Twój optymizm może zmienić świat ebook

Tytuł ory­gi­nalny: THE BRI­GHT SIDE. How Opti­mi­sts Change the World, and How You Can Be One

Pro­jekt okładki i stron tytu­ło­wych: Paweł Pan­cza­kie­wicz Redak­tor pro­wa­dzący: Agata Pasz­kow­ska-Pogo­rzel­ska Redak­cja języ­kowa: Joanna Mar­kie­wicz Korekta: Agnieszka Dudek, Joanna Kłos Redak­tor tech­niczny: Agnieszka Matu­siak

Copy­ri­ght © for this edi­tion and trans­ation by Dres­sler Dublin sp. z o.o., Oża­rów Mazo­wiecki 2026 Copy­ri­ght © Sumit Paul-Cho­udhury, 2025 Ori­gi­nally publi­shed in the UK by Canon­gate 2025 All rights rese­rved inc­lu­ding the rights of repro­duc­tion in whole or in part in any form. Publi­shed by arran­ge­ment with Canon­gate via Ran­dle Edi­to­rial & Lite­rary Con­sul­tancy.

Wydaw­nic­two Bel­lona ul. Han­kie­wi­cza 2, 02-103 War­szawa tel. +48 22 457 04 02 www.bel­lona.pl www.face­book.com/Wydaw­nic­two.Bel­lona

Księ­gar­nie inter­ne­towe: www.swiatk­siazki.pl www.ksiazki.pl

Dys­try­bu­cja Dres­sler Dublin sp. z o.o. ul. Poznań­ska 91, 05-850 Oża­rów Mazo­wiecki tel. (+ 48 22) 733 50 31/32 e-mail: dys­try­bu­cja@dres­sler.com.pl www.dres­sler.com.pl

ISBN 978-83-11-18727-6

Wer­sję elek­tro­niczną w sys­te­mie Zecer przy­go­to­wała Róża Rozaxa

Dedykacja

Moim rodzi­com, dzięki któ­rym żyję na naj­lep­szym z moż­li­wych świa­tów, oraz moim dzie­ciom, któ­rym zawdzię­czam przy­szłość naj­lep­szą z moż­li­wych.

I. Prolog. Argumenty za optymizmem

I. Pro­log

Argu­menty za opty­mi­zmem

Dlaczego warto być optymistą?

Zosta­łem opty­mi­stą, gdy zmarła moja żona.

Ludzie róż­nie reago­wali na dia­gnozę jej cho­roby: agre­sywny, szybko roz­wi­ja­jący się rak jaj­nika, wykryty po poro­nie­niu, które zakoń­czyło naszą pierw­szą i jedyną ciążę. Nie­któ­rzy byli świa­domi, że ma ona przed sobą praw­do­po­dob­nie krótką i ponurą przy­szłość, i tacy ludzie na ogół trzy­mali się od nas z dala i mil­czeli. Ale wiele osób prze­ja­wiało wiarę, że wszystko się jakoś ułoży – cza­sami z prze­ko­na­nia, cza­sami z chęci pocie­sze­nia nas, ale naj­czę­ściej po pro­stu dla­tego, że nie umieli ina­czej zare­ago­wać.

Kath­ryn ze swej strony nato­miast nale­gała, aby wszy­scy wokół niej – rodzina, przy­ja­ciele, kole­dzy i leka­rze – tylko wyra­żali nadzieję. Oczy­wi­ście cho­dziło jej przede wszyst­kim o mnie, ale nie mia­łem poję­cia, jak speł­nić jej życze­nie. Z jed­nej strony od zawsze byłem pozy­tyw­nie nasta­wiony do życia i część mnie wie­rzyła, że wszystko będzie dobrze. Z dru­giej jed­nak – byłem racjo­na­li­stą opie­ra­ją­cym się na doświad­cze­niu. Czy­ta­łem raporty medyczne i lite­ra­turę naukową i zda­łem sobie sprawę, że szanse Kath­ryn na prze­ży­cie wię­cej niż kilku lat są zni­kome. W końcu dosze­dłem do wnio­sku, że skoro to nie ja jestem śmier­tel­nie chory, tylko moja żona, powi­nie­nem mil­czeć i wspie­rać ją tak, jak ona sobie tego życzy, jed­no­cze­śnie mając cichą nadzieję na to, że sta­nie się sta­ty­styczny cud.

Cudu nie było. Rak poko­nał mecha­ni­zmy obronne orga­ni­zmu Kath­ryn w mniej niż rok, przy­no­sząc jej szpetną śmierć, na którą nie była gotowa.

Kiedy przy­szło mi zacząć odbu­do­wy­wać swoje życie, wciąż sły­sza­łem, że mam „żyć dniem dzi­siej­szym”. Żad­nych dłu­go­ter­mi­no­wych pla­nów, żad­nych zna­czą­cych zmian. Jed­nak nie satys­fak­cjo­no­wało mnie to. Oczy­wi­ście są decy­zje, jakich nie należy podej­mo­wać, kiedy jest się pogrą­żo­nym w żało­bie, ale ja nie chcia­łem już dłu­żej pozo­sta­wać w sta­nie zawie­sze­nia. Wyjść z tego letargu pomo­gło mi coś, co Kath­ryn powie­działa mi tuż przed śmier­cią: że nie wolno mi zbo­czyć z wła­snej drogi po jej odej­ściu – bez względu na to, jak trudne może się to oka­zać, chciała, żebym wciąż szedł naprzód.

Więk­szość z nas naj­czę­ściej idzie po linii naj­mniej­szego oporu. Ja też się do tej więk­szo­ści zali­cza­łem: cho­ciaż nie prze­pa­da­łem za miej­scem, w któ­rym miesz­ka­łem, ani za tym, czym się zaj­mo­wa­łem zawo­dowo, nic nie zmie­nia­łem, bo było mi cał­kiem wygod­nie. Ale po śmierci Kath­ryn mój dom prze­stał być moim domem, a moja przy­szłość nie była już moją przy­szło­ścią. Z pew­no­ścią nie pole­cam okresu żałoby jako pre­tek­stu do zaczę­cia wszyst­kiego od nowa, ale mnie ten czas dał moty­wa­cję do prze­my­śle­nia życia od pod­staw. Zmu­sił mnie do roz­wa­że­nia wszyst­kich poten­cjal­nych spo­so­bów jego prze­bu­dowy. Ja przy­naj­mniej na­dal mia­łem przed sobą te moż­li­wo­ści.

Pró­bo­wa­łem róż­nych sty­lów życia: pustel­nika na wsi, czło­wieka świa­to­wego w mie­ście, wiecz­nego nomady. Będąc miesz­czu­chem od uro­dze­nia, nagle zaczą­łem wędro­wać po dzi­kich lasach. Nie mając powodu, by sie­dzieć w domu, dni spę­dza­łem w gale­riach, a noce na kon­cer­tach, szu­ka­jąc chwil zapo­mnie­nia, które poja­wiały się rzadko. Zawsze bar­dzo dużo podró­żo­wa­łem, ale po śmierci żony szybko zaczą­łem skre­ślać kolejne miej­sca z mojej listy marzeń. Zało­ży­łem też dwa blogi – jeden dla przy­ja­ciół, a drugi dla świata – aby wpi­sać się jakoś w przy­szłość: swoją żałobę, wyobra­że­nia i nowe początki.

Po kilku mie­sią­cach pewien zna­jomy zapy­tał mnie, nie­wąt­pli­wie w dobrej inten­cji, czy na­dal przyj­muję leki. Ni­gdy nie przy­szło mi do głowy, żeby je brać. To samo doty­czyło tera­pii: tak­tow­nie mnie na nią nama­wiano, ale rów­nie tak­tow­nie odma­wia­łem. Zna­la­złem wpraw­dzie grupę wspar­cia dla mło­dych wdow­ców, ale nie sko­rzy­sta­łem z jej pomocy, gdyż ni­gdy nie byłem osobą, która dołą­cza do tego rodzaju kół wza­jem­nej akcep­ta­cji. Wiele osób w podob­nej sytu­acji dalej cele­bruje uro­dziny, rocz­nice czy inne oka­zje zwią­zane z part­ne­rem; ja po upły­wie pierw­szego roku po śmierci Kath­ryn pod­ją­łem trudną decy­zję, że prze­stanę je obcho­dzić. Nie chcia­łem, aby reszta mojego życia prze­bie­gała według zdez­ak­tu­ali­zo­wa­nego har­mo­no­gramu.

Stop­niowo zaczęło do mnie docie­rać, że moja postawa nie była cał­kiem typowa. Zasta­na­wia­łem się, czy nie jestem w fazie zaprze­cze­nia. A może jestem po pro­stu bez­duszny i nie­czuły. Jed­nak nie wyda­wało mi się, by któ­re­kol­wiek z tych stwier­dzeń było praw­dziwe w odnie­sie­niu do mojej osoby: w okre­sie żałoby nie czu­łem się ani szczę­śli­wie, ani nor­mal­nie. Po pro­stu ni­gdy nie wąt­pi­łem, nawet w naj­gor­szych chwi­lach, że nadejdą lep­sze czasy – jeśli tylko będę na nie pra­co­wał. Począt­kowo bez zasta­no­wie­nia, a póź­niej bar­dziej świa­do­mie pie­lę­gno­wa­łem prze­ko­na­nie, że czeka mnie jasna przy­szłość. W końcu dotarło do mnie, że jestem zde­kla­ro­wa­nym opty­mi­stą.

Było to nieco zaska­ku­jące. Jestem z wykształ­ce­nia naukow­cem i dzien­ni­ka­rzem, powi­nie­nem więc być twardo osa­dzony w kry­tycz­nym myśle­niu, odwo­łu­ją­cym się do nie­zbi­tych dowo­dów i racjo­nal­nych argu­men­tów. Cho­ciaż sam to dostrze­głem, ale i wie­lo­krot­nie sły­sza­łem od innych, że mam skłon­ność do ocze­ki­wa­nia od życia tego, co naj­lep­sze, zakła­da­łem, że wynika to z faktu, iż moje życie było dość szczę­śliwe. Na­dal ocze­ki­wać od życia naj­lep­szego po wyda­rze­niach sprzed roku wyda­wało mi się irra­cjo­nalne, ale ta część mnie, która wie­rzyła, wygry­wała z tą, która myślała racjo­nal­nie.

Byłem zda­nia, że opty­mizm spro­wa­dza się jedy­nie do prze­ko­na­nia, a przy­wią­zy­wa­nie do tego wagi jest zasad­ni­czo głu­pie i poten­cjal­nie nie­od­po­wie­dzialne. Mia­łem wra­że­nie, że nazy­wać sie­bie opty­mi­stą to po pro­stu przy­znać się, że nie chce się zbyt­nio zasta­na­wiać nad przy­szło­ścią i wyzwa­niami, jakie ze sobą nie­sie. Ale co było alter­na­tywą? Typową obroną pesy­mi­zmu jest twier­dze­nie, że pesy­mi­sta ni­gdy nie jest roz­cza­ro­wany, może być tylko mile zasko­czony. Wyda­wało mi się, że to postawa nie­po­trzeb­nie defen­sywna, nie­mal tchórz­liwa. Realizm z kolei postrze­ga­łem jako nie­zde­cy­do­wa­nie, cyniczną wymówkę, która pozwa­lała unik­nąć otwar­cia się na moż­li­wość, że świat może być lep­szy, niż jest dzi­siaj.

Nie mia­łem wra­że­nia, że któ­ra­kol­wiek z tych postaw mogłaby dawać życiowy napęd. Po co w ogóle rano wsta­wać z łóżka?

Kiedy jed­nak zaczą­łem się nad tym głę­biej zasta­na­wiać, opty­mizm wydał mi się jedyną postawą, którą warto przy­jąć. Ocze­ki­wa­nie cze­goś wię­cej od życia przy­go­to­wy­wało cię do czer­pa­nia z niego wię­cej, a przy­naj­mniej tak mi się wyda­wało. Ale jeśli mia­łem zostać opty­mi­stą – a czu­łem, że nie mam w tej kwe­stii wyboru – to chcia­łem prak­ty­ko­wać taki opty­mizm, który opie­rałby się na czymś wię­cej niż tylko na wie­rze w jego dobry wpływ na życie. Chcia­łem zna­leźć spo­sób na bycie opty­mi­stą, który fak­tycz­nie pomógłby uczy­nić świat lep­szym, a nie tylko zakła­dał, że tak będzie.

Zaczą­łem więc badać, jaką formę może przy­brać ten prag­ma­tyczny, dobrze uza­sad­niony opty­mizm. Dowie­dzia­łem się, że opty­mizm, wbrew moim wcze­śniej­szym zało­że­niom, nie jest koniecz­nie wyni­kiem naiw­no­ści. Nie jest to luk­sus, na który możemy sobie pozwo­lić tylko w dobrych cza­sach. Jest to zasób, z któ­rego możemy czer­pać, gdy sytu­acja staje się trudna – i wtedy nasz opty­mizm może zade­cy­do­wać o naszym życiu lub śmierci.

Osły i lwy

„To było straszne, czuć, jak pokład pęka pod sto­pami – wspo­mi­nał Ernest Shac­kle­ton. – Wiel­kie belki wygi­nały się, a potem pękały z hukiem przy­po­mi­na­ją­cym wystrzały armat­nie”. Po ponad dzie­wię­ciu mie­sią­cach uwię­zie­nia w lodach Antark­tydy fla­gowy sta­tek jego eks­pe­dy­cji, „Endu­rance”, w końcu uległ. Z tego powodu 27 paź­dzier­nika 1915 roku wielki bry­tyj­ski odkrywca nie­chęt­nie naka­zał swo­jej zało­dze opusz­cze­nie statku, co spra­wiło, że zna­leźli się w praw­do­po­dob­nie naj­bar­dziej nie­przy­ja­znym miej­scu na Ziemi.

Impe­rialna Wyprawa Trans­an­tark­tyczna Shac­kle­tona wyru­szyła ponad rok wcze­śniej z zamia­rem przej­ścia po raz pierw­szy drogą lądową przez zamar­z­nięty kon­ty­nent. Naj­pierw jed­nak musiała prze­pły­nąć przez nie­go­ścinne Morze Wed­della, nie­zwy­kle trudne do prze­by­cia. Prze­prawa przez pak lodowy była bar­dzo powolna i osta­tecz­nie w stycz­niu 1915 roku sta­tek został cał­ko­wi­cie uwię­ziony przez lód, co zmu­siło Shac­kle­tona i jego załogę do opusz­cze­nia „Endu­rance” i prze­trwa­nia mroź­nej, wiecz­nie ciem­nej antark­tycz­nej zimy na lodzie w warun­kach, które nawet dzi­siaj sta­no­wi­łyby ogromne wyzwa­nie.

Po zato­nię­ciu „Endu­rance” Shac­kle­ton i jego ludzie mieli do dys­po­zy­cji tylko ten sprzęt i zapasy, które zdo­łali oca­lić w trzech sza­lu­pach ratun­ko­wych. Oprócz tego pole­gać mogli jedy­nie na wła­snej pomy­sło­wo­ści i ską­pych moż­li­wo­ściach ofe­ro­wa­nych przez naturę (na przy­kład kie­dyś udało się im upo­lo­wać agre­syw­nego lam­parta mor­skiego, a zawar­tość jego żołądka, skła­da­jąca się z nie­prze­tra­wio­nych ryb, sta­no­wiła mile widziany „świeży” posi­łek). Nie mieli żad­nej moż­li­wo­ści skon­tak­to­wa­nia się z resztą świata i prak­tycz­nie stra­cili nadzieję, że ktoś przy­bę­dzie im na ratu­nek. A jed­nak dzie­sięć mie­sięcy póź­niej Shac­kle­ton zdo­łał prze­trans­por­to­wać wszyst­kich swych ludzi w bez­pieczne miej­sce1.

Jak Shac­kle­ton i jego załoga prze­trwali w obli­czu tak nie­sa­mo­wi­tych prze­ciw­no­ści losu? Fakty wyglą­dają tak, że spę­dzili ponad pięć mie­sięcy w obo­zo­wi­sku na dry­fu­ją­cym lodzie, zanim sza­lu­pami ratun­ko­wymi prze­do­stali się na wyspę Ele­phant, która wpraw­dzie nie dry­fo­wała, ale nie miała nic do zaofe­ro­wa­nia. Stam­tąd Shac­kle­ton z nie­wielką załogą udał się jedną z sza­lup w podróż przez wzbu­rzone morze do Geo­r­gii Połu­dnio­wej. Poko­naw­szy w dwa tygo­dnie 1300 kilo­me­trów morzem i pie­szo przez góry Geo­r­gii Połu­dnio­wej, 20 maja 1916 roku dotarł do sta­cji wie­lo­ryb­ni­czej na pół­noc­nym wybrzeżu. Bez­zwłocz­nie wyna­jął sta­tek, aby zor­ga­ni­zo­wać akcję ratun­kową, która jed­nak została uda­rem­niona – podob­nie jak trzy kolejne próby – przez lód nie do poko­na­nia. Osta­tecz­nie w sierp­niu udało mu się dotrzeć do towa­rzy­szy uwię­zio­nych na Ele­phant Island i ura­to­wać wszyst­kich 22 męż­czyzn, któ­rzy na niego cze­kali.

Za suchymi fak­tami kryje się jed­nak bar­dzo istotny czyn­nik: wytrwa­łość. Jak wska­zują liczne tek­sty poświę­cone przy­wódz­twu, ta nie­sa­mo­wita wyprawa nie byłaby moż­liwa, gdyby Shac­kle­tona i jego ludzi nie łączyła wspólna więź i siła woli – wiele wcze­śniej­szych eks­pe­dy­cji zakoń­czyło się tra­gicz­nie, gdy człon­ko­wie załóg pokłó­cili się, napo­tkaw­szy trud­no­ści. Wszystko, co osią­gnął Shac­kle­ton, osią­gnął dzięki tym, któ­rych zabrał ze sobą – 27 męż­czy­znom wybra­nym spo­śród ponad 5000 kan­dy­da­tów. Czego szu­kał u człon­ków swo­jej załogi?

Zgod­nie z przy­jętą tra­dy­cją rekru­to­wał poszu­ki­wa­czy przy­gód poprzez zamiesz­cze­nie w gaze­cie „The Times” anonsu, który brzmiał: „Poszu­ku­jemy męż­czyzn do nie­bez­piecz­nej wyprawy. Ofe­ru­jemy niskie wyna­gro­dze­nie, prze­ni­kliwe zimno i dłu­gie godziny spę­dzone w cał­ko­wi­tej ciem­no­ści. Bez­pieczny powrót wąt­pliwy. W wypadku suk­cesu – honor i uzna­nie”. Nie ma jed­nak żad­nych śla­dów, że takie ogło­sze­nie fak­tycz­nie kie­dy­kol­wiek się uka­zało. W rze­czy­wi­sto­ści Shac­kle­ton nie szu­kał twar­dzieli. Jego kry­te­ria mogły wyda­wać się don­ki­szo­tow­skie, obej­mo­wały wszystko, od wyglądu fizycz­nego po poczu­cie humoru, ale, jak powie­dział nie­gdyś, „cechą, któ­rej poszu­kuję naj­bar­dziej, jest opty­mizm: zwłasz­cza opty­mizm w obli­czu nie­po­wo­dzeń i pozor­nej porażki. Opty­mizm to praw­dziwa odwaga moralna”.

Co Shac­kle­ton miał na myśli, mówiąc o opty­mi­zmie? Na pewno nie była to ślepa wiara, że wszystko jakoś się ułoży. Shac­kle­ton znany był z tego, że zawsze dokład­nie roz­wa­żał wszyst­kie opcje: jego ludzie nazy­wali go „Sta­rym Ostroż­nym”. Pod­czas wcze­śniej­szej wyprawy, tak zwa­nej Nim­rod Expe­di­tion zor­ga­ni­zo­wa­nej w latach 1908–1909, zawró­cił nie­całe sto mil od bie­guna połu­dnio­wego, uznaw­szy, że jego załoga nie zdoła bez­piecz­nie wró­cić do domu. „Dosze­dłem do wnio­sku, Kocha­nie, że wolisz mieć żywego osła niż mar­twego lwa” – napi­sał w liście do żony.

Na każ­dym eta­pie burz­li­wej impe­rial­nej wyprawy trans­an­tark­tycz­nej Shac­kle­ton przy­po­mi­nał swoim ludziom, że dopóki żyją, dopóty mają wybór i moż­li­wo­ści, które mogą wyko­rzy­stać. Inspi­ro­wał w ten spo­sób swoją zmę­czoną, nie­do­ży­wioną i odizo­lo­waną od świata załogę do zacho­wa­nia wiary. Tego ducha wśród swo­ich ludzi potrze­bo­wał rów­nież do tego, aby unik­nąć poten­cjal­nie śmier­tel­nych kon­flik­tów i spo­rów, co było szcze­gól­nie ważne dla tych, któ­rzy pozo­stali na Ele­phant Island pod dowódz­twem jego zastępcy Franka Wilda. „Jego rado­sny opty­mizm ni­gdy nie zawiódł, nawet gdy bra­ko­wało jedze­nia, a per­spek­tywa pomocy wyda­wała się odle­gła – napi­sał Shac­kle­ton. – Nie mam wąt­pli­wo­ści, że wszy­scy, któ­rzy utknęli na Ele­phant Island, zawdzię­czają mu życie. Demony depre­sji nie miały szans, gdy był w pobliżu”.

Nie­wielu z nas będzie miało oka­zję spraw­dzić swoją odwagę tak, jak Shac­kle­ton i jego zespół. Ale wszy­scy prę­dzej czy póź­niej sta­jemy przed wybo­rem mię­dzy życiem a śmier­cią lub innymi prze­ciw­no­ściami losu, które zmu­szą nas do ponow­nej oceny świata i zasta­no­wie­nia się nad przy­szło­ścią. W takich momen­tach naj­trud­niej jest być opty­mi­stą, ale być może naj­bar­dziej warto. War­tość opty­mi­zmu jest rów­nież widoczna w przy­padku bar­dziej przy­ziem­nych wyzwań: randki, roz­mowy kwa­li­fi­ka­cyj­nej, meczu spor­to­wego. Jeśli jeste­śmy przy­gnę­bieni jakąś sytu­acją, praw­do­po­dob­nie ktoś pora­dzi nam, aby­śmy byli dobrej myśli, a wszystko jakoś się ułoży i my praw­do­po­dob­nie poczu­jemy się lepiej. A kiedy poprawi się nam nastrój, być może znaj­dziemy roz­wią­za­nie naszego pro­blemu, o ile takie ist­nieje.

Opty­mizm, który zachęca nas do dzia­ła­nia, a nie bier­nego ocze­ki­wa­nia na to, co przy­nie­sie los, może pomóc nam aktyw­nie odkry­wać nasze ogra­ni­cze­nia – i je prze­kra­czać.

Wewnątrz i na zewnątrz

„Kie­dyś zna­łam tylko ciem­ność i ciszę. Teraz znam nadzieję i radość” – napi­sała Helen Kel­ler w swoim eseju Opty­mizm z 1903 roku2, 21 lat po tym, jak cho­roba wieku dzie­cię­cego pozba­wiła ją wzroku i słu­chu. „Moje życie nie miało prze­szło­ści ani przy­szło­ści; pesy­mi­ści powie­dzie­liby, że śmierć przy­nio­słaby »upra­gniony koniec«. Ale małe słowo uple­cione z pal­ców innej osoby wpa­dło w moją dłoń, która kur­czowo ści­skała pustkę, i moje serce pod­sko­czyło z rado­ści życia”.

Palce nale­żały do Anne Sul­li­van, nauczy­cielki Helen Kel­ler. Zaś owym „małym sło­wem” – jak dowie­działy się kolejne poko­le­nia, które uczyły się lite­ro­wać – było słowo „woda”, w tym samym cza­sie spły­wa­jąca na drugą dłoń Kel­ler. Sul­li­van pra­co­wała wcze­śniej z Samu­elem Gri­dleyem Howe’em, leka­rzem, który dwie dekady wcze­śniej ode­grał pio­nier­ską rolę jako nauczy­ciel tech­niki pisa­nia pal­cami innej głu­cho­nie­wi­do­mej dziew­czynki, Laury Bridg­man. Matka Helen prze­czy­tała wzru­sza­jącą rela­cję Char­lesa Dic­kensa o tej zakoń­czo­nej suk­ce­sem nauce i zaczęła szu­kać pomocy dla swo­jej sfru­stro­wa­nej córki, która miała wów­czas sie­dem lat.

W swoim eseju Helen Kel­ler suge­ruje, że Howe „odna­lazł drogę do duszy Laury Bridg­man, ponie­waż od początku wie­rzył, że mu się uda. Angiel­scy praw­nicy uznali, że osoby głu­cho­nie­wi­dome są w świe­tle prawa idio­tami. Spójrz­cie, co robi opty­mi­sta. Prze­kształca prawny aksjo­mat; spo­gląda poza tępą, bez­na­miętną mate­rię i widzi uwię­zioną ludzką duszę, a następ­nie cicho i zde­cy­do­wa­nie przy­stę­puje do dzieła jej wyzwo­le­nia”. Helen Kel­ler, uwol­niona w taki spo­sób, została pisarką, mów­czy­nią i akty­wistką – jej osią­gnię­cia były tak nie­zwy­kłe, iż wielu uznało, że musiała uda­wać swoją nie­peł­no­spraw­ność3.

Siła opty­mi­zmu stała się powra­ca­ją­cym moty­wem w twór­czo­ści Kel­ler. Jej pochwała opty­mi­zmu nie ogra­ni­cza się do tego, co nazy­wała „opty­mi­zmem wewnętrz­nym”, czyli oso­bi­stego prze­ko­na­nia, że wszystko się ułoży i nadejdą lep­sze czasy. Ten „fakt w moim sercu”, jak napi­sała Kel­ler w dru­giej czę­ści swo­jego eseju z 1903 roku, zna­lazł odzwier­cie­dle­nie w „opty­mi­zmie zewnętrz­nym”, czyli prze­świad­cze­niu, że stan świata stale się popra­wia – mate­rial­nie, spo­łecz­nie i duchowo. Ten postęp, jak suge­ruje, jest widoczny w „lite­ra­tu­rze, filo­zo­fii, reli­gii i histo­rii”.

Trze­cia część jej tek­stu, zaty­tu­ło­wana Prak­tyka opty­mi­zmu, roz­po­czyna się od stwier­dze­nia, że „spraw­dzia­nem wszyst­kich prze­ko­nań jest ich prak­tyczny wpływ na życie”. Opty­mizm, jak twier­dzi Kel­ler, „popy­cha świat do przodu, a pesy­mizm go hamuje”. Pesy­mizm narodu, podob­nie jak jed­nostki, „zabija instynkt, który popy­cha ludzi do walki z ubó­stwem, igno­ran­cją i prze­stęp­czo­ścią, i wysu­sza wszyst­kie źró­dła rado­ści na świe­cie”. Opty­mizm nato­miast jest „wiarą, która pro­wa­dzi do osią­gnięć”. Bez niego nic nie może stać się lep­sze.

Opis mocy, skut­ków i prak­tyki opty­mi­zmu przed­sta­wiony przez Kel­ler u progu XX stu­le­cia wciąż jest aktu­alny. Jej Bóg nie obie­cuje lep­szego świata z boskiego nakazu – zamiast tego do prak­tycz­nych dzia­łań pro­wa­dzą pozy­tywne myśli, które On inspi­ruje. Być może jej Ame­ryka jest naj­wspa­nial­szym kra­jem, jaki kie­dy­kol­wiek ist­niał na ziemi, ale Kel­ler ostrzega przed „nie­bez­piecz­nym opty­mi­zmem wyni­ka­ją­cym z igno­ran­cji i obo­jęt­no­ści”. Opty­mi­sta może wie­rzyć, że świat zasad­ni­czo jest dobrym i spra­wie­dli­wym miej­scem, ale mimo to musi zobo­wią­zać się, że będzie dostrze­gał i eli­mi­no­wał wszel­kie ist­nie­jące cier­pie­nie.

Tekst Kel­ler był wytwo­rem swo­ich cza­sów. W ciągu ostat­niego stu­le­cia nasz świa­to­po­gląd uległ prze­obra­że­niom: tam, gdzie Kel­ler miała wiarę, patrio­tyzm i prze­zna­cze­nie, my mamy psy­cho­lo­gię, filo­zo­fię i prze­wi­dy­wa­nia. Jed­nak jej obawy znaj­dują odzwier­cie­dle­nie na kar­tach niniej­szej książki i dla­tego, 120 lat póź­niej, zde­cy­do­wa­łem się nadać swo­jemu tek­stowi taką samą struk­turę, jaką ma jej esej. W pierw­szej czę­ści, zaty­tu­ło­wa­nej Opty­mizm wewnątrz, przyj­rzymy się temu, co wiemy o naszym wła­snym, intu­icyj­nym opty­mi­zmie i jego zna­cze­niu dla nas. W czę­ści dru­giej, noszą­cej tytuł Opty­mizm na zewnątrz, zadamy pyta­nie, czy ist­nieje racjo­nalna, inte­lek­tu­alna pod­stawa, aby ocze­ki­wać od świata tego, co naj­lep­sze. W trze­ciej czę­ści, Opty­mizm w świe­cie, przyj­rzymy się naszej zdol­no­ści do prze­wi­dy­wa­nia tego, co nas czeka, i zmie­nia­nia tego na lep­sze.

Pułapki i zagrożenia

Pomimo całego tego gada­nia o sile opty­mi­zmu jest w tym wszyst­kim pewien pro­blem. Opty­mizm koja­rzy się z nie­ocze­ki­wa­nymi zwy­cię­stwami, prze­no­sze­niem gór i trium­fem nad prze­ciw­no­ściami losu, ale także z nie­do­trzy­ma­nymi obiet­ni­cami, nie­osią­gal­nymi celami i nie­speł­nio­nymi marze­niami. Nasza kon­cep­cja opty­mi­zmu opiera się na pozy­tyw­nych ocze­ki­wa­niach wobec przy­szło­ści – choć nie zawsze tak było, jak prze­ko­namy się poni­żej – i oczy­wi­ście ni­gdy nie jeste­śmy w sta­nie dowieść, że ocze­ki­wa­nia te są uza­sad­nione, zanim się speł­nią. Kiedy wszystko idzie dobrze, chwa­limy opty­mizm naszych przy­wód­ców poli­tycz­nych, spo­łecz­nych i gospo­dar­czych jako inspi­ru­jący; gdy sprawy przy­bie­rają gor­szy obrót, lek­ce­wa­żymy go jako pobożne życze­nia.

Wiele osób pró­bo­wało to napra­wić, wyja­śnia­jąc, jak należy zmo­dy­fi­ko­wać czy też może okieł­znać opty­mizm, aby uczy­nić go bar­dziej zdy­scy­pli­no­wa­nym. Wpisy na blo­gach, arty­kuły i wywiady ofe­rują bogac­two warian­tów tego tematu: „opty­mizm warun­kowy”, „opty­mizm nie­okre­ślony”, „opty­mi­styczny nihi­lizm”, „tra­giczny opty­mizm”, „opty­mizm meta­fi­zyczny”, „opty­mizm prag­ma­tyczny”, „opty­mizm racjo­nalny”, „opty­mizm zło­żony”, „opty­mizm epi­ste­mo­lo­giczny”, „opty­mizm apo­ka­lip­tyczny” i tak dalej, aż do znu­dze­nia.

Nie­które z tych sfor­mu­ło­wań mają swoje zasto­so­wa­nie, ale osta­teczny rezul­tat jest zde­cy­do­wa­nie skromny. Lepiej jest zaak­cep­to­wać fakt, że opty­mizm jest nie­re­ali­styczny, ale mimo to działa na naszą korzyść. W końcu co ozna­cza „nie­re­ali­styczny”? Można by odwró­cić sytu­ację i zapy­tać, ile z rze­komo reali­stycz­nych ocze­ki­wań wobec świata jest fak­tycz­nie reali­stycz­nych, bio­rąc pod uwagę głę­boką nie­pew­ność, w obli­czu któ­rej sto­imy. Gdy­by­śmy zasto­so­wali ten sam rodzaj języ­ko­wej sztuczki, zaczę­li­by­śmy mówić o „fał­szy­wym” lub „ego­istycz­nym” reali­zmie, „fata­li­stycz­nym” lub „leni­wym” reali­zmie albo wręcz o „bzdur­nym reali­zmie”.

Czę­sto po pro­stu nie rozu­miemy wystar­cza­jąco dobrze wyzwań, przed któ­rymi sto­imy, takich jak zmiany kli­ma­tyczne, prze­wroty spo­łeczne czy sztuczna inte­li­gen­cja, aby­śmy mogli być „reali­styczni”. Czę­ściej mamy do czy­nie­nia z wie­loma moż­li­wymi rezul­ta­tami – stop­niami ocie­ple­nia, odcie­niami nie­po­ko­jów spo­łecz­nych, zasto­so­wa­niami i nad­uży­ciami tech­no­lo­gii – nad któ­rymi mamy różny zakres kon­troli. Nie ozna­cza to, że nie wiemy nic: opra­co­wa­li­śmy wiele zaawan­so­wa­nych metod oceny naszej obec­nej sytu­acji i sce­na­riu­szy na przy­szłość. Możemy i powin­ni­śmy na­dal dosko­na­lić nasze umie­jęt­no­ści mode­lo­wa­nia i prze­wi­dy­wa­nia tego, co nas czeka. Powin­ni­śmy jed­nak rów­nież zaak­cep­to­wać fakt, że nie wiemy wszyst­kiego i nie możemy wie­dzieć wszyst­kiego: przy­szłość jest nie­uchwytna.

Taka od zawsze jest kon­dy­cja czło­wieka i dys­po­nu­jemy narzę­dziami poznaw­czymi, aby sobie z nią radzić. Nasze mózgi są wyni­kiem milio­nów lat ewo­lu­cji. Nie ozna­cza to, że wszyst­kie spo­soby funk­cjo­no­wa­nia naszego umy­słu są ide­al­nie dosto­so­wane do wyzwań współ­cze­sno­ści, ale nie­roz­sąd­nie byłoby lek­ce­wa­żyć naszą intu­icję i wyobraź­nię, a także nasz inte­lekt. Jeśli chcemy, aby jutro świat był lep­szy niż dzi­siaj, musimy naj­pierw ocze­ki­wać, że tak będzie. Następ­nie musimy wyobra­zić sobie, jak może wyglą­dać ta lep­sza przy­szłość. I wresz­cie musimy zadbać o to, aby tak się stało.

Jed­nym ze spo­so­bów uza­sad­nie­nia opty­mi­zmu jest uzna­nie, że są rze­czy, któ­rych nie wiemy, że nie­które z tych nie­wia­do­mych są pozy­tywne i że mamy pewną zdol­ność do kie­ro­wa­nia się w stronę tych pozy­ty­wów. Opty­mizm zachęca nas do poszu­ki­wa­nia tych pozy­tyw­nych aspek­tów. Jeśli nato­miast w żaden spo­sób nie ocze­ku­jemy, że nasze życie może się polep­szyć, nie mamy moty­wa­cji, aby w jego poprawę wło­żyć wysi­łek i prze­my­śle­nia, wobec czego roz­wią­za­nia pozo­stają nie­od­kryte. Porażka staje się samo­speł­nia­jącą się prze­po­wied­nią.

Jest pewna przy­po­wieść, która dosko­nale ilu­struje tę sytu­ację. Dzie­więt­na­sto­wieczni podróż­nicy zauwa­żyli, że rosyj­scy chłopi mają nowa­tor­ski spo­sób na utrzy­ma­nie świe­żo­ści mleka w warun­kach braku lodówki: wrzu­cali do niego żabę4. Nie­za­leż­nie od tego, czy było to prawdą, ludowa opo­wieść opi­suje losy dwóch takich żab umiesz­czo­nych w sąsied­nich dzba­nach. Jedna z nich, stwier­dziw­szy, że nie da się wydo­stać z naczy­nia, roz­pa­cza nad swoim losem i wkrótce tonie. Jej bar­dziej zde­ter­mi­no­wana towa­rzyszka jed­nak nie prze­staje mio­tać się i walić na oślep koń­czy­nami, aż w końcu ubija mleko na masło, dzięki czemu jest w sta­nie wysko­czyć na wol­ność.

Pierw­sza żaba wpa­dła w „pułapkę pesy­mi­zmu”: ponie­waż nie widzi żad­nego wyj­ścia z trud­nej sytu­acji, po pro­stu się pod­daje, a jej zguba staje się samo­speł­nia­jącą się prze­po­wied­nią. Druga żaba nato­miast, mimo że rów­nież nie widzi żad­nej moż­li­wo­ści ucieczki, nie prze­staje wal­czyć, dzięki czemu natra­fia na roz­wią­za­nie, któ­rego nie mogła prze­wi­dzieć na początku. Ta druga żaba jest opty­mistką.

Pułapki pesy­mi­zmu są wszech­obecne w życiu czło­wieka: praca, o którą się nie sta­rasz, ponie­waż nie masz na nią szans; osoby, które uwa­żasz za zbyt atrak­cyjne dla sie­bie, więc ni­gdy nie zapro­sisz ich na randkę; gry, w które nie grasz, więc ni­gdy nie wygry­wasz. Z tego punktu widze­nia nie jest zaska­ku­jące, że opty­mi­ści odno­szą więk­sze suk­cesy niż pesy­mi­ści w nie­mal każ­dym aspek­cie życia. Zazwy­czaj osią­gają lep­sze wyniki w szkole i pracy, mają sil­niej­sze rela­cje z rodziną i przy­ja­ciółmi oraz są bar­dziej odporni na stres finan­sowy, psy­chiczny i fizyczny. To banalne stwier­dze­nie, ale osiem­dzie­siąt pro­cent suk­cesu to po pro­stu się zja­wić. Tra­cisz każdy strzał, któ­rego nie odda­jesz.

Cho­ciaż dosko­nale zda­jemy sobie sprawę z puła­pek pesy­mi­zmu w naszym wła­snym życiu, czę­sto trud­niej jest nam unik­nąć ich w szer­szym świe­cie. Bada­nia poka­zują, że Ame­ry­ka­nie wyka­zują znacz­nie więk­szą wiarę we wła­sną pomyśl­ność niż pomyśl­ność swo­jego pań­stwa, są rów­nież coraz bar­dziej pesy­mi­stycz­nie nasta­wieni wobec przy­szło­ści – szcze­gól­nie mło­dzi ludzie, któ­rzy będą musieli w tym kraju żyć. Podobne bada­nie prze­pro­wa­dzone w grud­niu 2019 roku na gru­pie 12 000 Euro­pej­czy­ków wyka­zało, że 58% respon­den­tów pozy­tyw­nie oce­niało swoją przy­szłość, ale tylko 42% miało takie samo zda­nie na temat przy­szło­ści swo­ich państw5. Co cie­kawe, w kra­jach zamoż­nych czę­sto wystę­puje roz­bież­ność mię­dzy ocze­ki­wa­niami oso­bi­stymi a spo­łecz­nymi, tzw. luka opty­mi­zmu; ten­den­cja ta jest mniej widoczna w kra­jach bied­niej­szych.

Oczy­wi­ście przed nami poważne wyzwa­nia i trudne czasy. Jeśli jed­nak cho­dzi o, powiedzmy, zmiany kli­ma­tyczne, jeste­śmy w lep­szej sytu­acji niż żaby, ponie­waż znamy roz­wią­za­nie pro­blemu: eli­mi­na­cja emi­sji dwu­tlenku węgla. Wiemy też, jak to osią­gnąć: zapro­po­no­wano roz­wią­za­nia dla każ­dego moż­li­wego aspektu tego pro­blemu. Jeśli jed­nak nie wie­rzymy, że możemy coś zmie­nić, nie będziemy dzia­łać w spo­sób, który zaowo­cuje zmianą – co sprawi, że pokor­nie zaak­cep­tu­jemy wszystko, co przy­nie­sie przy­szłość, a nie ma powodu, aby ocze­ki­wać, że będzie ona pozy­tywna. Wręcz prze­ciw­nie, praw­do­po­dob­nie będzie tra­giczna. Luka opty­mi­zmu prze­kształci się w pułapkę pesy­mi­zmu. Podob­nie jak pierw­sza żaba w dzbanku z mle­kiem, zre­zy­gnu­jemy z ucieczki.

Luka opty­mi­zmu i pułapka pesy­mi­zmu sta­no­wią realne zagro­że­nie dla naszej zdol­no­ści do roz­wią­zy­wa­nia praw­dzi­wych i palą­cych pro­ble­mów naszych cza­sów. Pozba­wiają nas moty­wa­cji potrzeb­nej do poszu­ki­wa­nia roz­wią­zań i woli, aby je wcie­lać w życie. Mło­dzi ludzie potrze­bują zapew­nie­nia, że przy­szłość jest na­dal w ich zasięgu; starsi muszą wal­czyć z bez­wład­no­ścią, która popy­cha nas w kie­runku pesy­mi­zmu. Zna­le­zie­nie tych roz­wią­zań będzie wyma­gało pomy­sło­wo­ści i wysiłku oraz przede wszyst­kim chęci ich poszu­ki­wa­nia – nawet jeśli na początku nie wiemy, jakie one są ani gdzie ich szu­kać.

24 maja 1963 roku ame­ry­kań­ski pisarz i dzia­łacz na rzecz praw oby­wa­tel­skich James Bal­dwin udzie­lił wywiadu tele­wi­zyj­nego swo­jemu kole­dze, psy­cho­lo­gowi Ken­ne­thowi Clar­kowi. Miało to być sze­ro­kie omó­wie­nie ruchu na rzecz praw oby­wa­tel­skich po burz­li­wych mie­sią­cach, pod­czas któ­rych pro­te­sty w Bir­ming­ham w sta­nie Ala­bama – uwa­ża­nym za naj­bar­dziej segre­ga­cyjne mia­sto w Ame­ryce – zostały stłu­mione przy uży­ciu sika­wek stra­żac­kich, psów poli­cyj­nych i maso­wych aresz­to­wań. Jed­nym z aresz­to­wa­nych był Mar­tin Luther King, któ­rego słynny „List z wię­zie­nia w Bir­ming­ham” sta­no­wił argu­ment za nie­po­słu­szeń­stwem oby­wa­tel­skim w obli­czu nie­spra­wie­dli­wych praw.

Wcze­śniej tego samego majo­wego dnia Bal­dwin, Clark i inni akty­wi­ści zostali zapro­szeni na spo­tka­nie z Rober­tem Ken­ne­dym, ówcze­snym pro­ku­ra­to­rem gene­ral­nym Sta­nów Zjed­no­czo­nych. Spo­tka­nie miało burz­liwy prze­bieg, a obie strony wyszły ze stu­dia sfru­stro­wane i scep­tycz­nie nasta­wione do moż­li­wo­ści osią­gnię­cia poro­zu­mie­nia. Wydaje się, że to doświad­cze­nie cią­żyło na Bal­dwinie i Clarku pod­czas wywiadu tele­wi­zyj­nego: obaj są przy­gnę­bieni, zmar­twieni. Wra­że­nie to potę­guje dym z papie­ro­sów, który unosi się wokół nich. Bal­dwin odpo­wiada na pierw­sze pyta­nie Clarka doty­czące jego doświad­czeń edu­ka­cyj­nych, po czym nagle prze­cho­dzi do bru­tal­no­ści, z jaką potrak­to­wano pro­te­stu­ją­cych w Bir­ming­ham, sku­pia­jąc się w szcze­gól­no­ści na incy­den­cie, gdy pię­ciu poli­cjan­tów powa­liło na zie­mię kobietę, a jeden z nich przy­du­sił kola­nem jej szyję. W końcu Clark pyta: „Jim, jak widzisz przy­szłość naszego narodu w głębi swo­jego serca? […] Co widzisz? Jesteś zasad­ni­czo opty­mi­stą? Czy pesy­mi­stą?”. „Cóż, cie­szę się i jed­no­cze­śnie żałuję, że zada­łeś mi to pyta­nie. Posta­ram się odpo­wie­dzieć na nie jak naj­le­piej – odrzekł Bal­dwin. – Nie mogę być pesy­mi­stą – powie­dział, wzru­sza­jąc ramio­nami – ponie­waż żyję. Bycie pesy­mi­stą ozna­cza, że zga­dzasz się, iż życie ludz­kie jest kwe­stią aka­de­micką. Jestem więc zmu­szony być opty­mi­stą. Jestem zmu­szony wie­rzyć, że prze­trwamy wszystko, co prze­trwać musimy”.

Sie­dzący tego dnia w stu­diu tele­wi­zyj­nym Bal­dwin i Clark nie mogli tego prze­wi­dzieć, ale rok 1963 oka­zał się prze­ło­mowy dla ruchu na rzecz praw oby­wa­tel­skich w Sta­nach Zjed­no­czo­nych. Po ich spo­tka­niu Ken­nedy naka­zał FBI zin­ten­sy­fi­ko­wać inwi­gi­la­cję Bal­dwina i innych akty­wi­stów na rzecz praw lud­no­ści czar­no­skó­rej, ale jed­no­cze­śnie stał się bar­dziej przy­chylny ich spra­wie. Bal­dwin opu­bli­ko­wał książkę Następ­nym razem pożar6, która spo­tkała się z pozy­tyw­nym odbio­rem czy­tel­ni­ków dzięki prze­sła­niu, że choć jest ich garstka, akty­wi­ści być może zdo­łają poło­żyć kres raso­wemu kosz­ma­rowi i zmie­nić histo­rię świata. Pod koniec sierp­nia tego roku Mar­tin Luther King wygło­sił słynne prze­mó­wie­nie „I Have a Dream” („Mam marze­nie”), jedno z naj­bar­dziej opty­mi­stycz­nych wystą­pień w histo­rii. Walka o prawa oby­wa­tel­skie trwała na­dal – po prze­mó­wie­niu Kinga szybko doszło do bru­tal­nych aktów prze­mocy ze strony zwo­len­ni­ków supre­ma­cji bia­łej rasy – ale otwo­rzyła się droga naprzód, któ­rej wcze­śniej nie było widać.

Bal­dwin miał rację: życie ludz­kie nie jest kwe­stią aka­de­micką. Odpo­wie­dzi na pyta­nia o to, czego możemy ocze­ki­wać od życia, w jakim świe­cie żyjemy i co możemy zro­bić, aby kształ­to­wać przy­szłość – mimo że pyta­nia te są przed­mio­tem dys­ku­sji od tysiąc­leci – nie leżą w gestii rozu­mo­wa­nia, ale prze­ko­na­nia, deter­mi­na­cji i wiary. Żyjemy u progu donio­słych zmian, być może kry­zysu. Jak ujął to inny dzia­łacz poli­tyczny, Włoch Anto­nio Gram­sci, w liście napi­sa­nym w jed­nym z wię­zień Mus­so­li­niego: „Stary świat umiera, a nowy rodzi się w bólach; teraz jest czas potwo­rów”.

Obec­nie, podob­nie jak wtedy, stary świat umiera. Naszym zada­niem jest pomóc nowemu światu się naro­dzić i dopil­no­wać, by jego aku­szerką nie były potwory. Nie ma to być świat ide­alny, ale lep­szy, zro­dzony nie tylko z aka­de­mic­kich cnót rozumu, inte­lektu i pla­no­wa­nia, ale także z irra­cjo­nal­nych cnót wiary, wyobraźni i moż­li­wo­ści: z opty­mi­zmu.

Część I. Optymizm wewnętrzny: pozytywne złudzenia

Dla­czego jeste­śmy z natury opty­mi­stami?

Czy świat pogrąża się w pułapce pesy­mi­zmu?

Czy możemy nauczyć się widzieć szklankę do połowy pełną?

Rozdział 1. Optymistyczna małpa

Roz­dział 1

Opty­mi­styczna małpa

Dlaczego jesteśmy z natury optymistami?

Dla­czego kur­czak prze­szedł przez ulicę? Ponie­waż wie­rzył, że może dostać się na drugą stronę.

Trudno powie­dzieć, czy kur­czak jest opty­mi­stą. Nie można go prze­cież zapy­tać o to, czy szklanka wody jest w poło­wie pełna, czy w poło­wie pusta. Można jed­nak wie­lo­krot­nie poka­zy­wać pisklę­ciu białą kartę przed miską smacz­nych robacz­ków i czarną kartę przed pustą miską. Gdy pisklęta nauczą się wybie­rać białą kartę, poka­zuje się im szarą kartę. Pisklęta, które natych­miast kie­rują się w stronę sza­rej kartki, uznaje się za opty­mi­stów. Naj­wy­raź­niej docho­dzą one do wnio­sku, że kartka jest bar­dziej biała niż czarna – co odpo­wiada postrze­ga­niu szklanki jako w poło­wie peł­nej, a nie w poło­wie pustej. Na tej pod­sta­wie można stwier­dzić, że więk­szość kur­cząt rze­czy­wi­ście jest opty­mi­stami.

Kur­czaki nie są jedy­nymi zwie­rzę­tami wyka­zu­ją­cymi tego rodzaju „stron­ni­czość osądu”. Pierw­sze tego typu testy prze­pro­wa­dzono na początku XXI wieku na szczu­rach, które nauczyły się, że prze­su­nię­cie dźwi­gni po usły­sze­niu jed­nego sygnału dźwię­ko­wego skut­kuje dostar­cze­niem pokarmu, nato­miast prze­sta­wie­nie dźwi­gni w odpo­wie­dzi na inny dźwięk wywo­łuje jedy­nie nie­przy­jemny biały szum. Od tego czasu naukowcy dosto­so­wali ten rodzaj testu „nie­jed­no­znacz­nego bodźca” do wielu róż­nych gatun­ków zwie­rząt i wypró­bo­wali wiele warian­tów, aby zba­dać wpływ róż­nych śro­do­wisk i doświad­czeń. Im wię­cej eks­pe­ry­men­tów prze­pro­wa­dzają, tym dłuż­sza i bar­dziej ezo­te­ryczna staje się lista ich odkryć: psy lewo­łapne są bar­dziej „pesy­mi­styczne” niż te, które pre­fe­rują prawą łapę. Szpaki euro­pej­skie stają się bar­dziej „opty­mi­styczne”, jeśli mogą się kąpać, kiedy tylko chcą. Krowy uczą się szyb­ciej, gdy dmu­cha się na nie powie­trze, niż gdy pod­daje się je wstrzą­som elek­trycz­nym. Świnki minia­tu­rowe szyb­ciej opa­no­wują testy niż świ­nie hodow­lane, ale nie są przez to bar­dziej pozy­tyw­nie nasta­wione do życia. Owce, któ­rym podaje się leki wywo­łu­jące stres, nie stają się bar­dziej pesy­mi­styczne. Del­finy butlo­nose są bar­dziej opty­mi­styczne, jeśli pły­wają syn­chro­nicz­nie z innymi przed­sta­wi­cie­lami swo­jego gatunku. A łyk cukru spra­wia, że trzmie­lom świat wydaje się słod­szy.

Może to brzmieć jak zbiór zupeł­nie loso­wych odkryć, ale bada­nia te są trak­to­wane bar­dzo poważ­nie. Poszu­kuje się w nich wska­zó­wek doty­czą­cych związku mię­dzy opty­mi­zmem a samo­po­czu­ciem bada­nych zwie­rząt, dla­tego są one tak zróż­ni­co­wane: różne gatunki mają różne wyma­ga­nia doty­czące dobrego życia. Na przy­kład szwedzki zespół, który prze­pro­wa­dził bada­nia na kur­cza­kach, chciał dowie­dzieć się, czy ptaki wycho­wane w sty­mu­lu­ją­cym oto­cze­niu pozo­stają bar­dziej pozy­tywne w sytu­acjach stre­so­wych niż te wycho­wane w bar­dziej ste­ryl­nych warun­kach, co ma oczy­wi­ste impli­ka­cje dla ich dobro­stanu w kon­tek­ście rol­ni­czym (oka­zało się osta­tecz­nie, że tak7). Ogólny wnio­sek jest taki, że warunki życia zwie­rząt kształ­tują ich skłon­ność do wybie­ra­nia „opty­mi­stycz­nej” drogi. Stre­so­wane zwie­rzęta – mrówki pod­dane łagod­nym wstrzą­som elek­trycz­nym, szczury żyjące w cią­gle zmie­nia­ją­cym się śro­do­wi­sku, porzu­cone i pozo­sta­wione same sobie psy – są zazwy­czaj mniej opty­mi­styczne, pod­czas gdy te żyjące w boga­tym oto­cze­niu lub które nie­dawno dostały nie­ocze­ki­waną nagrodę, skłonne są widzieć (lub lizać, wąchać i tak dalej) pozy­tywną stronę życia.

Czy to naprawdę opty­mizm w rozu­mie­niu czło­wieka? Jak suge­ruje powyż­sza lista, zwie­rzęta dzia­łają zgod­nie z wła­snymi, wysoce spe­cy­ficz­nymi dla gatunku moty­wa­cjami i trudno je porów­nać z ludz­kimi. Ale ponie­waż ludzie rów­nież są zwie­rzętami, wydaje się roz­sądne zało­że­nie, że nasz opty­mizm jest kolejną odmianą tego samego motywu, być może odzwier­cie­dla­jącą nasze wyma­ga­nia doty­czące dobrego samo­po­czu­cia.

Jeśli tak, można by się spo­dzie­wać, że pojawi się to u naszych bliż­szych ewo­lu­cyj­nych krew­nych. I rze­czy­wi­ście, kapu­cynki, mar­mo­zety i makaki wyka­zują skłon­ność do „stron­ni­czo­ści osądu” w testach z nie­jed­no­znacz­nymi bodź­cami. Mniej jest dowo­dów w przy­padku naszych najbliż­szych krew­nych, małp człe­ko­kształt­nych, ponie­waż bada­nia te są skom­pli­ko­wane pod wzglę­dem etycz­nym i prak­tycz­nym, zatem zazwy­czaj bar­dzo ogra­ni­czone. Nie­mniej jed­nak ist­nieją pewne suge­stywne, choć wstępne, wyniki. Na przy­kład bada­nie z udzia­łem trzech szym­pan­sów suge­ro­wało, że ich opty­mizm był zwią­zany z sil­nie patriar­chalną struk­turą spo­łeczną i przez nią wzmac­niany: Nicky, samiec domi­nu­jący, był naj­bar­dziej pozy­tyw­nie nasta­wiony, pod­czas gdy ET, jedyna samica, była naj­bar­dziej pesy­mi­styczna.

Wydaje się więc, że opty­mizm w pod­sta­wo­wej, ale roz­po­zna­wal­nej for­mie jest powszechny w całym kró­le­stwie zwie­rząt i sil­nie zwią­zany z dobro­sta­nem. Ale dla­czego? Dla­czego lepiej jest mylić się w stronę pozy­tywną? Czy nie byłoby lepiej dla zwie­rzę­cia – albo dla czło­wieka – doko­nać jak naj­do­kład­niej­szej oceny sytu­acji, a następ­nie odpo­wied­nio zare­ago­wać? Być może byłoby lepiej. Pro­blem polega jed­nak na tym, że nie­zwy­kle pre­cy­zyjna ocena sytu­acji nie zawsze jest moż­liwa, a ści­ślej mówiąc: zazwy­czaj nie jest moż­liwa.

Wyobraź sobie, że jesteś myszą. Podob­nie jak więk­szość małych ssa­ków, szybko spa­lasz ener­gię, więc musisz czę­sto jeść. Jeśli nie będziesz jeść przez kilka dni, umrzesz z głodu. Twój pro­blem polega na tym, że pod­czas poszu­ki­wa­nia poży­wie­nia spa­lasz jesz­cze wię­cej ener­gii. Jeśli zatem opu­ścisz swoją przy­tulną norę w poszu­ki­wa­niu nasion, ale nie znaj­dziesz ich wystar­cza­jąco dużo, wró­cisz do domu w gor­szym sta­nie niż przed wyj­ściem. Skąd wiesz, kiedy należy wyru­szyć na poszu­ki­wa­nie poży­wie­nia? Jeśli będziesz wycho­dzić przy każ­dej oka­zji, zmar­nu­jesz dużo ener­gii. Możesz nawet przy­pła­cić to życiem. Zara­zem nie możesz po pro­stu sie­dzieć w norze przez cały czas: jeśli będziesz zwle­kać z wyru­sze­niem na poszu­ki­wa­nie poży­wie­nia, w końcu sta­niesz się zbyt słaby, aby cokol­wiek zna­leźć. Zatem: czy powi­nie­neś wycho­dzić przy każ­dej oka­zji i ryzy­ko­wać wyczer­pa­nie, czy pozo­stać w domu na zawsze i sta­wić czoła nie­uchron­nej śmierci gło­do­wej?

Oczy­wi­ście wła­ściwa odpo­wiedź leży gdzieś pomię­dzy tymi dwiema skraj­no­ściami. Ale gdzie dokład­nie?

W ide­al­nym świe­cie był­byś w sta­nie dokład­nie oce­nić sytu­ację, wie­dząc wszystko, co trzeba, o doj­rza­ło­ści ziarna, ukształ­to­wa­niu terenu, zwy­cza­jach kota z sąsiedz­twa i tak dalej. Roz­wa­żył­byś za i prze­ciw, oce­nił widoki na powo­dze­nie w sytu­acji nara­sta­ją­cego głodu. Jeśli szanse na zdo­by­cie więk­szej ilo­ści kalo­rii niż potrzebna do tego ener­gia będą więk­sze niż pięć­dzie­siąt pro­cent, wycho­dzisz i jesz. Jeśli mniej­sze, sie­dzisz w domu.

W praw­dzi­wym świe­cie jed­nak nic nie jest tak jed­no­znaczne. Nie wiesz, ile jedze­nia jest jesz­cze dostępne (może inne myszy cię wyprze­dziły?), czy żyzne poletko, które zna­la­złeś pod­czas ostat­niej wyprawy, jest na­dal dostępne ani czy kot sąsia­dów nie zmie­nił trasy swo­ich łowów. Zostać czy iść? To kwe­stia oceny sytu­acji8. Ten dyle­mat został uprosz­czony w eks­pe­ry­men­tach nie­jed­no­znacz­nego bodźca do postaci sza­rej kartki dla kur­cząt.

Bio­rąc pod uwagę wszyst­kie te nie­pewne zmienne, cza­sami na pewno podej­miesz złą decy­zję. Cho­dzi o to, by podej­mo­wać wię­cej dobrych decy­zji niż złych. Jeśli jesteś na wpół wygłod­niały – czy to dla­tego, że nie­ustan­nie mar­nu­jesz ener­gię na bez­owocne poszu­ki­wa­nia poży­wie­nia, czy też dla­tego, że zbyt rzadko wycho­dzisz, aby się odpo­wied­nio odży­wić – nie uda ci się przy­cią­gnąć part­nera, zapew­nić poży­wie­nia potom­stwu ani uciec przed dra­pież­ni­kami. Zarówno zbyt­nia lek­ko­myśl­ność, jak i nad­mierna nie­śmia­łość pro­wa­dzą do wygi­nię­cia. Dzia­ła­jąca przez miliony poko­leń natu­ralna selek­cja zmusi cię do udo­sko­na­le­nia umie­jęt­no­ści podej­mo­wa­nia decy­zji, czy wyjść na zewnątrz, czy nie.

Pod­sta­wo­wym zało­że­niem teo­rii zarzą­dza­nia błę­dami jest, że gatu­nek staje się eks­per­tem w zarzą­dza­niu tymi rodza­jami błę­dów, które mogą pro­wa­dzić do utraty ener­gii. Może nawet popeł­niać wię­cej błę­dów, ale będą one mniej­sze, a ich suma mniej poważna. W arty­kule z 2006 roku psy­cho­lo­go­wie beha­wio­ralni Mar­tie Hasel­ton i Daniel Net­tle wyko­rzy­stali to rozu­mo­wa­nie, argu­men­tu­jąc, że nie­pro­por­cjo­nal­nie korzystne jest pre­fe­ro­wa­nie dzia­ła­nia, gdy koszty porażki są niskie (tro­chę zmar­no­wa­nego wysiłku poświę­co­nego na poszu­ki­wa­nie poży­wie­nia) w porów­na­niu z korzy­ściami pły­ną­cymi z suk­cesu (dużo pysz­nych kalo­rii do spo­ży­cia). Pod­ję­cie dzia­ła­nia może oka­zać się lep­szym roz­wią­za­niem, nawet jeśli szanse na suk­ces są dość nie­wiel­kie, ponie­waż jeśli nasze sza­cunki są zbyt ostrożne, ale mimo to podej­mu­jemy dzia­ła­nie, możemy korzy­stać z oka­zji, o któ­rych ist­nie­niu nawet nie wie­dzie­li­śmy.

To wyja­śnia pod­sta­wową logikę „opty­mi­stycz­nego” zacho­wa­nia. Czy ma to zasto­so­wa­nie w przy­padku ludzi, któ­rzy – z całym sza­cun­kiem dla myszy – muszą radzić sobie w znacz­nie bar­dziej zło­żo­nych sytu­acjach? Być może u pod­staw naszego opty­mi­zmu leży zachę­ca­nie nas do dzia­ła­nia, gdy sytu­acja wymyka się racjo­nal­nej oce­nie. W takich oko­licz­no­ściach skłon­ność do pozy­tyw­nego myśle­nia może przy­nieść nie­ocze­ki­wane korzy­ści. Można by ocze­ki­wać, że opty­mi­ści będą aktyw­nie podej­mo­wać ryzyko, z któ­rego rezy­gnują ich bar­dziej pasywni kuzyni, wyko­rzy­stu­jąc chwilę i zapew­nia­jąc sobie prze­wagę. Z całą pew­no­ścią tak wła­śnie zdaje się dzia­łać opty­mizm w wypadku czło­wieka – choć nasz opty­mizm przy­biera formę cha­rak­te­ry­styczną wyłącz­nie dla ludzi.

Pozytywne złudzenia

Jedną z trud­no­ści w zro­zu­mie­niu opty­mi­zmu jest to, że samo słowo ma wiele nieco róż­nych zna­czeń. Zacznijmy więc od defi­ni­cji słow­ni­ko­wej, zgod­nie z którą opty­mizm to: „skłon­ność do inter­pre­to­wa­nia dzia­łań i wyda­rzeń w naj­bar­dziej korzystny spo­sób, dostrze­ga­nia przede wszyst­kim dodat­nich stron życia, widze­nia wszyst­kiego w naj­ko­rzyst­niej­szym świe­tle, pozy­tyw­nego oce­nia­nia rze­czy­wi­sto­ści, prze­wi­dy­wa­nia naj­bar­dziej pomyśl­nego biegu wyda­rzeń”. Fakt, iż defi­ni­cja ta brzmi tak pro­sto, świad­czy o tym, jak wyra­fi­no­wane są nasze mózgi, ponie­waż w rze­czy­wi­sto­ści ozna­cza ona nie­zwy­kłe zdol­no­ści do rozu­mo­wa­nia, wyobra­ża­nia sobie i pla­no­wa­nia.

Owo „dostrze­ga­nie dodat­nich stron” wymaga od nas wyobra­że­nia sobie sce­na­riu­sza, który pasuje do fak­tów i ma sens z punktu widze­nia moty­wów wszyst­kich zaan­ga­żo­wa­nych osób. „Prze­wi­dy­wa­nie” zakłada wyobra­że­nie sobie, jak przy­szłość może ewo­lu­ować z teraź­niej­szo­ści, w opar­ciu wyłącz­nie o nasze dotych­cza­sowe doświad­cze­nia funk­cjo­no­wa­nia świata i wszel­kich zmian w tym funk­cjo­no­wa­niu, jakie jeste­śmy w sta­nie sobie wyobra­zić. A impli­ka­cja „pomyśl­nego biegu wyda­rzeń” ozna­cza, że możemy wyobra­zić sobie wiele sce­na­riu­szy i wiele wyni­ków – wiele „moż­li­wych świa­tów” – a następ­nie oce­nić je, aby wybrać ten, który naj­le­piej odpo­wiada naszym skłon­no­ściom i pre­fe­ren­cjom.

Każda z tych czyn­no­ści wymaga nie­zwy­kłych zdol­no­ści poznaw­czych, ale są one dla nas tak natu­ralne, że czę­sto nie zda­jemy sobie sprawy z ich wyko­rzy­sta­nia. Tak naprawdę trudno nam ich nie uży­wać. Jeśli zapy­tasz ludzi, czy szklanka wody jest w poło­wie pełna, czy w poło­wie pusta, zazwy­czaj nie udzielą ci jed­no­znacz­nej odpo­wie­dzi. Samo w sobie pyta­nie jest nudne, a nawet bez­sen­sowne. Małe dzieci mogą zacząć skru­pu­lat­nie mie­rzyć poziom wody w szklance, ale star­sze i doro­śli zdają sobie sprawę, że to spraw­dzian, i pró­bują zna­leźć logiczne uza­sad­nie­nie swo­jej odpo­wie­dzi: jeśli woda do szklanki została dopiero co nalana, to szklanka jest w poło­wie pełna, ale jeśli wcze­śniej była pełna, a ty z niej piłeś, to jest w poło­wie pusta. Think­flu­en­ce­rzy na Lin­ke­dI­nie zmie­niają per­spek­tywę patrze­nia na pro­blem: tak naprawdę cho­dzi o decy­zję: napeł­nić szklankę czy ją opróż­nić. Żar­tow­ni­sie komen­tują: „Opty­mi­sta mówi, że szklanka jest w poło­wie pełna, pesy­mi­sta, że w poło­wie pusta. A kiedy się kłócą, reali­sta wszystko wypija”.

Psy­cho­lo­go­wie z pew­no­ścią nie oce­niają opty­mi­zmu ludzi, poka­zu­jąc im szklankę wypeł­nioną do połowy wodą. Jak więc to robią? Cóż, przez długi czas po pro­stu nie zaj­mo­wali się tym pro­ble­mem.

Zaczął Sig­mund Freud, suge­ru­jąc, że tylko osoby o sła­bej psy­chice potrze­bują łago­dzić swoje nie­po­koje irra­cjo­nal­nymi prze­ko­na­niami. Wiara, że wszystko ułoży się jak naj­le­piej, na przy­kład dzięki boskiej opatrz­no­ści, może być pocie­sze­niem dla prze­sąd­nych i nie­szczę­śli­wych, ale osoby wykształ­cone i silne psy­chicz­nie będą brały świat takim, jaki jest. Jeśli ludzie upar­cie trzy­mają się złud­nych prze­ko­nań w obli­czu sprzecz­nych dowo­dów, należy ich uznać za osoby z zabu­rze­niami uro­je­nio­wymi, poten­cjal­nie wyma­ga­jące lecze­nia psy­chia­trycz­nego.

Takie podej­ście domi­no­wało w myśle­niu psy­cho­lo­gów w pierw­szej poło­wie XX wieku, ale pro­wa­dzone w latach sześć­dzie­sią­tych tego stu­le­cia bada­nia kon­su­menc­kie wyka­zały, że więk­szość ludzi ocze­ki­wała, iż ich życie będzie prze­bie­gało znacz­nie spo­koj­niej, niż wska­zy­wa­łyby na to wszel­kie prze­słanki. Oka­zało się, że prze­ko­na­nia te podzie­lało wiele osób pro­wa­dzą­cych cał­ko­wi­cie bez­pro­ble­mowe życie. Twier­dzili, że ist­nieje nie­wiel­kie praw­do­po­do­bień­stwo, że ule­gną wypad­kowi samo­cho­do­wemu lub zacho­rują na raka; prze­wi­dy­wali, że zmiany poli­tyczne, gospo­dar­cze i spo­łeczne będą prze­bie­gać zgod­nie z ich ocze­ki­wa­niami; wyra­żali nawet cał­ko­wi­cie nie­uza­sad­nioną pew­ność w odnie­sie­niu do takich zupeł­nie przy­pad­ko­wych wyda­rzeń jak wycią­gnię­cie kon­kret­nej karty z prze­ta­so­wa­nej talii.

Powszech­ność tych prze­ko­nań – prze­mia­no­wa­nych na dobrze brzmiące „pozy­tywne złu­dze­nia” – była dla bada­czy zagad­kowa. Czy jest moż­liwe, aby pra­wie wszy­scy mieli łagodne uro­je­nia? Zja­wi­sko to wywo­łało wiele dys­ku­sji, ale dopiero w 1980 roku ktoś pod­jął jego pierw­sze praw­dziwe bada­nia.

Neil Wein­stein, wów­czas młody psy­cho­log z Uni­wer­sy­tetu Rut­gersa, popro­sił ludzi o ocenę praw­do­po­do­bień­stwa doświad­cze­nia przez nich róż­nych złych sytu­acji, takich jak roz­wód, zwol­nie­nie z pracy lub napad. Wpro­wa­dza­jąc odpo­wie­dzi do kart per­fo­ro­wa­nych, które były wów­czas tech­no­lo­gią słu­żącą do prze­twa­rza­nia danych, zauwa­żył coś dziw­nego: „Wszyst­kie odpo­wie­dzi znaj­do­wały się poni­żej śred­niej skali”.

Zain­try­go­wany Wein­stein popro­sił łącz­nie 130 stu­den­tów o ocenę praw­do­po­do­bień­stwa wystą­pie­nia 18 pozy­tyw­nych i 24 nega­tyw­nych wyda­rzeń życio­wych (mię­dzy innymi ukoń­cze­nie stu­diów, osią­gnię­cia zawo­dowe, mał­żeń­stwo, roz­wód, cho­roba). Waż­nym ele­men­tem jego eks­pe­ry­mentu było to, że popro­sił uczest­ni­ków o porów­na­nie sie­bie z innymi, a nie ze sta­ty­stycz­nym praw­do­po­do­bień­stwem wystą­pie­nia danego zda­rze­nia. Jak wyka­zały bada­nia kon­su­menc­kie, ludzie kon­se­kwent­nie prze­ce­niają swoje szanse na szczę­ście i nie dosza­co­wują praw­do­po­do­bień­stwa nie­szczę­ścia. Jed­nak nie­wiele osób ma dobre roze­zna­nie w praw­do­po­do­bień­stwie zacho­ro­wa­nia na raka lub uczest­ni­cze­nia w wypadku samo­cho­do­wym. Dokładne osza­co­wa­nie ryzyka wystą­pie­nia tych zda­rzeń wymaga wielu danych i wie­dzy aktu­arial­nej.

Zara­zem odpo­wiedź na pyta­nie o to, gdzie w swo­jej oce­nie ludzie pla­sują się w porów­na­niu z innymi, nie wymaga żad­nej obiek­tyw­nej oceny praw­do­po­do­bień­stwa. Test Wein­ste­ina mie­rzył więc, czy jego stu­denci naprawdę z opty­mi­zmem pod­cho­dzili do swo­ich per­spek­tyw życio­wych, a nie to, jak słabo radzili sobie z odga­dy­wa­niem zmien­nych sta­ty­stycz­nych. I rze­czy­wi­ście tak było: wie­rzyli, że mają ponad­prze­ciętne szanse na doświad­cze­nie pozy­tyw­nych wyda­rzeń życio­wych, a ryzyko wystą­pie­nia złych rze­czy – poni­żej śred­niej. W oce­nie tych wyda­rzeń wystę­po­wały jed­nak znaczne róż­nice. Na przy­kład jeśli cho­dzi o posia­da­nie wła­snego domu, opty­mi­stycz­nych odpo­wie­dzi było około sze­ściu razy wię­cej niż pesy­mi­stycz­nych, ale na pyta­nie o ukoń­cze­nie szkoły z wyni­kiem w pierw­szej trójce odpo­wie­dzi opty­mi­stycz­nych wystę­po­wało nie­wiele wię­cej od pesy­mi­stycz­nych. Ogól­nie rzecz bio­rąc, ludzie wyda­wali się bar­dziej opty­mi­styczni, gdy postrze­gali wynik jako bar­dziej pożą­dany, pro­za­iczny lub moż­liwy do kon­tro­lo­wa­nia.

Poziom opty­mi­zmu utrzy­my­wał się nawet wtedy, gdy Wein­stein pró­bo­wał spro­wa­dzić respon­den­tów na zie­mię. Popro­sił człon­ków jed­nej z grup, aby wyja­śnili, dla­czego tak, a nie ina­czej oce­nili swoje szanse, następ­nie poka­zał im wyja­śnie­nia innych uczest­ni­ków, po czym ponow­nie prze­pro­wa­dził tę samą ankietę. Cho­dziło o to, aby uzmy­sło­wić stu­den­tom, że nie są tak wyjąt­kowi, jak im się wyda­wało. Rze­czy­wi­ście pod­czas ponow­nego bada­nia stali się bar­dziej roz­ważni i umiar­ko­wani w swo­ich odpo­wie­dziach, ale na­dal twier­dzili, że są mniej nara­żeni na nega­tywne wyda­rze­nia niż prze­ciętna osoba.

W ciągu dzie­się­cio­leci od pio­nier­skich eks­pe­ry­men­tów Wein­ste­ina setki kolej­nych badań – wyko­rzy­stu­ją­cych różne meto­do­lo­gie i defi­ni­cje „opty­mi­zmu” – potwier­dziły, że ludzie mają ogólną skłon­ność do prze­ce­nia­nia swo­ich szans na szczę­ście i nie­do­ce­nia­nia szans na nieszczę­ście. Nie­chciana ciąża, kon­se­kwen­cje pale­nia tyto­niu, zacho­ro­wa­nie na raka, roz­sta­nie, trzę­sie­nia ziemi, wypadki samo­cho­dowe, a nawet ska­że­nie rado­nem – wyka­zano, że ludzie są nie­re­ali­stycz­nie opty­mi­styczni w odnie­sie­niu do wszyst­kich tych i wielu innych sytu­acji. Doty­czy to rów­nież bar­dziej przy­ziem­nych wyda­rzeń: uwa­żamy, że waka­cje będą faj­niej­sze niż w rze­czy­wi­sto­ści, i ocze­ku­jemy wię­cej przy­jem­nych chwil – smacz­nych, obfi­tych posił­ków, świet­nych wie­czor­nych wyjść – niż fak­tycz­nie udaje się nam prze­żyć.

Róż­nica mię­dzy naszymi ocze­ki­wa­niami a rze­czy­wi­sto­ścią to nad­mierny opty­mizm, nazy­wany rów­nież ilu­zją opty­mizmu. Setki badań potwier­dzają, że ilu­zja opty­mizmu jest powszechna, nie­za­leż­nie od płci, rasy, naro­do­wo­ści czy wieku. „Nawet eks­perci wyka­zują zaska­ku­jąco opty­mi­styczne nasta­wie­nie; praw­nicy zaj­mu­jący się spra­wami roz­wo­do­wymi nie doce­niają nega­tyw­nych kon­se­kwen­cji roz­wodu, ana­li­tycy finan­sowi ocze­kują nie­re­ali­stycz­nie wyso­kich zysków, a leka­rze prze­ce­niają sku­tecz­ność swo­ich metod lecze­nia” – pisze neu­ro­bio­log Tali Sha­rot, która w znacz­nym stop­niu przy­czy­niła się do popu­la­ry­za­cji tej kon­cep­cji.

Według sza­cun­ków Sha­rot około 80 pro­cent ludzi wyka­zuje mniej­szą lub więk­szą skłon­ność do opty­mi­zmu, pod­czas gdy około 10 pro­cent to reali­ści, któ­rych oceny są zazwy­czaj trafne, zaś kolej­nych 10 pro­cent to pesy­mi­ści, któ­rzy zwy­kle ocze­kują naj­gor­szego. Ta ostat­nia grupa jest nie­wielka, ale zna­cząca: obej­muje osoby cier­piące na depre­sję, dla któ­rych pesy­mizm jest jed­nym z kry­te­riów dia­gno­stycz­nych. Zro­zu­mie­nie tego związku sta­nowi klu­czową moty­wa­cję dla badań psy­cho­lo­gicz­nych w tej dzie­dzi­nie. Jed­nak warto zba­dać rów­nież więk­szą część ludz­ko­ści. Dla­czego więk­szość z nas jest opty­mi­stami?

Nierealne oczekiwania

Od tysięcy lat wielcy myśli­ciele twier­dzili, że naj­lep­szym spo­so­bem na przej­ście przez życie jest jak naj­bar­dziej reali­styczne postrze­ga­nie moż­li­wo­ści i wyzwań – gdzie realizm ozna­cza spoj­rze­nie na świat oparte na dowo­dach, mocno zako­rze­nione w logice i racjo­nal­no­ści. To z pew­no­ścią daje naj­więk­szą szansę na prze­wi­dze­nie tego, co przy­nie­sie przy­szłość, i odpo­wied­nie pla­no­wa­nie. Jeśli widzisz zbie­ra­jące się na nie­bie burzowe chmury, nie ubie­rzesz się tak, jakby dzień miał być sło­neczny. Pod­sta­wową zasadą głów­nego nurtu eko­no­mii jest to, że dokładna ocena wszyst­kich infor­ma­cji sta­nowi ide­alny spo­sób na mak­sy­ma­li­za­cję zysków i mini­ma­li­za­cję ryzyka. Zało­że­nie, że realizm jest naj­lep­szym roz­wią­za­niem, jest wpi­sane w wiele spo­so­bów zarzą­dza­nia spo­łe­czeń­stwami.

Jed­nak w ostat­nich latach coraz wyraź­niej widać, że w rze­czy­wi­sto­ści nie prze­strze­gamy tej zasady – ani w eko­no­mii, ani w żad­nej innej dzie­dzi­nie. Spo­sób funk­cjo­no­wa­nia naszego umy­słu oraz wyni­ka­jące z niego decy­zje i dzia­ła­nia czę­sto nie są zgodne z tym, co dyk­tuje aryt­me­tyka, twarde dowody i logika. W ciągu ostat­niego pół­wie­cza ziden­ty­fi­ko­wano dzie­siątki błę­dów poznaw­czych dzięki pio­nier­skim pra­com Amosa Tver­sky’ego i Daniela Kah­ne­mana, spo­pu­la­ry­zo­wa­nych w best­sel­le­ro­wej książce tego ostat­niego zaty­tu­ło­wa­nej Pułapki myśle­nia. O myśle­niu szyb­kim i wol­nym. Nie­które z nich stały się dobrze znane, takie jak błąd potwier­dze­nia – pod­świa­doma skłon­ność do wyszu­ki­wa­nia, zapi­sy­wa­nia i zapa­mię­ty­wa­nia infor­ma­cji, które potwier­dzają nasze wła­sne uprze­dze­nia, przy jed­no­cze­snym igno­ro­wa­niu lub wypie­ra­niu z pamięci dowo­dów sprzecz­nych. Zoba­czymy póź­niej, że na podob­nej zasa­dzie pozo­sta­jemy opty­mi­stami pomimo życio­wych nie­po­wo­dzeń i pora­żek: trzy­mamy się tych strzę­pów infor­ma­cji, które potwier­dzają nasze pozy­tywne ocze­ki­wa­nia, a igno­ru­jemy te, które tego nie robią.

Uży­wamy rów­nież skró­tów myślo­wych – heu­ry­styki – aby unik­nąć koniecz­no­ści roz­wią­zy­wa­nia od pod­staw skom­pli­ko­wa­nych pro­ble­mów za każ­dym razem, gdy się na nie naty­kamy. Na przy­kład heu­ry­styka repre­zen­ta­tyw­no­ści skła­nia nas do myśle­nia w kate­go­riach ste­reo­ty­pów: jeśli powiem ci, że Doreen jest cicha, nie­śmiała, schludna i lubi swe­try, naj­praw­do­po­dob­niej zało­żysz, że jest biblio­te­karką, a nie na przy­kład hoke­istką. Jak można sobie wyobra­zić na pod­stawie choćby tego przy­kładu, heu­ry­styka może rów­nież wpro­wa­dzać nas w błąd, co może mieć poten­cjal­nie nie­po­żą­dane kon­se­kwen­cje.

Innym przy­kła­dem jest heu­ry­styka dostęp­no­ści, czyli skłon­ność do oce­nia­nia praw­do­po­do­bień­stwa zda­rze­nia na pod­sta­wie łatwo­ści, z jaką przy­wo­łu­jemy je w pamięci. I znowu: może to być przy­datne przy podej­mo­wa­niu szyb­kich decy­zji, jed­nak w dzi­siej­szym świe­cie może rów­nież wpro­wa­dzać w błąd. Kata­strofy lot­ni­cze są nie­zwy­kle rzad­kie, ale spek­ta­ku­larne; wypadki samo­cho­dowe wystę­pują powszech­nie, ale zazwy­czaj nie tra­fiają na nagłówki. W rezul­ta­cie ludzie znacz­nie bar­dziej boją się latać, przez co czę­sto decy­dują się na jazdę samo­cho­dem, choć jest to opcja znacz­nie bar­dziej nie­bez­pieczna. Oczy­wi­ście wiemy, że samo­lot sta­nowi naj­bez­piecz­niej­szy śro­dek trans­portu, ponie­waż każdy aspekt lot­nic­twa jest zapro­jek­to­wany tak, aby był jak najbar­dziej racjo­nalny i bez­pieczny, od szko­le­nia pilo­tów po kon­ser­wa­cję maszyn. Pró­bu­jemy, w spo­sób jawny lub nie, wyeli­mi­no­wać błąd poznaw­czy, a wraz z nim ryzyko. Nie dzia­łamy na chy­bił tra­fił.

Czy powin­ni­śmy rów­nież pró­bo­wać wyeli­mi­no­wać błąd poznaw­czy, jakim jest nasta­wie­nie opty­mi­styczne? Nie­któ­rzy, szcze­gól­nie osoby fety­szy­zu­jące racjo­nal­ność, mają skłon­ność do uzna­wa­nia błę­dów poznaw­czych za błędy, które należy wyeli­mi­no­wać. Jest to szcze­gól­nie widoczne i uza­sad­nione w tych dzie­dzi­nach, w któ­rych pierw­szeń­stwo ma bez­pie­czeń­stwo, takich jak wła­śnie lot­nic­two, ale doty­czy to rów­nież takich dzie­dzin jak eko­no­mia, gdzie ludzka skłon­ność do dzia­ła­nia pod wpły­wem emo­cji i instynktu – „duchy zwie­rzęce” – była trak­to­wana jako iry­tu­jące odstęp­stwo od tego, jak w kon­wen­cjo­nal­nej teo­rii powinni zacho­wy­wać się ludzie. Jed­nak takie abs­trak­cyjne per­spek­tywy zaciem­niają prawdę o rela­cjach mię­dzy­ludz­kich wystę­pu­ją­cych w ciągu całego życia czło­wieka w cha­otycz­nym świe­cie rze­czy­wi­stym, gdzie infor­ma­cje rzadko są ide­alne, a ludzie tym bar­dziej. To, co wygląda głu­pio na papie­rze lub w labo­ra­to­rium, w prak­tyce lub w wio­sce może mieć głęb­szy sens.

Widzie­li­śmy już, jak opty­mizm może nam pomóc w praw­dzi­wym świe­cie: moty­wu­jąc nas do dzia­ła­nia, gdy wynik jest nie­pewny. W nie­któ­rych sytu­acjach teo­ria zarzą­dza­nia błę­dami suge­ruje, że istot­nie postę­po­wa­nie takie może pro­wa­dzić do lep­szych rezul­ta­tów niż kie­ro­wa­nie się naj­do­kład­niej­szymi sza­cun­kami. Ale w dłuż­szej per­spek­ty­wie działa to śred­nio: nasze pozy­tywne złu­dze­nia z pew­no­ścią mogą nas wpro­wa­dzić w błąd w każ­dej sytu­acji. Powszech­nie przy­wo­ły­wa­nym przy­kła­dem jest błąd pla­no­wa­nia – lepiej znany wśród moich przy­ja­ciół jako „Dla­czego Sumit zawsze się spóź­nia?”. Opty­mi­stom takim jak ja trudno wyobra­zić sobie, że cokol­wiek może mi sta­nąć na dro­dze, gdy prze­miesz­czam się z punktu A do punktu B – nie­za­leż­nie od tego, czy to czyn­nik nega­tywny, taki jak korki na dro­dze, czy pozy­tywny, jak na przy­kład nie­ocze­ki­wane spo­tka­nie z przy­ja­cie­lem – i dla­tego cią­gle i wszę­dzie się spóź­niamy. Dzieje się tak nawet wtedy, gdy wiemy, że zawsze się spóź­niamy: potra­fimy przy­znać, że w prze­szło­ści byli­śmy nazbyt opty­mi­styczni, ale jeste­śmy prze­ko­nani, że tym razem jeste­śmy reali­styczni. Spóź­nie­nia (zazwy­czaj) nie kosz­tują nas wiele, nie­za­leż­nie od tego, jak bar­dzo iry­tują naszych przy­ja­ciół, więc nie mamy zbyt wielu powo­dów, aby popra­wić nasze zarzą­dza­nie błę­dami. W rezul­ta­cie znów się spóź­niamy9.

Dzięki Tesli i Spa­ceX Elon Musk zre­wo­lu­cjo­ni­zo­wał dwie branże wbrew ocze­ki­wa­niom więk­szo­ści ludzi; zapew­nił sobie wyna­gro­dze­nie, które uczy­niło go naj­bo­gat­szym czło­wie­kiem na świe­cie, i przy­cią­gnął rze­sze fanów (i powiedzmy sobie szcze­rze: są to chłopcy), mimo tego – a może wła­śnie dzięki temu – co można łagod­nie okre­ślić jako idio­syn­kra­tyczne podej­ście do pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści gospo­dar­czej. „Kto pró­bo­wałby two­rzyć [samo­chody auto­no­miczne] oraz rakiety, gdyby nie był pato­lo­gicz­nie opty­mi­styczny?” – pytał reto­rycz­nie inwe­sto­rów Tesli w 2023 roku. Osią­gnął nie­zwy­kły suk­ces pod wie­loma wzglę­dami, wbrew ocze­ki­wa­niom, które wielu uzna­łoby za cał­ko­wi­cie nie­re­alne. W jego impe­rium panuje kult przy­po­mi­na­jący mocno kult jed­nostki, zbu­do­wany wokół opty­mi­zmu.

Musk jed­nak wyka­zuje rów­nież nega­tywne strony skraj­nego opty­mi­zmu, w szcze­gól­no­ści błąd pla­no­wa­nia. Od ponad dzie­się­ciu lat co roku upar­cie twier­dzi, że samo­chody Tesli są już pra­wie w pełni auto­no­miczne. W 2018 roku utrzy­my­wał, że Spa­ceX w następ­nym roku wyśle ludzi na Księ­życ oraz lądow­nik na Marsa – a rakieta nośna jego firmy nawet nie wzbiła się w powie­trze. To rze­czy­wi­ście staje się pato­lo­giczne: samo­chody Tesli na­dal nie jeż­dżą samo­dziel­nie, a Spa­ceX wciąż nie wysłało ludzi poza niską orbitę oko­ło­ziem­ską. „Mam pro­blem z cza­sem – powie­dział pod­czas wal­nego zgro­ma­dze­nia akcjo­na­riu­szy Tesli w 2018 roku. – Pra­cuję nad tym, żeby to popra­wić”. Czy do 2060 roku wyśle milion ludzi na Czer­woną Pla­netę, jak obie­cał? Nie posta­wił­bym na to. Ale powstrzy­mał­bym się rów­nież z obsta­wia­niem, że to się z pew­no­ścią nie wyda­rzy.

Praw­do­po­dob­nie jed­nak nie warto sta­wiać na więk­szość takich mega­pro­jek­tów. Wiel­kie przed­się­wzię­cia budow­lane, od Opery w Syd­ney po lon­dyń­ski sys­tem połą­czeń kole­jo­wych Cros­srail, są znane z tego, że czę­sto mają opóź­nie­nia i znacz­nie prze­kra­czają budżet. To samo doty­czy w dużej mie­rze innych rodza­jów mega­pro­jek­tów, na przy­kład prze­bu­dowy sys­temów infor­ma­tycz­nych w przed­się­bior­stwach lub pro­gra­mów inży­nie­ryj­nych, takich jak opra­co­wy­wa­nie nowych samo­lo­tów. To bar­dziej reguła niż wyją­tek: 9 na 10 mega­pro­jek­tów o budże­cie wyno­szą­cym ponad miliard dola­rów prze­kra­cza har­mo­no­gram lub budżet (a czę­sto jedno i dru­gie), cza­sami w spo­sób kata­stro­falny. Opty­mi­styczne nasta­wie­nie ozna­cza, iż inży­nie­ro­wie wyobra­żają sobie, że reali­za­cja pro­jektu prze­bie­gać będzie gładko i bez­pro­ble­mowo – i odpo­wied­nio do tego zało­że­nia pla­nują budżet – zamiast brać pod uwagę roz­ma­ite sce­na­riu­sze z poten­cjal­nymi trud­no­ściami (oczy­wi­ście nie bez zna­cze­nia jest fakt, że pra­cują pod pre­sją, aby przed­sta­wić naja­trak­cyj­niej­szą ofertę i naj­szyb­szy moż­liwy har­mo­no­gram prac).

Two­rzymy modele, pro­gnozy i prze­wi­dy­wa­nia wła­śnie po to, aby unik­nąć tego rodzaju nie­po­wo­dzeń i oce­nić nasze przy­szłe per­spek­tywy bar­dziej obiek­tyw­nie, niż pozwala na to nasza intu­icja. Mega­pro­jekty są na­dal w fazie roz­woju (nie wspo­mi­na­jąc już o stylu przy­wódz­twa Muska), ale w innych dzie­dzi­nach radzimy sobie lepiej. Symu­la­cje kom­pu­te­rowe mówią nam, czy jutro będzie padać deszcz i o ile wzro­śnie glo­balna tem­pe­ra­tura w ciągu następ­nego stu­le­cia. Na pod­sta­wie badań popu­la­cyj­nych możemy osza­co­wać ogólne praw­do­po­do­bień­stwo zacho­ro­wa­nia na raka, a na pod­sta­wie badań gene­tycz­nych – praw­do­po­do­bień­stwo indy­wi­du­alne. Aktu­ariusz może nam powie­dzieć, jak praw­do­po­dobne jest to, że będziemy uczest­ni­czyć w wypadku samo­cho­do­wym (lub lot­ni­czym). Możemy być skłonni igno­ro­wać te sza­cunki lub cał­ko­wi­cie im zaprze­czać, ale koniec koń­ców są one wła­śnie po to, aby tem­pe­ro­wać nasze ocze­ki­wa­nia.

Cią­gle jed­nak jest wiele rze­czy, któ­rych nie jeste­śmy w sta­nie prze­wi­dzieć. Możemy znać praw­do­po­do­bień­stwo zacho­ro­wa­nia na raka, ale na­dal nie możemy stwier­dzić z całą pew­no­ścią, czy kie­dy­kol­wiek zosta­nie u nas zdia­gno­zo­wany, a tym bar­dziej – kiedy to nastąpi. Jesz­cze mniej jeste­śmy w sta­nie prze­wi­dzieć rzad­kie zda­rze­nia, takie jak wypa­dek samo­cho­dowy (lub lot­ni­czy), czy też wiele innych doświad­czeń dnia codzien­nego: spo­tka­nie part­nera, poczę­cie dziecka, zna­le­zie­nie nowej pracy. Czy w takich wypad­kach warto z opty­mi­zmem spo­glą­dać w przy­szłość, zamiast przy­jąć wywa­żone podej­ście? Oka­zuje się, że tak.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki