Partita ebook

Tytuł oryginału: PARTITA

Copyright © 2026 by Barbara Kingsolver

Copyright © by Grupa Wydawnicza FILIA, 2026

Copyright © for the Polish translation by Kaja Gucio

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żaden z fragmentów tej książki nie może być publikowany w jakiejkolwiek formie bez wcześniejszej pisemnej zgody Wydawcy.

Dotyczy to także fotokopii i mikrofilmów oraz rozpowszechniania za pośrednictwem nośników elektronicznych.

Wydanie I, Poznań 2026

Wydawczyni: Monika Długa

Redaktorka prowadząca: Jagoda Świegot

Redakcja: Maria Fredro-Smoleńska

Korekta: Agnieszka Luberadzka, Olga Smolec-Kmoch

Projekt okładki: Urszula Pągowska

Skład i łamanie: Dariusz Nowacki

ISBN: 978-83-8441-888-8

Grupa Wydawnicza Filia sp. z o.o.

ul. Kleeberga 2

61-615 Poznań

wydawnictwofilia.pl

[email protected]

Dla Stevena

Czasami nie udaje się przetrwać w całości, a jedynie częściowo. Ale wielkość życia polega właśnie na tej próbie.

– Toni Morrison

O muzyce

W posłowiu zamieszczono listę utworów muzycznych istotnych dla tej powieści. Każdy utwór opatrzony jest numerem strony, na której się pojawia, dzięki czemu można go odsłuchać podczas lektury.

Uwertura

Jak to jest, że człowiek wchodzi pod pociąg i zostawia tam wszystko? Wdech, brak wydechu.

Gdy idziesz z takim pytaniem przez życie, bez odpowiedzi, która by je zrównoważyła, grunt ucieka ci spod nóg. Odpowiedzi to powszednia oczywistość, pewna jak własne zęby. Zauważasz je dopiero wtedy, gdy jednego zabraknie, a przeciwległy natrafia na pustkę. W życiu, w sztuce, w muzyce jest tak samo. Przedmiot i cień. Osiem taktów zdania, osiem taktów odpowiedzi – tak właśnie zadziorny niemiecki sierota Jan Sebastian Bach kilkaset lat temu rzucił cały świat na kolana i wielu z nas wciąż nie pozwala wstać. Przewleka ci obietnicę przez uszy, przeplata przez miękkie zwoje mózgu i sprowadza w dół, do złaknionego serca, gdzie wręcza ci taki oto wniosek: Spokojnie. To wszystko dobrze się skończy.

A pieśń, w której nie ma odpowiedzi? Tak brzmi czekanie. Przez lata każdego dnia budziłam się z pytaniem do nikogo i do wszystkiego, do głupiego, radosnego blasku porannego słońca: Jak on to zrobił? Wracało do mnie, kiedy zasypiałam, trącało u podstawy czaszki, jakby ktoś naciskał tam kciukiem. Wtedy nie potrzebowałam przypomnienia, inaczej niż teraz, ilekroć zobaczę pociąg albo przejadę przez tory. W pierwszych latach po tamtym zdarzeniu prześladowało nas to bez ustanku. Nie chcę przez to powiedzieć, że brat snuł się po domu jako ciałokształtny wór światła czy co tam ludzie mają na myśli, kiedy mówią „duch”. Ale ja go widziałam: długie golenie i za duże stopy, jak u szczeniaka, który dopiero wyrasta na psa, włosy odrobinę za długie, żeby wziąć go za sportowca, to, jak rozkładał się na podłodze do czytania albo do myślenia, jakby grawitacja oddziaływała na niego mocniej niż na resztę z nas. Ciemne oczy patrzące w górę, bez odpowiedzi na pytanie, które zatykało nam gardła jak wata. Stłumiło nawet ulubione ostrzeżenie matki przed wywyższaniem się ponad innych: To nie gwizdek ciągnie pociąg. Bóg jeden wie, że znalazła sobie inne sposoby, by to wyrazić. Ale tamto słowo odjechało z naszej stacji.

To było dawno temu. Ludzie mówią tak dla pocieszenia, jakby lata ścierały ostre jak odłamki szkła krawędzie naszej krzywdy. A tymczasem co robisz? Wpatrujesz się we wrak pociągu, rozdrapujesz bliznę, odtwarzasz palące wspomnienie raz po raz niczym trudny fragment na fortepian, który koniecznie chcesz opanować, żeby stępić ostrze. Nawet jeśli wychodzi z tego pogoń za nieszczęściem na pełny etat. Przeanalizowałam sprawę pod każdym kątem, przeczytałam relacje, jakie można znaleźć w mediach, kilka policyjnych raportów, których pewnie nie powinnam była oglądać, i nic z nich nie wynika. Wszystko prowadzi do znaku zapytania, a po drugiej stronie wciąż tylko pustka. Jak mój brat mógł tak po prostu odejść i mnie zostawić? I to, jak zakładano, umyślnie czy może pod wpływem jakiejś substancji: Pijany albo na haju, zasnął na torach. Ale wybrać akurat takie łóżko to nie byle co – a jeśli przebudzisz się w ostatniej chwili, ze zwierzęcym odruchem ratowania własnej skóry? Jak miękkie ciało miałoby się utrzymać w miejscu wobec takiej siły? Pisk hamulców, instynkt przetrwania. Ludzie, którzy potrzebowali, żebyś z nimi został.

Śmierć Cyrusa złamała rodziców, ale ja musiałam dalej być kimś, siostrą i zarazem nie siostrą, osobą samą dla siebie. Miałam jedenaście lat, kiedy to się stało. Wszyscy znamy jedenastoletnie dziewczynki – szeroko otwarte oczy i szczere przekonanie, że każde nieszczęście dzieje się z ich winy. Z wyjątkiem tych nielicznych beztroskich, które nie czują się winne niczemu. Może dla niektórych z nas w więziach łączących ludzi musi być wszystko albo nic. Może marzyłam o łasce niczego. Może wciąż marzę.

Preludium I

Pierwszego wieczoru po telefonie Sigurda rozłączyłam się roztrzęsiona, z mdlącym poczuciem, że na coś takiego czekałam. Nie na pociąg, ale na nadciągający rozrachunek. Ten telefon, po dwudziestu paru latach milczenia. (Udaję, że nie wiem dokładnie ilu). Głos poznałam natychmiast. Myśl, że tu przyjedzie, że go zobaczę, była jak podłożona w telefonie bomba, która może mi wybuchnąć w uchu. Powiedziałam, że muszę się zastanowić. Dobrze, siedem dni. Odezwie się w weekend, żeby usłyszeć, co zdecydowałam. Nie umiałam nazwać tego wstrząsu. Każda odpowiedź, tak czy nie, miała w sobie coś z katastrofy.

Dobrze wyćwiczyłam się w ukrywaniu nerwów, a w każdym razie umiałam to za młodu, kiedy grywałam przed publicznością, ale podczas kolacji, gdy siedziałam przy kuchennym stole naprzeciwko męża, niewiele mi to dało. Szukałam w głowie pytań, jakie powinnam mu zadać: czy będzie padało, co z sianem, które trzeba zwieźć. Wpatrywałam się we wzorzysty blat z laminatu, drażniący mnie chyba od stu lat, bo wygląda jak tańczące gumki recepturki. Słuchałam tykania zegara. A gdyby zadzwonił godzinę później? Zamiast brzęczeć w kieszeni fartucha, kiedy smażyłam jabłka, komórka odezwałaby się na blacie właśnie. Charlie patrzyłby, jak uchodzi ze mnie życie, kiedy mówię Dobrze, Gdzie? i Muszę to przemyśleć. Patrzyłby, jak zapadam się w sobie w wyrwę tak głęboką, że wiele innych rzeczy mogłoby się w nią osunąć.

Tyle że zobaczyłby co innego. Charlie spytałby, czy nic mi nie jest, a kiedy zmyśliłabym byle co, że uczeń przełożył lekcję, uwierzyłby. Chwyciłby nóż i widelec i odkroił kawałek kotleta. Taki właśnie jest, solidny i dobry, co brzmi, jakby był zwyczajny, a nawet zwyczajny w tym godnym pozazdroszczenia sensie, jeśli chodzi o mężów, tyle że to coś jeszcze rzadszego. Myśl o zdradzie nie pomieściłaby mu się w głowie, tak jak woda nie utrzymałaby się w najsilniejszej dłoni. Nie jest do tego stworzony.

Kiedy poznałam Sigurda, byłam młoda, miałam dwadzieścia lat i niewiele różniłam się od dziecka, choć sądziłam inaczej. W każdym razie stało się to dawno, dość dawno, by wybaczyć i puścić w niepamięć nawet takie winy, które wtedy wydawały się zbrodnicze. Tak przynajmniej sobie powtarzałam, kiedy zmywaliśmy naczynia, kiedy gazeta została rozłożona na dziale lokalnym i przeczytana, kiedy życzyliśmy sobie dobrej nocy i mąż poszedł się położyć. Ale godzinę po północy wciąż grałam Chopina w ciemnym domu i próbowałam zatrzymać czas. Gdybym nie poszła spać i nie wstała rano, gdyby nie minęło sześć następnych dni, moglibyśmy tu trwać dalej, nietknięci tym trzęsieniem ziemi, o które nie prosiłam. Wiedziałam przynajmniej, że muzyka go nie obudzi. Kładzie się i wstaje z kurami, rolnik do szpiku kości, przespałby powtórne przyjście Pańskie. Mówił, że jeśli już przewróci się na drugi bok w sypialni na piętrze i dobiegnie go któryś z moich nokturnów, ten dźwięk odsyła go prosto z powrotem do krainy snów. Leżał więc nade mną, a ja siedziałam w ciemnym salonie i grałam wszystkie preludia Chopina, jakie pamiętałam, potem mazurki, a potem nokturny.

Rękę ściskał mi skurcz mocny jak diabli, więc w końcu odpuściłam Chopina w połowie kadencji. To z prawą mam problemy. Zawinił Sigurd, a zniszczona ręka to jeszcze najmniejsze zło. Zapaliłam mosiężną lampkę na pulpicie, wstałam za szybko i chwyciłam się klapy, żeby złapać równowagę, bo nie chciałam ani potknąć się o psa zwiniętego pod nogami, ani obić sobie biodra o jakiś ostry kant w mroku. Takie już są ciała: pod całym dramatem umysłu zwykłe, żałosne mięso. Nogi mi ścierpły. Zobaczyłam buty pod fortepianem i cicho, bezwiednie powiedziałam:

– O, mama tu jest.

Gaz podniósł łeb, postawił uszy, jasne oczy spojrzały ciekawie w nagłym świetle. Popatrzył na buty, potem znów na mnie, zapewniając, że cokolwiek myślę, on się zgadza.

– Nikogo tu nie ma – powiedziałam. – Tylko ty i ja.

A jednak ktoś tu był albo coś. Buty oczywiście nie należały do mojej zmarłej matki. Zdjęłam je, siadając do gry, bo chciałam poczuć zimne pedały pod bosymi stopami. Puste skórzane baletki, smutne i sfatygowane, dokładnie takie same jak te, które mama odstawiała przy fotelu, ilekroć rezygnowała z kolejnego dnia i godziła się na życie równe sumie swoich rozczarowań. Gdyby słoń przez cały dzień szurał w nich po kuchni, myślałam sobie, nie mogłyby wyglądać gorzej. Dziecko nie umie nienawidzić matki, nie narażając ścian nośnych znanego sobie świata. Poprzestałam na nienawiści do jej butów.

Zaczepiłam dwa palce o zapiętki i wyniosłam je na ganek. Wciągałam późnoletnie zapachy skoszonego siana i ambrozji, patrząc, jak Gaz obchodzi kontrolnie granice podwórka. W ciemności widziałam tylko falujący chód białych łap i koniuszek ogona, cała reszta zlewała się z nocą. Rozcierałam dłoń w tym miejscu, które zawsze boli po zbyt długim graniu albo przy zmianie pogody. Dawne uszkodzenie. Nawet o nim nie wiedział. Gdybym miała mu teraz powiedzieć, nie zabrzmiałoby to łagodnie: rozpadłam się tak, że żadne stalowe druty tego nie złożą. Postałam chwilę pod oskarżycielskimi gwiazdami, ze śpiewem bezlitosnych świerszczy w uszach: Jeśli to prawda, jeśli to prawda. Jeśli nie jestem niczym więcej niż sumą swoich rozczarowań.

Czy każda kobieta staje się swoją matką? Moja szwagierka Mickie tak twierdziła. Ale szło to w parze z tym, że sama została matką w tamtych latach, kiedy piłyśmy kawę i gadałyśmy w jej kuchni między jednym a drugim wrzaskiem i płaczem, śladem zębów w kształcie litery U na pulchnym ramieniu, odkryciem rozebranych Barbie za kanapą. Przyznawała się, że z ust wychodzi jej własna matka: Bo ja tak mówię i W tej chwili, dziecko, słowa, które przeciekają przez dziury w dachach budowanych między pokoleniami.

Dzieci kochała szaleńczo, to się rzucało w oczy. Przewracanie oczami było pewnie sposobem, w jaki przepraszała mnie za ten cud, którego, jak wiedziała, nigdy nie dostąpię. Drugie dawne uszkodzenie. Ale czym było dla mnie macierzyństwo? Piekącym uderzeniem mokrej od mydlin ręki w policzek. Albo słowami, tymi, które dziecko potrafią zaboleć w miejscach delikatniejszych od skóry. Jej gorzkie dziedzictwo, które w sobie nosiłam, nie miało przejść na nikogo dalej. To, co mnie spotkało, ostatecznie wyszło na dobre.

Zostawiłam buty przed tylnym wejściem i poszłam na górę spać. Matka wydawała mi się wtedy taka stara, starsza niż świat, a przecież wcale taka nie była. Miała dobrze po trzydziestce, kiedy straciła Cy’a i machnęła ręką na resztę. Byłam młodsza, kiedy straciłam wszystko.

Allemande

Kiedy zobaczyłam Sigurda po raz pierwszy, pomyślałam: Znam go.

Co nie było prawdą: był obcy i uświadomiłam sobie pomyłkę zaraz po tym, jak ją popełniłam. Ale nieraz się nad tym zastanawiałam. Czy rozpoznałam narzędzie własnej zguby? Czy powinniśmy je rozpoznawać na pierwszy rzut oka?

Głośno spytałam:

– Kim jest ten facet?

Facet, nie chłopak, bo jak na studenta był o parę lat za stary, a na wykładowcę zdecydowanie nie wyglądał. Rękawy koszuli podwinięte do łokci, dopasowane dżinsy przetarte na kolanach, ciało człowieka, który nie zarabia na życie siedzeniem i myśleniem, bo mięśni nie dało się nie zauważyć. Czyli miejscowy. Sprzedawał jakieś pisemko, co się wtedy praktykowało, by uświadomić czytelnikowi, że świat się wali i że istnieje jedna pewna droga zbawienia, czy to medytacja z przewodnikiem, czy klub, który spotyka się o szóstej wieczorem w katedrze studiów kobiecych. Był rok 1989, rok trzęsień ziemi, wycieków ropy i walących się żelaznych kurtyn, więc mieliśmy wtedy inny wybór, a może mniej więcej ten sam. Ale wzniosłością handlowali, jak mi się zdawało, studenci, nie miejscowi.

Szłam przez kampus, a obok mnie niskimi obcasikami czółenek stukała waltornistka w żakiecie, wykładowczyni, u której pracowałam jako akompaniatorka. Była to starsza kobieta z własnym domem, mężem i całą resztą, więc zaskoczyła mnie jej odpowiedź:

– O rany, nie wiem, co on sprzedaje, ale ja to kupuję.

Obie się roześmiałyśmy, ale nie ruszyłyśmy przez trawnik, żeby obejrzeć oferowany asortyment. Byłyśmy spóźnione, pewnie szłyśmy do sali koncertowej na próbę generalną, bo w tej ogromnej auli nie ćwiczyło się bez poważnego powodu. A jednak wystarczyło jedno spojrzenie, żeby wszedł mi do głowy i został tam do końca dnia: jak stoi na chodniku, ciałem zwrócony do świata, z plikiem gazet pod pachą, złożonymi dłońmi osłania płomień zapalniczki przytknięty do papierosa. Ramiona i nadgarstki jak u Dawida Michała Anioła, przysięgam, siła widoczna w mięśniach i ścięgnach, a w rękach delikatność. Przeszedł mnie dreszcz. Jakby te ręce już mnie dotknęły.

Była wiosna, to też coś znaczyło. Zapach odżywającej trawy i wszystkich bożych dżdżownic wychodzących z ziemi po zimie, która omal mnie nie zabiła. Nie pierwszej, jaką spędziłam w Indianie, ale nigdy nie przywykłam do takiego mrozu, od którego włoski w nosie zamarzają i sztywnieją jak kolce kaktusa, aż chce się przestać oddychać. Miesiące lodu i błota, a teraz krokusy, ptasie śpiewy, światło biorące górę nad ciemnością jak w jakiejś scenie z Biblii. Od czegoś takiego krew z pewnością zaczyna się w człowieku burzyć. Poza tym waltornistka powiedziała, co powiedziała, ja to kupuję, więc to on tu sprzedawał. Żadnej szczególnej winy po mojej stronie.

Tego wieczoru miałam wrócić do domu, do miłego chłopaka, który niedawno napomknął o małżeństwie. Konkretnie o naszym: Jon Link i ja jako małżeństwo. Powinnam była chodzić z głową w chmurach, a nie rozglądać się za czymś innym. Nawet jeśli nauczyłam się nie robić z tego wielkiej sprawy. Żyliśmy wśród młodych osób, które potrafiły zamęczyć cię na śmierć w sporze o to, który koncert fortepianowy Brahmsa jest lepszy, pierwszy czy drugi, a na ślub reagowały wzruszeniem ramion, jak na jakiś zwykły świstek papieru. Nie tak jak u nas w domu, gdzie nie było ważniejszej przysięgi przed Bogiem, dla nikogo, a już zwłaszcza dla dziewczyny. To stanowiło główny argument mojej matki przeciwko wyjazdowi na studia: Który chłopak cię zechce, jeśli będziesz się tak wywyższać? Pewnie żaden, przyznałam, siedząc tego ostatniego dnia w jej kuchni, mówiąc do jej pleców, kiedy gotowała ziemniaki, i chłonąc dezaprobatę razem z zapachem, który, jak się obawiałam, mógł wyjść z tego domu razem ze mną. Chciałam spytać: A który zechce mnie teraz? Ale właśnie o to jej chodziło. Byłam za dziwna. I wyjechałam autobusem Greyhound na stypendium muzyczne, które wydawało mi się liną ratunkową, rzuconą mi, gdy tonęłam. Na drugim końcu tej liny znalazłam całkiem nowy świat dziwności. Nie śniło mi się nawet, że jest jej aż tyle.

Od tamtej pory miałam prawie trzy lata akademickie na to, żeby się odnaleźć, w tym dwa z Jonem Linkiem w mieszkaniu, które z jego lokum stało się mniej więcej naszym. (Mogłam sobie pozwolić na opłacanie jednej trzeciej czynszu.) W życiu osoby, która zajmuje się muzyką, najważniejsze są umiejętności sceniczne, poczynając od tego, żeby zachować spokojny wyraz twarzy, kiedy serce wali jak młotem, a w uszach tętni krew. Praktykowałam to przy fortepianie od dziesiątego roku życia. Teraz wykorzystywałam tę umiejętność w salach wykładowych, w stołówce, w trakcie muzycznego sporu czy na imprezie z innymi studentami, którzy nie mieli pojęcia, jak mnie onieśmielają swoją pewnością siebie, prostymi zębami i całym tym wiedzeniem lepiej i ferowaniem wyroków. Nad spokojnym wyrazem twarzy pracowałam równie ciężko co nad wprawkami Hanona, wnosząc go prosto do dzielonego z chłopakiem mieszkania, słuchając z obojętną miną, jak Jon Link rozważa złożenie wniosku o mieszkanie dla studenckich małżeństw na jesień, kiedy zacznie drugi rok magisterki. Na kampusie, dla wygody, więcej miejsca za te same pieniądze. Słysząc własne: „Jasne, a może nawet za mniejsze”, żebyśmy mogli powykreślać z grafiku część primadonn. Oboje spędzaliśmy mnóstwo czasu, akompaniując muzykom, których partie były ważniejsze od naszych, co, jak nam się zdawało, okradało nas z tego, czemu naprawdę chcieliśmy się poświęcić, mnie z fortepianu, jego z instrumentów dętych drewnianych i dyrygentury. Miało nam to dać więcej czasu na własną pracę. W mieszkaniu dla małżeństw studenckich. I tak to między nami leżało: plan na przyszły rok, a według niepisanej umowy na wiele kolejnych lat.

Nie miało więc sensu, że dopadły mnie natrętne myśli o przystojnym nieznajomym, którego widziałam tylko z daleka. Odprowadziły mnie do domu po próbie, na której nie umiałam się skupić. Nie umiem powiedzieć, jak spędziłam te godziny z Jonem Linkiem, ale mogę zgadywać, bo nasze życie składało się z rzeczy przewidywalnych. Darmowy ser z przydziału, który dostawałam w wielkich żółtych blokach i roztapiałam w makaronie. Ogromne niebieskie puszki taniej kawy, które powinny wystarczyć na semestr, a starczały na miesiąc. Trzy małe pokoje umeblowane tym, co znalazłam na ulicznych wystawkach i czasem wymieniałam na lepsze w dni, kiedy studenci wyprowadzali się z akademików. Zdumiewało mnie bogactwo przedmiotów, jakie ci ludzie, moi rówieśnicy, potrafili wyrzucać. Jon Link nigdy wcześniej nie musiał oszczędzać. Moje zbieractwo go niepokoiło. Ale prowadzenie domu też go nie interesowało, więc przyjmował te oszczędności w zamian za to, że nie dokładałam się do wydatków po równo.

Najwyraźniej udało mi się zrobić z tego mieszkania przytulne gniazdko, skoro stało się takim punktem zbornym, że czułam się jak jedna z tych babć od kotów, które dokarmiają wędrowne stada bezpańskich zwierząt. Znajomi Jona Linka, w większości mężczyźni, wyłącznie muzycy, byli tak beznadziejni w kwestiach domowych, że robił na nich wrażenie mój skromny makaron z serem. W miarę jak jego mieszkanie stawało się i moje, tak samo działo się z jego kolegami, zwłaszcza z tymi, którzy wpadali najczęściej, Perkusją i Fagotem, nazwanymi tak dlatego, że właśnie w ten sposób Jon Link mi ich przedstawił, a całą trójkę bawiło to na tyle, że już tak zostało. Perkusja był z nich bardziej towarzyski i bardziej skłonny do picia, więc regularnie kończył na naszej kupionej z drugiej ręki sofie. We dwoje skruszyliśmy opory Jona Linka co do użytkowania cudzych śmieci, aż w końcu sam żartował razem z nami o rozpuście, jakiej mogła być świadkiem stara kanapa w kratę.

Kiedy zostawaliśmy sami, ta sama kanapa kołysała nasze długie, poważne ciała, gdy czytaliśmy książki i studiowaliśmy partytury, moje nogi na jego nogach, moja ręka na jego plecach bezwiednie wciskająca w skórę nuty fugi albo inwencji Bacha. Zawsze Bach. Nigdy nie wiedziałam, co mi gra w głowie, dopóki mi tego nie wskazał, a po jakimś czasie przestał o tym wspominać. Nie narzekał też zimą, kiedy te same, zziębnięte ręce lądowały na jego piersi, a lodowate jak sople stopy wciskałam mu między łydki w poszukiwaniu zbawczego ciepła. Pochodził z Bostonu i podśmiewał się z tego, jak nie znoszę mrozu, bo bawiło go, że wychodzi ze mnie południowa słabość. Poza tym byłam wytrzymała jak nasze meble. Nasza umowa nie obejmowała rycerskości.

Jeśli to życie brzmi szaro, to my o tym nie wiedzieliśmy. Byliśmy dorosłymi dziećmi, którymi rządziły znane nam plany zajęć i rachunki. Nawet nasze kochanie się mieściło się w porządku tego, co robią chleb i ser, żeby powstała kanapka. Ale dawało nam dość radości, że uprawialiśmy miłość dość regularnie. Bliskość przyszła stopniowo, poczynając od moich pierwszych zajęć z teorii muzyki, gdzie on był asystentem, a ja oszołomioną pątniczką w nowym świecie, w którym dźwięki miały nie tylko języki do śpiewania, ale i oczy dla wybranych przyjaciół, i ramiona, którymi obejmowały swoich dysonansowych i konsonansowych krewnych, układały się w drzewa genealogiczne i mówiły tajemną mową, wykraczającą ponad wszelkie podziały czasu i przestrzeni. Całe życie kochałam muzykę, darzyłam ją tym samym uczuciem, które, jak mi się wydawało, ogarnia zapewne innych ludzi, kiedy chcą wziąć ślub. Zamurowało mnie, gdy odkryłam, że dotąd patrzyłam na obiekt miłości tylko przez dziurkę od klucza. Teraz wpuszczono mnie do środka, gdzie mogłam jej dotykać, wdychać ją i przysięgać takie oddanie, że mało nie pękałam z zachwytu. Bywało, że po zajęciach z teorii musiałam usiąść na ławce przed budynkiem, popatrzeć na klony i złapać oddech. Jon Link siadał czasem tam ze mną, cichy, uśmiechnięty świadek tych upojnych pierwszych miesięcy mojego życia, kiedy wspólna muzyka umiała być spoiwem między ludźmi, a nie odstraszaczem odpychającym ich jak niewłaściwy biegun magnesu. To ona nas do siebie przyciągnęła, najpierw jako zapalonych amatorów tej samej dziedziny, potem współlokatorów, wreszcie kochanków. Był to mój pierwszy prawdziwy związek od śmierci brata i niczego lepszego nie szukałam. Powinnam teraz umieć sobie przypomnieć, jak byliśmy dla siebie dobrzy w tych ostatnich godzinach, kiedy wciąż sądziłam, że nasze całkiem udane życie będzie dalej całkiem udane. Ku mojemu wstydowi nie umiem. Zgasło tak szybko.

⁓

Rano znów tam był, w koszuli czerwonej jak zuchwała flaga, na tym samym skrzyżowaniu alejek przed przybudówką wydziału muzycznego, otoczony przez studentów. Nie miejscowych. Wszyscy mieli te mozolnie potargane włosy, które miały sprawiać wrażenie niedbanych, zbyt obszerne flanelowe koszule i dżinsy z dziurami na kolanach, bo taki wtedy panował styl. W każdym razie wśród ludzi zamożnych, o ironio. W moim wiejskim hrabstwie w Tennessee, gdzie w paru domach wciąż brakowało dostępu do bieżącej wody, w liceum chodziło o to, żeby sprawiać choćby pozór dostatku. Szokował mnie codzienny widok podartych piżam na zajęciach. Albo strojów sportowych traktowanych jak zwykła odzież. Dziewczyn ze studenckich stowarzyszeń w odsłaniających brzuchy skrawkach koszulek w środku zimy. Wszystko to zdawało mi się sprzeczne ze swoim przeznaczeniem. My, muzycy, byliśmy na ogół schludniejsi, w każdej chwili gotowi wyjść na scenę. Tamtego ranka ubrałam się nie bez namysłu, ale w niepodartych dżinsach i grubym zielonym swetrze narzuconym na cieńszy niebieski pewnie wyglądałam jak zawsze. (Na wiosnę nic nie było pewne.) Długie na metr włosy splatałam w warkocz, z wyjątkiem dni ważnych koncertów, kiedy rozczesywałam je i rozpuszczałam swobodnie. Uznałam, że okazja nie jest aż tak ważna. Ale po trzech godzinach spędzonych z rana samotnie w sali ćwiczeń przyłapałam się na tym, że o nim myślę. Ciekawość wypchnęła mnie z budynku, a nieśmiałość niemal kazała mi zawrócić do środka, kiedy zobaczyłam, że jest zajęty innymi ludźmi. Aż nagle wręczył każdemu plik pomarańczowych kartek i wszyscy rozeszli się w różne strony.

Wody rozstąpiły się przede mną. Mogło się to wówczas potoczyć inaczej. Wciąż o tym myślę.

Przeszłam przez rozmiękłą wiosenną trawę na dziedzińcu i patrzyłam, jak chowa rzeczy do torby, nie studenckiego plecaka, tylko wytartej skórzanej listonoszki podobnej do tej, jakiej czasem używał ojciec, gdy roznosił pocztę. Miał też buty Red Wing, takie jak mężczyźni w moich stronach. Chodnik pokrywały opadłe białe płatki grusz ozdobnych, które pod butami zmieniały się w gips. Myślałam, że już idzie, ale zobaczył, że się zbliżam, i wyjął z torby swoje pisemko: „The Militant”, porządną na oko gazetę z rozgorączkowanymi nagłówkami o zabitym uczestniku strajku przed Greyhoundem. Siedemdziesiąt pięć centów za coś takiego. Powiedziałam, że nie stać mnie na wydanie trzech ćwierćdolarówek na coś, czego i tak nie mam czasu przeczytać.

– Moje kondolencje – powiedział. – Można wiedzieć, kto cię wyzyskuje za takie grosze?

Wzruszyłam ramionami i wskazałam otaczające nas wapienne mury.

– Człowiek dostaje to, na co się pisze. Czesne mam opłacone, ale wyżywić muszę się sama, z pracy na uczelni i zleceń u sknerowatych profesorów.

– I z rządowego sera?

Musiałam zrobić zdziwioną minę. Uśmiechnął się szeroko. Od dnia, w którym mnie tu wyrzuciło, nie spotkałam nikogo, kto by wiedział o serze z przydziału.

– Wiesz – spytał – że są kraje, gdzie studenci tacy jak ty mają związki zawodowe?

– Chyba nie mówisz o prawdziwych związkach, jak Teamsterzy.

– Owszem. O takich, których członkowie strajkują, żeby wywalczyć sobie lepsze warunki.

Tego nie wiedziałam. Zastanawiałam się, czy nie opowiada bajek, żeby mnie zatrzymać. Oczy miał bardziej zielone niż niebieskie, w bladym, akwarelowym odcieniu, który mocno zwracał uwagę. Przeczesał ręką potargane włosy, rozbrajająco chłopięcym gestem, choć obstawiałam, że jest ode mnie o dziesięć lat starszy. Jestem wysoka, ale on był wyższy i, jak mówiłam, dobrze zbudowany. Z bliska trudno było tego nie zauważyć. Ścięgna biegnące po wewnętrznej stronie ramion przypominały mi struny fortepianu. Chcę powiedzieć, że myśli skakały mi po głowie jak twarda gumowa piłka, kiedy opowiadał o ruchu związkowym.

Spytałam, czy pracuje na kampusie, a on odparł, że nie, że prowadzi tu działalność organizacyjną, ale pracuje gdzie indziej, co wydało mi się podejrzane. Co on może mieć wspólnego ze studentami? Dorosły mężczyzna w roli domokrążcy właściwie tu nie pasował. Ja zresztą też nie, mimo licznych starań, a coś w tym człowieku w czerwonej flanelowej koszuli i roboczych butach dodało mi śmiałości.

– Jeśli sprzedajesz mądrość życiową – rzuciłam – lepiej odsuń się od budynków muzycznych.

Otworzył szeroko oczy. Cienka blizna przy lewym sprawiała, że jego uśmiech miał zuchwały akcent po jednej stronie. Pomyślałam: synkopa.

– Chcesz powiedzieć, że artyści nie radzą sobie w prawdziwym świecie? Bo nie sądzę, żeby to była prawda – powiedział. – Mógłbym wymienić nazwiska.

– Pewnie mógłbyś, ale nie o to mi chodziło. To raczej kwestia ambicji.

– Poradziliby sobie, tylko wolą nie?

– Właśnie. Ten cały prawdziwy świat… – Przewróciłam oczami, udałam ziewnięcie. Bóg jeden wie, skąd wziął mi się taki tupet. – Chyba że mówimy o symfonii Z Nowego Świata Dvořáka, to wtedy jesteśmy w domu. Albo o Planetach Holsta.

– Nie ma Ziemi – powiedział. – W tych Planetach. Pominął nas.

Spojrzał mi w oczy i nie odwrócił wzroku, uśmiechając się szeroko. Byłam zbyt zaskoczona, żeby spytać, skąd wie o Gustavie Holście. I zawstydzona, że przyłapałam się na snobizmie. Każdy mógłby spytać mnie o to samo, kiedy wylądowałam tutaj z kompletem ręcznie szydełkowanych ponczo i zaśpiewem z Tennessee.

– Największe rozczarowanie podstawówki – powiedział. – Mieliśmy taką panią od muzyki, co przez wiele miesięcy w każdy czwartek przynosiła tę płytę i próbowała nas do niej przekonać.

– Biedna kobieta – stwierdziłam i naprawdę tak myślałam. Te jej czwartki zaciążyły mi w żołądku jak ciężki posiłek. – Co jeszcze próbowała wam wcisnąć w te brudne uszka?

Na kilka sekund zamknął oczy.

– Nic, co by mi zostało – przyznał i znów otworzył oczy w jasnym słońcu, a ja patrzyłam, jak dostrajają mu się źrenice. – Ten kawałek o planetach przypomniałem sobie tylko dlatego, że przed chwilą o nim wspomniałaś. Kilka innych może bym rozpoznał, gdybym je usłyszał. Coś o wiośnie? Pogańskie obrzędy, tak mi się zdaje? Ależ to była szalona dusza, ta panna Vormelker.

– A ty nie? Nie polubiłeś Planet?

– Ciągle czekałem na Ziemię. Pewnie dlatego to pamiętam. Doszliśmy do końca i okazało się, że nic z tego nie było o nas. Poczułem się oszukany.

– Powiedziała ci dlaczego?

– Dlaczego nie ma Ziemi? Nie. Nie przypominam sobie.

– Planety są o tym, co czujemy, patrząc na inne miejsca. Odkrywając je, wyobrażając je sobie. Więc tak naprawdę wszystko jest o nas. Tylko że przy tym patrzeniu siebie nie widzimy. Ziemia pod stopami to chyba oczywistość.

Twarz mu się zmieniła, jakby czekał na to od czwartej klasy. Nie umiałam ocenić, czy sobie ze mnie nie żartuje.

– Uważałbym bardziej na lekcjach, gdybyś tam wtedy była i mi to wytłumaczyła.

– Cieszę się, że mogłam pomóc.

– Ale zgaduję, że twoje plany nie obejmują żadnych brudnych uszek.

Przygryzłam dolną wargę, zastanawiając się, czemu stąd nie odchodzę.

– Nie wiem, czy mam jakiś plan, ale coś ci powiem. Panna Vormelker siedzi nam wszystkim w głowach. Wywołuje ataki paniki za każdym razem, kiedy któreś z nas myśli o specjalności nauczycielskiej.

– A to dlaczego? Bo niszczy sobie zdrowie za dziewiętnaście tysięcy rocznie?

– I mieszka sama w przyczepie, sączy co wieczór Baileysa i słucha nagrań tych wszystkich wielkich, których dziś już nie ma? Nie, to nawet nie jest najgorsze. Najgorsze są klasy pełne małoletnich chuliganów.

Przełożył papiery do drugiej ręki, a pierwszą wsunął do tylnej kieszeni, wyraźnie ubawiony, bez żadnego powodu, który umiałabym dostrzec.

– Wygląda na to, że mamy tu niejeden zarzut.

– Wobec ciebie? Nie. Dokonała wyboru i tyle z tego wyszło. Wygrywają mali chłopcy. Panna Vormelker i jej kawalerowie, Holst z Beethovenem, to cel dla papierowych kulek. Bóg z nią.

– Czyli jesteś prawdziwa – stwierdził. – Muzyczka. Nie nauczycielka, a twórczyni. – Nie pytał. Popatrzył na moje dłonie, potem na usta, na resztę mnie, tak jak wielu artystów przygląda się pożyczonemu instrumentowi, zanim go weźmie do ręki. Przez sweter czułam własne sutki. Musiałam albo wybulić należność na tę gazetę, albo znaleźć inne wyjście.

– Przepraszam – powiedziałam. – Odstraszam ci klientów.

Staliśmy razem w ciszy między uderzeniami carillonu, płatki grusz opadały wokół powolnymi spiralami jak senny śnieg. Trwały zajęcia, było za zimno na frisbee i na opalanie. Dziedziniec świecił pustkami jak nigdy od ferii zimowych.

– Żebyś wiedziała – odparł – nie stoję tu po to, żeby zarabiać drobniaki. Dostałem zadanie, ale na tym kampusie byłem najwyżej trzy, cztery razy. I na razie niezbyt mi się podoba.

– Nie? Wyglądasz na człowieka, który doskonale się tu odnajduje. Szczerze mówiąc, jakbyś był u siebie.

– Ty też. Ale właśnie miałaś mi powiedzieć, że nie jesteś.

– Miałam?

Przeczekał mnie, a synkopowany uśmiech przeszedł ze słonecznego w coś łagodniejszego. Ten człowiek miał chyba czasu w bród. Co, u licha ciężkiego, jak mawiał mój brat. Byłam przyzwyczajona, że ludzie mówią: Muszę lecieć, jestem zarobiony! Prawda czy nie, tak wypadało powiedzieć. Tego nauczyłam się na studiach: wartość człowieka mierzono tu nadmiarem pracy i tym, jak bardzo padał z niewyspania.

– Jestem muzyczką, owszem. Prawdziwą? – Wzruszyłam ramionami. – Nie będę cię zatrzymywać.

Pytania, jakie dostaje student muzyki, są zawsze te same, wznosząca się gama w tonacji mrzonki: Instrument? Zespół? Wykonawstwo czy pedagogika? Licencjat, magisterium, doktorat? Nie zapytał o żadną z tych rzeczy. Zapytał, czy pójdę na obiad. Zgodziłam się.

⁓

Nie mam usprawiedliwienia dla niektórych rzeczy, jakie tamtego dnia powiedziałam. To nauczyciel muzyki w szkole wyciągnął mnie z bagna samouctwa, z płaskiej aplikatury i ciężkiego pedałowania, a dług sięgał znacznie dalej. Ale tamtego ranka coś się we mnie przestawiło i poniosło mnie: zalałam samodzielnie wybraną dziedzinę potokiem wątpliwości, którego nagle nie potrafiłam zatrzymać.

Zdarzyło się to u Gorga. Myślałam, że pójdziemy do klubu studenckiego, tej czarnej dziury, która wciąga ludzi w swój dudniący gwar i osobliwe wystawy studenckiej fotografii. Ale wymknęliśmy się z orbity Memorial Union i zeszliśmy w wąski pasek lasu wzdłuż zakoli strumienia, w stronę południowo-zachodniej bramy, mijając mnóstwo spiętych studentów ze wzrokiem wbitym w chodnik. Ten zagajnik w samym środku wszystkiego był dla mnie schronieniem, dzięki któremu jakoś mieściłam się we własnej skórze na najeżonym kamieniem kampusie. Pamiętam, że wtedy nad wodą kwitły judaszowce. Wyprowadził mnie z lasu przez kamienną bramę prosto w studencko-miejski zamęt Trzeciej Alei, do tłustej budy na Hunter Street, gdzie na pierwszym roku dorabiałam, zanim nauczyłam się załatwiać sobie zlecenia muzyczne. Dawno tam nie zaglądałam, ale nic się nie zmieniło: wysokie boksy, zapach pieczonego ciasta na pizzę, który od razu przyniósł mi ulgę. Ta knajpka nieraz mnie ratowała. Obsługiwały głównie miejscowe, matki małych dzieci albo starsze kobiety, które matkowały mi na przerwach na papierosa, dzieliły napiwki co do centa i tłumaczyły, jak daleko od kampusu trzeba jechać po tanie zakupy.

Nie zobaczyłam nikogo znajomego, ale przez lojalność wobec cechu zamówiłam kanapkę z pastą jajeczną za trzy dolary. W klubie studenckim mogłabym wyjąć własną, pakowaną każdego dnia mojego kościelnomysiego życia. Taniej byłoby już zapłacić te siedemdziesiąt pięć centów, i to z gazetą do kompletu. Nie wiedziałam, jaki mam w tym właściwie interes. Tyle tylko, że trafiłam na kogoś, kto słucha, i uświadomiłam sobie, że czekałam, aż ktoś wysłucha mojej spowiedzi.

Spytał, czy to u mnie rodzinne. Chodziło mu o muzykę czy o studia? Pod wpływem tego pytania poczułam znów mdlący zapach wilgotnego prania. Wcisnęłam się w drewnianą ławkę i próbowałam wyłożyć rodzinną śpiewkę, którą serwowano mi w cotygodniowych rozmowach telefonicznych: Taki kawał od domu. I po to, żeby się bawić w muzykę. Nieprzyzwoite czesne. (Którego nie płaciliśmy, ale i tak poruszała tę kwestię dla zasady.) Na trzecim roku, kiedy musiałam wybrać i zdecydowałam się na specjalizację sceniczną zamiast pedagogicznej, przestałam liczyć, że przekonam matkę, i zabrałam się za siebie. Za kogo się uważam? Z czego niby żyją pianiści? Nawet gdyby moja technika i interpretacja były wybitne, ilu wybitnym pianistom klasycznym świat pozwoli się utrzymać na powierzchni? Gdzie będę mieszkać, co jeść, czy wychudnę i osiwieję, grając Clair de lune w hotelowym lobby?

Odganiałam te obawy, zatracając się w pracy nad techniką, w ćwiczeniu, w egzaminach i pochwałach, które, o ile dorzuciło się pięć dolarów, pozwalały zjeść śniadanie w Inkwellu. Wmawiamy sobie, że jesteśmy wybrani, aż pasja pochłania nas tak dalece, że możemy mieć kłopot z odpowiedziami na pytania, który jest rok i kto jest prezydentem, czyli z takimi, jakie zadaje się człowiekowi po uderzeniu w głowę. Nie powiedziałam dokładnie tego wszystkiego, ale zabrnęliśmy dość daleko. Powiedziałam mu, że przez całe życie kochałam tylko jedno i zaczynam podejrzewać, że nie doczekam się wzajemności.

Przez okropną sekundę myślałam, że się roześmieje. Ale on dobierał właściwe słowa. To, co z siebie w końcu wydusił, rozśmieszyło mnie. Spytał:

– Mogę to poddać analizie marksistowskiej?

– Nie wiem. Doktor Marks przyjmuje w studenckiej przychodni?

– No nie, bo nie żyje. To moje własne przemyślenia. Muzyka to twoja praca, a nie brygadzista. To ty jesteś środkiem produkcji. Bez ciebie ona nie istnieje.

– Właśnie że istnieje – powiedziałam. – Wszystko jest zapisane. My przychodzimy i odchodzimy, a ona żyje wiecznie.

– Ale naprawdę jej tu nie ma, prawda? Dopóki jej nie zagrasz. Będziesz rozdawać ludziom na ulicy nuty i mówić, że oto dzieje się muzyka?

Odparłam, żeby poszedł do szkoły muzycznej i sam spróbował.

– Może usłyszysz dźwięki wydobywające się ludziom prosto z głów jak z czaszkowego carillona.

Studenckiej ironii wyuczyłam się przez ćwiczenie, tak samo jak gam. Ale on nie był studentem i się nie roześmiał.

– Dobra, ogólnie rzecz biorąc, nie – przyznałam. – Tam, w pięknej Ameryce, na przykład w całym hrabstwie, gdzie dorastałam, nie. Muzyka by się nie wydarzyła.

– Nie doceniasz swojej pozycji w stosunkach produkcji.

Facet był niesamowity.

– W produkcji muzyki?

– To twój wyrób. Pracowników zawsze się uczy, żeby nie doceniali własnej wartości. Kiedy nie umiesz uznać pracy za swoją, sama zaczynasz czuć się nic niewarta. To się nazywa alienacja.

– Dobrze wiedzieć.

Uśmiechnęłam się półgębkiem, przywołując maskę chroniącą przed łatwowiernością, którą nosiłam tak długo, że już mi tak zostało. Ja ze swoimi śnieżnobiałymi dłońmi na klawiszach z kości słoniowej jako robotnica. Powiedziałam mu, że nie stawiam się ponad tę myśl, że pochodzę z rodziny robotniczej i wbrew temu, co uważają moi bliscy, nie poszłam na studia po to, żeby być od nich lepsza.

– Może wręcz odwrotnie. Czasem czuję, że szkolą mnie tu na kogoś zbędnego.

– To alienacja – powtórzył, wymawiając to jak nazwę choroby, jakby na moją nieprzydatność też istniało lekarstwo. Ale on nie przepisywał leków. Po prostu pytał o rzeczy, które przecież nie mogły – jak mi się wydawało – naprawdę go obchodzić. Moje zainteresowania, moje plany. Szybko podano jedzenie, a może po prostu czas się dla mnie zatrzymał, gdy patrzyłam na jego oczy i ręce, na cienkie pasma czarnych włosów widoczne w rozpiętym dekolcie czerwonej koszuli. Zbyt się krępowałam, żeby zdjąć gruby sweter, bo ten pod spodem był cienki, a stanika nigdy nie nosiłam. Byłam wtedy właściwie tak szczupła i płaska jak chłopak. Na takiej sylwetce droga bielizna tylko by się marnowała.

Opowiedziałam mu o pracy na uczelni, katalogowaniu i porządkowaniu półek w bibliotece muzycznej, i o akompaniowaniu. Spytał, kiedy w takim razie się uczę. Nie miał nawet pojęcia o dwudziestu czy trzydziestu godzinach, które spędzałam tygodniowo w salach ćwiczeń. Powiedziałam mu też o gwiazdach, których my, muzycy, próbujemy sięgnąć: o występie w nowojorskim cyklu koncertowym, o letnim festiwalu w Monachium.

– A udało ci się? Byłaś za granicą? – spytał.

Roześmiałam się.

– Dopiero rok temu dowiedziałam się, co to paszport. W całym życiu wyjechałam z domu tylko raz, tutaj.

Nagle zrobiło mi się głupio, że mówię o wysokich ambicjach, jakbym wykładała na stół pieniądze z gry. Studia to klasztor. Spędzasz kilka lat, nie znając nikogo starszego, młodszego ani innego od siebie, i zapominasz, jakim cienkim grzbiecikiem jesteś na wielkich, hałaśliwych półkach żywych.

Nie był ode mnie aż tak dużo starszy, jak sądziłam. Dwadzieścia sześć lat, tyle, ile miałby mój brat. Wyuczył się na spawacza, pracował w warsztatach samochodowych, mieszkał w innych miasteczkach w Indianie, mniejszych od tego. Uczęszczał na zajęcia w miejskim college’u. Ale studenta nie przypominał w niczym. Choćby dlatego, że palił. Nie miałam papierosa w ustach od prawie dwóch lat, ale czułam ten zapach i strasznie mnie ciągnęło. Wyrosłam w domu palaczy. Brat zawsze przestrzegał mnie, żebym nie zaczynała, a mimo to od czasu do czasu podsuwał papierosa młodszej siostrze, no i zostało mi przyzwyczajenie, bo ja przecież żyłam i mogłam palić. Jon Link zawsze wypraszał mnie na nasz mikroskopijny balkon, nawet w największy mróz, aż ze wstydu rzuciłam. On i nasi znajomi gardzili tym plugawym nałogiem poprzedniego pokolenia, niecnymi baronami tytoniowymi, a już na pewno tymi, którzy tytoń uprawiali, o ile w ogóle myśleli o rolnikach.

Wiem, do młodych należy potępianie nałogów rodziców i obnoszenie się z gorszącymi nowymi upodobaniami. Bogini popu mojego pokolenia nazwała się imieniem matki Jezusa i nosiła spiczaste staniki na wierzchu. Tymczasem ja obracałam czterystuletnią walutą muzyki kościelnej, a ten miły człowiek próbował sprzedawać marksizm dzieciom bankierów z Chicago, które rewolucji przyklaskiwały, ale nie potrafiły mu spojrzeć w twarz, bo ubierał się jak ogrodnik ich rodziców. Może jechaliśmy na jednym wózku, a może nie, w każdym razie był w moim życiu pierwszym człowiekiem od trzech lat, któremu najwyraźniej dobrze było ze sobą. Chciałam się do tego zbliżyć. Fascynowała mnie zuchwałość tej czerwonej koszuli. Ja zawsze nosiłam przygaszone barwy deszczowego dnia i byłam poślubiona czarnym i białym klawiszom. A teraz ręce świerzbiły mnie, żeby zbłądzić. Jestem osobą, która kieruje się rękami, „uczy się przez dotyk”, jak to się właściwie nazywa, tylko że tu o niczym właściwym nie było mowy: palce łaknęły szorstkości jego szczęki, tętna, które wyczułabym w delikatnym punkcie na nadgarstku. Gęstych, falujących czarnych włosów, które wpadały mu w oczy i aż prosiły się o strzyżenie.

Jego oczy jakby chciały mnie wchłonąć. Albo pochłonąć. Podniecało mnie i zarazem przerastało to, żeby widzieć w sobie kogoś więcej niż chudą dziewczynę z bardzo długimi włosami, świetnymi rękami i talentem do niewidzialności. Znajomi Jona Linka zawsze żartowali o „ofermie, który poderwał boginię”, a ja przez prawie rok nie umiałam pojąć tego komplementu. Myślałam, że rozmawiają o jakiejś nieznanej mi operze.

Zmusiłam się, żeby wspomnieć o mieszkaniu dzielonym z Jonem Linkiem. Chyba za bardzo podkreśliłam przy tym stronę praktyczną. Blisko, w odległości spaceru, małe, ale tanie. Współlokator. Kiedy to mówiłam, zajął się jedzeniem i poprawiał anemiczny plaster pomidora, który wysunął mu się z burgera.

– Johnlink – powiedział tylko.

– Jon i Link. Zawsze używa imienia z nazwiskiem, nawet wśród znajomych. Mówi, że to od zerówki, w której było za dużo Johnów i Johnnych.

– Z tego się chyba wyrasta – zauważył.

– Też tak myślałam. Mam teorię, że te dwa krótkie słówka potrzebują siebie nawzajem, żeby ustać.

Czy to już była zdrada? Czy Sigurd pomagał mi w tym i podżegał? Tak się nazywał, Sigurd, co jako imię, bądźmy uczciwi, też nie powalało. Na początku wzięłam je za coś innego: siku, wyciągnięta ręka tam, na dziedzińcu, chwilę mi zajęło, zanim to rozgryzłam. Spytałam więc, co to za imię, a on odparł, że wikińskie, o ile mu wiadomo. Matka twierdziła, że zawsze jej się podobało, ale pewnie po prostu skończyły jej się pomysły. Był najmłodszy z dziewięciorga dzieci.

– Dziewięciorga – wyrwało mi się, niestety z kanapką w ustach. Pogryzłam, przełknęłam. – Przepraszam, nie oceniam. Pochodzę ze wsi, u nas wszyscy stawiają na duże rodziny. Podobno moi rodzice nie spełnili oczekiwań.

– Jakie tam mieliście gospodarstwa?

Powiedziałam mu, że plantacje tytoniu i fermy mleczne, czyli w zasadzie wszystko, co da się uprawiać i hodować na ziemi tak stromej jak we wschodnim Tennessee. Stwierdził, że trudno mu rozpoznać mój akcent. Nie przyznałam się, jak celowo ćwiczyłam swoje bystre ucho na nowych samogłoskach i intonacjach, a nawet na tym śmiechu kobiet z wyższej kasty, który rozpływa się w powietrzu. Od dnia, w którym wysiadłam z autobusu, planowałam być na studiach nową osobą: szczęśliwą, lubianą, może i taką, którą da się pokochać. Przerobić siebie w oku patrzącego.

– Czyli jesteś jedynaczką? W tej rodzinie, która nie spełniła oczekiwań?

– Pierwotnie było nas dwoje. Teraz zostałam tylko ja.

Zostawił mi miejsce na wyjaśnienie, które wypełniłam długim łykiem wody, i chyba się domyślił. Spytał, czy mam w mieszkaniu własny fortepian. Roześmiałam się i odparłam, że przez całe życie nie mieszkałam z żadnym pod jednym dachem. Choć spędziłam z fortepianami więcej czasu niż z jakimkolwiek żywym człowiekiem. Jako dziecko uczyłam się i ćwiczyłam na tym w kościele, najpierw brzdąkając po nabożeństwie, wyszukując melodie odśpiewanych pieśni, kiedy rodzice mieli swoje jedyne w tygodniu towarzyskie spotkanie.

– Ile miałaś lat, kiedy zaczęłaś?

Musiałam się zastanowić.

– Sześć? Ledwie umiałam czytać. Pamiętam, jak myślałam, że muzyka to zupełnie nie to samo co dukanie liter i słów.

– W jakim sensie?

– Jest łatwiejsza. Nie trzeba za nią gonić, bo przychodzi sama.

Próbowałam wytłumaczyć, jak najpierw słyszałam w głowie melodię, a potem partie altu, tenoru i basu rozwijały się same, jakby drgania w moich uszach przysłały mi list i trzymały mnie w muzyce tak długo, jak długo dorośli mnie tam zostawiali. Nasza parafialna organistka, pani Dotson, umarła, kiedy miałam dziewięć lat, i zastąpiłam ją na nabożeństwach u metodystów w Cross Creek. Chciałam już wcześniej, bo mocno podupadła na zdrowiu, ale do trzeciej klasy nie dosięgałam prawego pedału.

Musiałam być pijana jego uwagą, skoro mówiłam mu rzeczy, do których nigdy nie przyznałam się nawet Jonowi Linkowi. O dziecięcej dumie z tego, że zawsze występowałam na szkolnych uroczystościach. O ryzyku, jakie się z tym wiązało, zwłaszcza dla dziewczyny, wśród ludzi dających ci do zrozumienia, że nie ma większego grzechu niż obnoszenie się ze sobą. Jak łatwo dumę zapędzić do jamy upokorzenia. Poszłam kiedyś poćwiczyć do szkolnej auli i zastałam przy fortepianie gromadę chłopaków wokół Dwighta Meade’a. Podpuszczali go, a on walił w klawisze obiema rękami, wygrywał jakieś głupoty i dramatycznie wyginał się na stołku. Chwilę mi zajęło, zanim uświadomiłam sobie, kogo naśladował.

Kiedy opowiedziałam mu tę historię, wyglądał, jakby chciał wziąć moje serce w obie ręce. Przez chwilę zajmowaliśmy się jedzeniem. Ktoś za mną mówił o znoszeniu człowieka trzy piętra w dół. Sigurd spytał, czy Livia to skrót od Olivii, a to nieprawda. Składałam to na karb braku energii mojej matki na dodatkową sylabę, ale on stwierdził, że Livia to prawdziwe, samodzielne imię. Tak nazywała się pewna Rzymianka, która zasłynęła trucicielstwem. Oboje się z tego roześmialiśmy i nastrój znów się zmienił. Miałam wrażenie, że się dotykamy.

Wiedział sporo o historii jak na swój fach. Był zecerem. Drukarnia, w której pracował, mieściła się niedaleko kampusu. Chodził na drugą zmianę i niedługo musiał się tam zbierać. Robota była w porządku, zostawiała mu wolne przedpołudnia na aktywizm. Odpowiadał krótko. Znałam takich mężczyzn, których nie ciągnęło do mówienia o sobie, dopóki się wprost nie zapytało. Ale nie spotkałam żadnego, odkąd trafiłam do tej świątyni wzniosłych umysłów. Przez aktywizm Sigurd rozumiał sprzedawanie gazety, co już widziałam, ale przede wszystkim starania o rozwój związku w swojej drukarni, bo w pracy musieli liczyć się z zagrożeniem.

– Zagrożeniem – powtórzyłam, myśląc o wielkich gilotynach do papieru i groźnym wrzącym ołowiu.

Nie o takie zagrożenia mu chodziło. Nie o taką niepewność mu chodziło. Ich miejsca pracy mogły przejąć maszyny albo mogły powędrować za ocean, więc jego koledzy bali się okazać nielojalność. Żeby ich uzwiązkowić, musiał im uświadomić, że istnieją większe sojusze, które na dłuższą metę znaczą więcej.

Wiedziałam, że moi koledzy ze studiów uznaliby go za dziwaka. Tak nawykłam do trzymania się w wąskiej strefie tego, co akceptowali, że straciłam wiarę we własny osąd. Wiedziałam wprawdzie, że ludzie potrafią przejmować się sprawami świata. Rozmaite podłe machinacje naszego rządu regularnie wzburzały uczelnianą społeczność, aż zbierały się tłumy protestujących z transparentami. Ale Sigurd niczego nie odgrywał. Uzwiązkowienie miał wpisane do kalendarza. Wspomniał o partii politycznej, do której wstąpił po przeprowadzce do Bloomington, ze słowem socjalistyczna w nazwie. Spytałam, czy to jakaś sekta i czy zamierza mnie porwać.

Podniósł wzrok znad talerza.

– Tak to widzisz?

Chciałam tylko zażartować. Przecież w pierwszej godzinie znajomości nie da się kogoś aż tak rozczarować. Popatrzyłam na własne dłonie, na widelec, pomyślałam o wbiciu widelca w dłoń. Przeprosiłam i powiedziałam, że nie jestem przyzwyczajona do takich rozmów, bo wszyscy moi znajomi to lotofagowie. Zaraz poprawiłam się na „muzycy”, bo lotofagowie to jedno z tych zagadkowych słów, których używała moja matka na dowód, że poszłam na studia jej na złość. Potem zadawałam mnóstwo ostrożnych pytań, a on ostrożnie odpowiadał. Sektą rządzi jedna osoba. Jego Partia miała członków w oddziałach w całym kraju, z wybieranymi władzami i programem jak każda inna. Wystawiali kandydatów na prezydenta, choć o kobiecie, którą wymienił, nigdy nie słyszałam. Tak czy inaczej, wymienił kobietę. Wzruszył ramionami, mówiąc, że taki właśnie świat mają na myśli. Gazetę sprzedawał na kampusie kilka razy w tygodniu, bo edukacja stanowiła część ich pracy, a dyżury na uczelni pełnili na zmianę.

Spytałam, czy dzisiaj podoba mu się bardziej.

Wciąż pozostawał odrobinę nieufny.

– Chyba jestem już po fajrancie.

– Nie licz na to. Może da się mnie jeszcze wyedukować.

Popatrzyłam wprost na niego, z językiem między zębami, i nie spuszczałam wzroku z jego zielonych oczu, aż wrócił synkopowany uśmiech. Ciepło zalało mi podbrzusze. Przekraczałam jakąś granicę. Ściągnęłam przez głowę ciężki zielony sweter, przytrzymując w pasie ten obcisły pod spodem, żeby nie odsłonić się do końca. Ale wystarczająco. Chciałam odzyskać to, co działo się wcześniej, zanim głupio go zgasiłam. Kiedy mówił o sobie w tym jednym rejestrze, robił się swobodny, więc drążyłam dalej. Powiedział, że po wstąpieniu do Partii poczuł większą nadzieję na przyszłość niż kiedykolwiek wcześniej. Potem wszedł w szczegóły i trochę się pogubiłam, ale wiejskie dzieciaki po szkołach publicznych wynoszą ze studiów przede wszystkim wprawę w uczestniczeniu w rozmowach, z których niewiele rozumieją. Mówił o historii, o pracownikach kontrolujących produkcję i o światowym porozumieniu zwanym Czwartą Międzynarodówką. Hipnotyzowały mnie cienka blizna przy jego oku i łoskot dobiegający od czasu do czasu z kuchni. Pomyślałam o tym, jak kiedyś krzepiło mnie tutaj poczucie wspólnoty z ludźmi pracującymi za pieniądze, kiedy kampus rządził się nieodgadnionymi regułami i był pełen takich, co nosili celowo podarte dżinsy, a na widok dziewczyny w ciuchach z lumpeksu uśmiechali się z wyższością.

Czyżby Sigurd wywołał we mnie nawrót tęsknoty za domem? Chyba nie. Zresztą domu nie umiałabym już wskazać. I z całą pewnością nie myślałam o tym, żeby przedstawić go rodzicom.

Musieliśmy się zbierać, a nie mieliśmy na to ochoty. Zapłacił za obiad, dał mi gazetę i tę pomarańczową ulotkę, którą wcześniej widziałam u niego w rękach, zapowiadającą zebranie sojuszu studenckiego powiązanego z jego partią. Nie powiedział, że tam będzie, tylko że będę mile widziana. Nie dał mi swojego numeru ani nie poprosił o mój. Wcisnęłam ulotkę do teczki z nutami, myśląc, że ten kolor będzie się odznaczał wśród białych stron niczym fałszywy ton i rzucał się wszystkim w oczy.

Kiedy wyszliśmy, zapalił na chodniku, potem zrozumiał moje spojrzenie i przypalił papierosa także dla mnie. To wspólne palenie miało posmak zakazanej wolności, jak kąpiel nago w stawie. Spytałam, czy kiedyś tak robił. Odpowiedział, że owszem, ale w rzece. Nie poznawałam siebie w tej wersji, w Livii, która flirtuje. Czułam lekkość, ale nie było to nic błahego. Raczej jakbym po długim pływaniu dotknęła twardego dna i miała się wreszcie o co oprzeć.

Spóźniłam się na zajęcia z kompozycji dla zaawansowanych. Proste słowa na niewyobrażalne wydarzenie. Jak wiele dzieciaków ze stypendium umiałam podać wartość każdej godziny zajęć w dolarach i przez trzy lata nie opuściłam ani jednej, ani w upojne wiosenne dni, ani jesienią nękana grypą, ani w zimowe poranki na tyle mroźne, żeby świeżo umyte włosy przymarzły do głowy. Dziesięć minut spóźnienia, a przez następne czterdzieści pięć żałowałam wszystkiego, co się z tymi zajęciami wiązało, zwodniczo mało twórczymi. Kompozycja dla zaawansowanych nie miała być moim celem w życiu. Do tamtej godziny omijałam pytanie, czy w ogóle jakiegoś celu potrzebuję.

⁓

Pomarańczowa ulotka chodziła za mną przez cały tydzień. Zaparłam się i postanowiłam, że nie pójdę na to zebranie. Odgradzałam się od śmiesznych nadziei. Jon Link ze swojej strony w ogóle nie zauważył jaskrawej kartki wystającej z mojej teczki z nutami, więc próbowałam sobie wmówić, że to nie ona zasiała niezgodę w naszym małym domu. Nagle nie mogliśmy przestać się kłócić.

Dostał wreszcie wiadomość, na którą czekaliśmy z zapartym tchem: jechał na lato do Monachium. Przez to nasza sytuacja, czyli mgliste plany ślubu, zrobiła się nagle pilna. A ja nagle nie miałam ochoty o tym rozmawiać, choćby nie wiadomo, ile razy powtarzał, żeby „nie komplikować”, jakby to cokolwiek rozwiązywało. Nie powiedziałam rodzicom. To go zabolało. Spytałam, czy podzielił się nowiną z Perkusją, Fagotem albo którymkolwiek ze znajomych, czego rzecz jasna nie zrobił. Odparł, że to co innego, oni nie są rodziną, nie przejęliby się aż tak. Stwierdziłam, że my chyba też nie, więc na razie niech się skupi na Monachium. Naprawdę się z nim cieszyłam! Pierwszy oboista i pierwszy asystent dyrygenta, którego uwielbiał! Ale skoro zamierzaliśmy to zrobić, uważał, że pod koniec semestru pojedziemy razem do Tennessee i powiemy o wszystkim u mnie w domu.

Nie chodziło o to, że coś ukrywałam. Rodzice mieli bardzo mgliste pojęcie o całym naszym układzie. Wiele lat wcześniej, kiedy zaprzyjaźniliśmy się z Jonem Linkiem, próbowałam opowiedzieć o nim matce, a ona nie zaprotestowała, po prostu nie słuchała i nic z tego nie zapamiętała. Za każdym razem, gdy wymieniałam jego imię, musiałam zaczynać od nowa, od wyjaśnienia, „który to z nich”. Równie mało interesowało ją, jakich utworów się uczę, bo od dawna była zmęczona wszelkimi ambicjami muzycznymi wykraczającymi poza pieśni kościelne. Jak miałam wytłumaczyć taką obojętność chłopakowi, którego rodzice przylatywali z Bostonu na recitale? Nikt z mojej rodziny ani razu nie leciał samolotem. Prawie nic z tego, o czym Jon Link, jak podsłuchałam, rozmawiał z rodzicami, nie zdarzało się u nas: oni mieli kalendarze pełne koncertów, badań kontrolnych, klubów książki i spotkań z przyjaciółmi, z którymi regularnie grywali w brydża. Moi rodzice byli praktyczni. Ewentualne spotkania służyły wspólnej pracy.

On zawsze podkreślał, że jego rodzina nie była zamożna, a ja upierałam się, że moja nie była biedna, że żyliśmy mniej więcej na tym samym poziomie, co wszyscy wokół nas.

– My też – oświadczał.

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

O muzyce

Uwertura

Preludium I

Allemande

Punkty orientacyjne

Okładka

Strona tytułowa

Prawa autorskie

Dedykacja

Epigraf

Meritum publikacji