówiła. To był tylko jej i Jaszki naszego sekret.

No i wyszło na to, że Mietka od Ściembarów jednak rację miała. Wykrakała baba! Jakby to ona, a nie Kiełbasina tą widzącą była. Skończyły się dla Siedliszczek dobre czasy. Następnego lata gorąc przyszedł jeszcze większy i zboże na polach wypalił. W karczmie pustki, do Kiełbasiny po wróżby też mało kto przychodził. No i dzieci mało co się w naszej wsi rodziło. Nie było komu na weselach, chrzcinach grać. I tak całe trzy lata w biedzie i zgryzocie żyliśmy.

Cyganie na Księżą Górkę już nie przyjeżdżali. No i nie dziwota, bo za to, że Jaszkę naszego wzięli i ze sobą zabrali, zawzięty był na nich naród, że strach.

I jakby tego było mało, hrabia Scypion automobilem po wsi jeździł i kury, gęsi i inną gadzinę nam płoszył. Dzieciaki głupie to im się to monstrum nawet podobało, biegały za nim całą chmarą. Chociaż trzeba uczciwie powiedzieć, że z hrabiego ludzki był pan i czasem tę naszą dzieciarnię automobilem po wsi wte i wewte woził. A bywało, że i wymyć, do błysku wypucować maszynę pozwalał. Cieszyły się dzieciaki, ale ludzie starsi, co w świecie bywali, wiedzieli, że nie od ludzi ale od złego to być musi, bo nie jest ludzką sprawą, żeby maszyny same po drogach jeździły, a inne po niebie latały. Bo i aeroplanów coraz więcej nasze niebo psuło ptaszkom niebieskim na sromotę. Ponoć że w Świdniku, raptem ze dwadzieścia wiorst, wielka fabryka była, gdzie te latające maszyny robili.

I nic dobrego nie zapowiadało, a już Kiełbasina najbardziej. Straszyła, że jeszcze gorsze czasy nadejdą, że wojna wielka będzie i że ludzie ludzi, kobiety, dzieci w piecach będą palili, a już najbardziej to Żydów. I ludzie po lasach będą się kryli i z głodu niczym wilcy wyć będą. Ale nikt w takie bajki nie wierzył i rozeszło się, że pomieszało się całkiem Kiełbasinie i mało kto już do niej po wróżby przychodził, czasem tylko, żeby kurzajki zamówić. Może i dlatego, że jej czarnego koguta ludzie się bali. Żył ten kogut nie wiedzieć jak długo i na bydlę ogromne wyrósł, wielki był jak, nie przymierzając, indor albo inny gąsior. I ludzi z obejścia gonił, a piał tak okrutnie, że strach. Ludzie z daleka chałupę Kiełbasiny mijali. Tylko Szlomo czasami do niej zachodził o Jaszkę naszego zapytać. Pocieszała go wróżycha, że Jaszka dobrze się miewa, że po świecie szerokim chodzi, ale dlaczego do karczmy, do matki i do Szlomo, który przecież całkiem jak swojego go chował nie wraca, dlaczego nawet listu, odkrytki nie przysłał – tego nie mówiła. Nie mówiła też, chociaż to widziała, że ze złymi ludźmi się Jaszka zadaje i że nic dobrego z tego zadawanie nie będzie. Nie mówiła, bo nie chciała Szlomo boleści do bólu dodawać. Ale sama zamartwiała się o Jaszkę okrutnie i jakieś uroki nad nim odprawiała. Jednak na nic się zdały Kiełbasiny uroki, Jaszka całkiem odmieniony do nas przyszedł. A już szczególnie, gdy po raz drugi do swej wsi rodzonej powrócił. Ale to później dopiero, już po wojnie, do tego czasu jeszcze dużo wody miało w rzece upłynąć i dużo krwi w ziemię naszą wsiąknąć.

Lipiec już się kończył, kiedy od zamojskiej szosy nieznajomy do wsi przyszedł. Lato było skwarne, ale i deszczu trochę było, zboże jak las wyrosło i ludziom wreszcie lżej się na duszy zrobiło. Akurat tak przed żniwami było, środa, jak raz Mietka od Ściembarów z miasta, z targu wracała i widziała tego nieznajomego i zaraz po wsi rozpowiedziała, że nieszczęście jakieś z tego być musi. Bo też niezwyczajny to był człowiek. Smukły, wysoki, jak struna wyprostowany, ale drogą szedł lekko, tak jakby tańczył. Na głowie miał kapelusz ze słomy, ale nie taki, jaki nasi do roboty w polu zakładali, tylko taki jakiś fikuśny, z czarną wstążką. Do tego trzewiki prawdziwe, ze skóry i garnitur może i wełniany. Jednym słowem elegant albo inny fircyk. Szedł tak sobie, jak gdyby nigdy nic i laseczką wesoło wymachiwał, choć laska do niczego mu potrzebna nie była, bo wcale nie chromał ni nic. Wszyscy myśleli, że to do dworu jakiś gość z miasta wielkiego przychodzi, dziw tylko, że dziedzic podwody po niego nie posłał. Ale nie, nieznajomy minął dwór, nawet nań nie spojrzał i do karczmy zaszedł.

Szlomo i Rachela starzy już byli i od czasu jak Cyganie Jaszkę im zabrali żyli jakoś bo żyli, ale niczego od świata nie chcieli. Smutni czegoś byli i tylko smutki w ich karczmie były.