Dlaczego milczysz, Havo? ebook

Tytuł oryginału: Zakaj molčiš, Hava?

Copyright © by Selma Skenderović , 2026

Copyright by © Kolegium Europy Wschodniejim. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu, 2026

Copyright for the Polish translation by © Dominik Babiński, 2026

Copyright for the Polish translation by © Natasza Husiatyńska, 2026

Copyright for the Polish translation by © Nikodem Szczygłowski, 2026

Copyright for the Polish translation by © Mira Wolska, 2026

Przekład: Dominik Babiński, Natasza Husiatyńska, Nikodem Szczygłowski, Mira Wolska

Redakcja: Magdalena Jankowska

Korekta: Patrycjusz Pilawski, Magdalena Jankowska

Skład: Daniel Malak, Jędrzej Malak

Opracowanie wydania elektronicznego:

Projekt okładki: Jagoda Pecela

Redaktorka prowadząca: Ewa Vaičiūnienė

Sfinansowano ze środków UE. Wyrażone poglądy i opinie są jedynie opiniami autora lub autorów i niekoniecznie odzwierciedlają poglądy i opinie Unii Europejskiej lub Europejskiej Agencji Wykonawczej ds. Edukacji i Kultury (EACEA). Unia Europejska ani EACEA nie ponoszą za nie odpowiedzialności.

Ten projekt został zrealizowany przy wsparciu finansowym Komisji Europejskiej.

The translation was published with the support of the Slovenian Book Agency.

ISBN 978-83-7893-858-3

Wydawnictwo KEW

Kolegium Europy Wschodniej

im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu

ul. Zamkowa 2, 55-330 Wojnowice

1. Bezimienna twarz

Nie ma znaczenia, jakiej narodowości jesteś, o ile wiesz, że jesteś Słoweńcem, Chorwatem, Francuzem. Możesz być Niemcem, Duńczykiem, Polakiem… Nie ma znaczenia, w jakiego boga wierzysz, o ile publicznie nie obnosisz się z czcią dla niego, choćby przez burkę albo krzyżyk na szyi. A co, jeśli jesteś ateistą bez ojczyzny?

W pierwszym odruchu pomyślałam, że jest bezdomna. Spała na ławce w centrum Kopru. Przez chwilę chciałam być taka jak ona. Jest nikim. Leniwa, pijana, beztroska i zapomniana przez cały świat. Wolna. Dojebało mi codzienne życie. Od świtu do zaśnięcia tkwię w kleszczach rutyny. Nie ma w niej żadnych barw. Wszystko jest szare, ja zaś jestem czerwona.

– Panienko, jesteśmy na miejscu.

– Aha, dziękuję.

Głos kierowcy autobusu uświadomił mi, że jestem już w domu. O ile w ogóle można nazwać domem miejsce pozbawione zapachu i zdjęć rodziny, która w nim mieszka. Pierwsze szesnaście stopni schodów mam za sobą. Kurwa, już sierpień! Kolejne szesnaście stopni mam za sobą. Jeśli dalej będę tak przeklinać, napiszę chyba leksykon bluzgów w języku słoweńskim. Czterdzieści osiem stopni mam za sobą. Może pomyliłam blok? Ostatnie szesnaście stopni mam za sobą. Znowu nikogo nie będzie w domu. Jak oszalały byk wchodzę z buta do rozgrzanego mieszkania, a właściwie sauny. Nie wiem, co ze sobą zrobić. Zapewne przynajmniej raz próbowaliście włożyć coś do pudełka albo słoika. Nie mieściło się, więc się zastanawialiście, czy wyrzucić nadmiar do śmieci, czy szukać innego pojemnika. Z braku decyzji te resztki jeszcze długo zalegały w szafce albo lodówce, a nikt nie miał pojęcia o ich istnieniu. Jestem tą resztką, pozostałością. Mam na imię Hava. Otrzymałam je po matce wszystkich żyjących, żonie Adema. W Biblii są Adamem i Ewą, nieco inaczej niż w Koranie. Wolę majonez niż keczup.

Nigdy mi się nie przedstawiła. Nie chciała znać mojego imienia, wieku, niczego. Początkowo siedziałyśmy razem w milczeniu, to wszystko. Tłuste strąki jej ciemnych włosów budziły we mnie odrazę. Sfatygowane ubrania miały z dziesięć, jeśli nie dwadzieścia lat. Najprawdopodobniej nosiła te same buty, od kiedy jej stopa przestała rosnąć. Powiedziała mi, że kolczyki i naszyjniki nie są w jej stylu. Kosmetyki uważała za zbędny wydatek. Nie pamiętam, żebym kiedykolwiek wyczuła od niej zapach perfum. Jadła to, co znalazła. Czasami nic. W rękach zawsze ściskała żółtą płócienną torbę. W środku były podarte kawałki zdjęć, nie dało się rozróżnić twarzy. Podobno zawierały wspomnienia o synu. Z jej oczu wyczytywałam uwielbienie dla niego, ale słowa trzeszczały szorstko. Sama się sobie dziwię, że przypadła mi do serca. Przecież nienawidzę ludzi, którzy nie dbają o higienę, nie używają formy podwójnej[1] i dogadują się ze wszystkimi. No nie wiem, wydają mi się bezużyteczni, fałszywi. Ale przysięgam na waszego i mojego Boga, że ona fałszywa nie była. W ciągu zaledwie czterech miesięcy poznała mnie lepiej niż ci, którzy znają mnie od urodzenia. Wiedziała, że gardzę każdym, kto zachowuje się jak cipa. Że słoweńskiego nie używam tylko wtedy, gdy przeklinam, mimo że nie jest to mój język ojczysty. Rozumiała mój strach przed ludźmi i ciągłą ucieczkę przed wszystkim, co nieznane. Wyznałam jej moją najmroczniejszą tajemnicę, mimo że mnie o to nie prosiła.

Czasami niezwykle długo przyglądam się swojemu odbiciu w lustrze. Próbuję znaleźć w nim to, czego mi brakuje, a co macie wy, Słoweńcy. Mam oczy, mam uszy, mam nos, mam wszystko. Dlaczego więc, jeszcze zanim otworzę usta i wypowiem słowo zawierające literę „l”[2], wiadomo, że jestem obca? Może to przez mój chód. Tak, z pewnością on mnie zdradza. Jeszcze trudniej mi wydedukować, po czym wszyscy poznajecie, że jestem muzułmanką. Niewykluczone, że również moją przynależność religijną demaskuje sposób, w jaki stawiam kroki.

– Nigdy nie przeczytam Dziesiątego brata[3]!

– Dlaczego? – Jej wargi wygięły się w uśmiechu.

– Nie ma potrzeby, aby nieprawdziwi Słoweńcy czytali pierwszą powieść słoweńską!

– Daj spokój! Skąd wiesz, że Jurčič napisał ją wyłącznie dla Słoweńców?

Właściwie to nie wiem. Od kiedy pamiętam, właśnie ta nieświadomość jest moją największą wadą. Cholera, nie wiem, kim jestem! W tej waszej Słowenii jestem obca, przecież w domu zapewne nie mówię po słoweńsku. Noszę obce imię. Dokądkolwiek pójdę, muszę je powtarzać co najmniej trzy razy. W banku, na poczcie, u lekarza. Za każdym razem wypowiadam je coraz ciszej i z większą nieśmiałością, jakby mój głos nie wierzył, że zostanie usłyszany. W mojej tak zwanej ojczyźnie jestem obca, bo nie wiem, kiedy przypada które święto państwowe. Babcia powiedziała mi, że mnie nie rozpoznaje. Podobno się zmieniłam. Nie może ze mną rozmawiać jak wcześniej, bo zdziczałam. Przyłapała mnie na tym, jak w jej domu sprawdzałam, czy salami jest wieprzowe. To już po prostu nawyk.

– W tych ciuchach wyglądasz jak jaskółka.

Skrzywiłam się. Nie przepadam za komplementami, a już na pewno nie za absurdalnymi. Nie podziękowałam.

– A ty w swoich jak bezdomna.

– Mam dom, choć nie jest domem w prawdziwym znaczeniu tego słowa.

– Czym więc jest?

– Mój dom jest z krwi i kości.

W tym momencie przestałam zadawać dalsze pytania, świadoma, że złamany człowiek przypomina potłuczony talerz. Bardzo łatwo go porozbijać na jeszcze mniejsze kawałeczki. Istnieje ryzyko, że się o te okruchy skaleczysz. Nie potrafiłam spojrzeć jej w oczy, zbyt bystre i ciekawe. Dlatego podczas naszej rozmowy najczęściej wpatrywałam się w morze.

– Nie lubisz morza?

– Jeśli już, to zimą. Wtedy nikt się nie kąpie.

Przeszło miesiąc zajęło mi przeczytanie książki o objętości nieco ponad dwustu stron. Pierwszy rozdział otwierają wersy Simona Jenki: „Młody bohater z ciężkim sercem kroczy przez pole”[4].

15 marca dobrnęłam do końca. W tym czasie zdałam sobie sprawę, że wszystko, co ludzie o mnie wiedzą, to jedynie sofistyka. Prawdziwą historię znam tylko ja. Niezwykle radosna i podekscytowana wyszłam ze szkoły, aby podzielić się swoim odkryciem z przyjaciółką. Tym razem stawiałam bardziej zdecydowane kroki. Nie bałam się, że zniszczę podłogę, przecież cudzą własność. Kiedy w głowie dobierałam słowa, od których zacznę rozmowę, mój wyobrażony głos nie drżał. Na ulicy Čevljarskiej dostrzegłam kilku ludzi podobnych do mnie. Mieli ciemne włosy i ciemne oczy, przypominali Arabów. Po raz pierwszy w życiu wydawało mi się, że nie jestem sama.

Dotarłam do ławki, na której wyczekiwała mnie każdego dnia, ale zastałam pustkę. Złamany człowiek przypomina potłuczony talerz. Bardzo łatwo go rozbić na jeszcze mniejsze kawałki. Istnieje ryzyko, że się o te okruchy skaleczysz.

Wiem, że już nigdy jej nie zobaczę, dlatego omijam to miejsce szerokim łukiem. Czasami wciąż spoglądam tam przez okno autobusu, w nadziei, że ją dostrzegę. Nie ma jej. Drugi rozdział Dziesiątego brata otwierają wersy Levstika:

Przełożył Nikodem Szczygłowski

SKĄDINĄD

Nie wszyscy jesteśmy stąd: osiedli, zakorzenieni, tutejsi.

W serii trzynastu powieści przedstawimy doświadczenia migranckie z Europy Środkowej i Wschodniej, krajów bałtyckich, Bałkanów, Turcji i Kaukazu, by przypomnieć współczesnym, że kiedyś i my dzieliliśmy tułaczy los.

Naszymi bohaterami będą wędrowcy z różnych epok i krajów. Szczęśliwi i zagubieni. Wyjeżdżający z własnej woli lub pod przymusem. Kuszeni nowymi możliwościami, zieleńszą trawą. Uciekinierzy przed wojną i głodem, poszukiwacze nowego domu, schronienia, pracy. Wygnańcy, zbiegowie i repatrianci, ale także ekspaci i nomadzi.

Pokażemy perspektywę mniejszości, w tym grup, które zmieniały przynależność państwową bez opuszczania własnego domu.

Od Estonii po Gruzję, od Słowenii po Ukrainę. Z punktu widzenia dziecka i młodej kobiety, inteligentki, rolnika, robotnika, artysty.

Wyboru powieści dokonali tłumacze i tłumaczki zaangażowani w tworzenie serii. To do nich – najlepszych znawczyń i znawców literatury każdego z krajów – zwróciliśmy się z prośbą, by wskazali najciekawsze utwory odpowiadające tematowi przewodniemu serii. Będziemy je Wam przedstawiać w latach 2026–2028.

Zapraszamy do lektury

[1] Literacki język słoweński ma trzy liczby gramatyczne: pojedynczą, mnogą i podwójną. Ta ostatnia bywa pomijana w niektórych dialektach i języku potocznym. Wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczy.

[2] W języku słoweńskim litera „l” bywa wymawiana w sposób zbliżony do polskiego „ł”, różnice nie są zaznaczone w piśmie. W innych językach południowosłowiańskich krajów byłej Jugosławii to zjawisko nie występuje.

[3]Deseti brat (1866) – powieść Josipa Jurčiča (1844–1881), uważana za pierwszą powieść w języku słoweńskim. Dotyczy pozycji społecznej słoweńskich chłopów.

[4] Wiersz VIII z cyklu Obrazi (Twarze). Simon Jenko (1835–1869) – wybitny słoweński poeta i publicysta. W jego poezji realizm liryczny dopełniają elementy romantyzmu. Co roku Słoweńskie Stowarzyszenie Pisarzy przyznaje Nagrodę im. Simona Jenki za najlepszy zbiór wierszy w języku słoweńskim opublikowany w ciągu ostatnich dwóch lat.

[5] Fragment wiersza Popotnik (Podróżnik). Fran Levstik (1831–1887) – wybitny słoweński poeta, pisarz, dramaturg, krytyk i językoznawca. Od 1949 roku wydawnictwo Mladinska knjiga przyznaje swoim autorom Nagrodę im. Levstika za osiągnięcia w dziedzinie literatury dziecięcej i młodzieżowej. Jego znane opowiadanie Martin Krpan ukazało się po polsku w: Antologia noweli jugosłowiańskiej, przekład, wybór i wstęp Bronisław Ćirlić, Warszawa, Czytelnik 1964.