Nic mnie już nie cieszy - Jak odzyskać zwykłą radość bez kupowania motocykla i przeprowadzki na Bali ebook

INTRO

Jest sobota. Teoretycznie wszystko się zgadza. Nie musisz iść do pracy, nikt właśnie nie wysyła ci wiadomości z dopiskiem „PILNE”, lodówka jest pełna, pogoda nawet nie próbuje cię obrazić, a przed tobą kilka godzin wolnego czasu. Jeszcze parę lat temu taki zestaw okoliczności wystarczyłby, żeby człowiek poczuł coś na kształt zadowolenia. Teraz siedzisz na kanapie, patrzysz przed siebie i myślisz: „No dobra. I co ja mam z tym wszystkim zrobić?”. Włączasz serial. Po dziesięciu minutach sprawdzasz telefon. Otwierasz Instagram. Zamykasz Instagram. Otwierasz lodówkę, choć od poprzedniego otwarcia minęło siedem minut i nie ma żadnych przesłanek, że w tym czasie spontanicznie pojawił się tam sernik.

Nie pojawił się.

Próbujesz więc znaleźć coś, co cię „ruszy”. Może wyjazd? Nowy sprzęt? Restauracja? Koncert? Weekend w SPA? Buty? Konsola? Kurs robienia ceramiki, mimo że do wczoraj nie wiedziałeś, czym różni się glina szamotowa od zwykłej i właściwie nadal cię to nie obchodzi? Przeglądasz oferty, zapisujesz kilka rzeczy, może nawet coś kupujesz. Przez chwilę pojawia się lekkie pobudzenie. Nie radość. Raczej poczucie, że coś się wydarzyło. Jak wtedy, gdy kurier pisze, że paczka „została przekazana do doręczenia”. To nie jest jeszcze szczęście, ale przynajmniej mamy fabułę.

Problem zaczyna się wtedy, kiedy kolejne rzeczy przestają działać coraz szybciej. Dawniej nowy telefon cieszył cię przez miesiąc. Potem przez tydzień. Teraz rozpakowujesz go, konfigurujesz aplikacje, przenosisz zdjęcia i po dwóch godzinach trzymasz w ręce dokładnie ten sam internet co wcześniej, tylko trochę szybciej. Wakacje? Świetnie. Pierwszego dnia robisz zdjęcie zachodu słońca. Drugiego dnia trochę odpoczywasz. Trzeciego zaczynasz sprawdzać maile. Czwartego zastanawiasz się, czy może jednak trzeba byłoby coś zmienić w życiu. Piątego wracasz z plaży i oglądasz w telefonie filmiki ludzi, którzy są na innych plażach.

Ludzkość osiągnęła ciekawy etap rozwoju: można siedzieć pod palmą i mieć FOMO z powodu cudzej palmy.

Kiedy nic specjalnie nie cieszy, łatwo dojść do wniosku, że potrzebujesz czegoś większego. Mocniejszego. Bardziej spektakularnego. Skoro spacer już nie działa, może trekking w Himalajach. Skoro kolacja nie działa, może restauracja z gwiazdką Michelin. Skoro codzienność nie działa, może trzeba kupić motocykl, rzucić pracę, zapuścić brodę i zacząć przedstawiać się jako „człowiek, który wreszcie wybrał siebie”. A jeśli jesteś wystarczająco długo w internecie, wcześniej czy później ktoś zasugeruje Bali. Bali ma niezwykłą właściwość. Według internetu rozwiązuje wypalenie, brak sensu, problemy w związku, niechęć do poniedziałków i prawdopodobnie źle ustawiony router.

Tylko że zwykle nie chodzi o Bali.

I nie chodzi też o to, że jesteś niewdzięczny, zepsuty albo „nie potrafisz doceniać życia”. To bardzo wygodne wyjaśnienie, szczególnie dla ludzi, którzy właśnie mówią ci, że powinieneś cieszyć się bardziej, ponieważ „inni mają gorzej”. Owszem, inni mają gorzej. Ktoś ma również lepiej. Ta informacja zaskakująco rzadko reguluje działanie układu nerwowego. Gdyby działała, wystarczyłoby raz dziennie przeczytać statystyki światowego ubóstwa i natychmiast odzyskać entuzjazm do wtorkowego obiadu.

Radość nie jest nagrodą przyznawaną za poprawnie przeprowadzony audyt własnych przywilejów.

Czasem problem polega na tym, że przez długi czas funkcjonujesz głównie w trybie zadaniowym. Praca, obowiązki, zakupy, wiadomości, rachunki, dzieci, rodzice, terminy, korki, powiadomienia, kolejne rzeczy „do ogarnięcia”. Nawet odpoczynek zaczyna mieć wskaźniki efektywności. Weekend powinien być „dobrze wykorzystany”. Urlop ma być „niezapomniany”. Hobby powinno rozwijać. Spacer najlepiej liczyć aplikacją, bo jeśli nie znamy liczby kroków, istnieje ryzyko, że spacer w ogóle się nie wydarzył. Przyjemność zostaje wciągnięta do działu zarządzania projektami i po kilku miesiącach sama składa wypowiedzenie.

Do tego dochodzi jeszcze przyzwyczajenie do intensywnej stymulacji. Telefon potrafi w kilka minut dostarczyć ci śmieszny film, wiadomość, awanturę, reklamę wakacji, zdjęcie znajomego, katastrofę polityczną, promocję na ekspres do kawy i człowieka, który twierdzi, że budzi się codziennie o 4:17, ponieważ sukces nie śpi. Na tym tle spokojna kawa przy oknie ma słaby dział marketingu. Nie miga. Nie wysyła powiadomień. Nie ma przycisku „zobacz więcej”. Po prostu smakuje jak kawa.

I właśnie tu zaczyna się ważna część tej książki.

Odzyskiwanie zwykłej radości bardzo często nie polega na dodawaniu kolejnych atrakcji. Polega na odzyskaniu zdolności zauważania tego, co już jest. Nie w wersji „ciesz się każdym promieniem słońca, piękna duszo”, bo jeśli ktoś wypowie do ciebie takie zdanie w poniedziałek o 7:12, masz pełne prawo ograniczyć kontakt. Chodzi o coś znacznie bardziej praktycznego: sprawdzenie, co stępiło twoją zdolność odczuwania przyjemności, które nawyki ją zagłuszają, dlaczego ciągle potrzebujesz mocniejszego bodźca i jak stopniowo wrócić do życia, w którym dobra kawa jest naprawdę dobra, spotkanie z kimś daje coś więcej niż kolejne zdjęcie do galerii, a wolne popołudnie nie wymaga natychmiastowego stworzenia planu transformacji osobistej.

Nie będziemy tutaj budować „najlepszej wersji ciebie”.

Obecna wersja ma wystarczająco dużo roboty.

Będziemy za to przyglądać się temu, jak działa przyzwyczajenie, dlaczego oczekiwanie na wielkie emocje potrafi zniszczyć małe przyjemności, jak przewlekłe przeciążenie odbiera smak rzeczom, które kiedyś były dobre, oraz dlaczego kupowanie kolejnych doświadczeń czasami przypomina dolewanie perfum do pokoju, w którym należałoby po prostu otworzyć okno. Pojawią się bardzo małe działania, bo właśnie małe działania mają tu przewagę. Jeśli człowiekowi nic się nie chce, plan wymagający dwóch godzin medytacji, prowadzenia pięciu dzienników i porannej kąpieli w lodzie ma mniej więcej taką samą wartość użytkową jak instrukcja budowy helikoptera.

Zaczniemy od rzeczy wykonalnych.

Jednocześnie jest jedna ważna granica. Jeśli brak radości utrzymuje się długo, obejmuje niemal wszystkie obszary życia albo towarzyszą mu wyraźne problemy ze snem, apetytem, energią, koncentracją, poczuciem własnej wartości czy codziennym funkcjonowaniem, warto potraktować to poważnie i porozmawiać z lekarzem lub specjalistą zdrowia psychicznego. Brak odczuwania przyjemności może czasem występować przy problemach wymagających profesjonalnego wsparcia. Ta książka nie będzie próbowała diagnozować cię między żartem o lodówce a rozdziałem o telefonie.

Poradnik ma pomagać. Nie przebierać się za psychiatrę.

Jeżeli natomiast masz poczucie, że gdzieś po drodze życie zrobiło się szare, wszystko stało się „w porządku”, ale prawie nic nie jest już naprawdę fajne, jesteś w dobrym miejscu. Nie będziemy próbować zmienić całego twojego życia w festiwal zachwytu. To byłoby męczące. Człowiek nie musi codziennie budzić się z wdzięcznością za cud istnienia. Czasem wystarczy obudzić się i nie mieć od razu ochoty zamknąć dnia.

Celem jest coś znacznie bardziej zwyczajnego.

Żeby znowu smakowało jedzenie. Żeby muzyka czasem naprawdę weszła. Żeby spacer nie był tylko przemieszczaniem ciała między budynkami. Żeby spotkanie z kimś było przyjemne bez konieczności robienia z niego „wyjątkowego doświadczenia”. Żeby sobota mogła być po prostu sobotą, a nie testem z tego, czy właściwie korzystasz z życia.

I żebyś nie musiał kupować motocykla.

Chociaż oczywiście, jeśli naprawdę chcesz motocykl, to jest osobna sprawa.

Rozdział 1 - Kiedy „wszystko jest okej”, ale jakoś nie jest

Wyobraź sobie, że ktoś pyta: „Co u ciebie?”. Odpowiadasz: „W sumie dobrze”. I technicznie rzecz biorąc, nie kłamiesz. Masz gdzie mieszkać. Lodówka nie świeci wyłącznie żarówką. Praca może nie jest spełnieniem dziecięcych marzeń, ale pensja wpływa. Nikt właśnie nie podpala ci samochodu. Rodzina funkcjonuje mniej więcej w granicach swoich możliwości. Zdrowie jakoś się trzyma. Katastrofy brak.

A mimo to nic specjalnie nie cieszy.

Nie chodzi nawet o to, że jest źle. Gdyby było naprawdę źle, przynajmniej wiadomo byłoby, z czym walczysz. Problem jest bardziej podstępny: życie jest „w porządku”, tylko ten porządek przypomina poczekalnię u dentysty. Czysto, jasno, można usiąść, ale trudno nazwać to miejscem, do którego człowiek marzy, żeby wracać.

To właśnie ten stan bywa najbardziej dezorientujący. Jeśli obiektywnie nie dzieje się nic strasznego, zaczynasz podejrzewać siebie. Może jesteś niewdzięczny? Może masz za dobrze? Może za dużo oczekujesz? Może trzeba „doceniać małe rzeczy”? I wtedy ktoś z internetu, oparty o parapet w lnianej koszuli, mówi ci, że szczęście jest wyborem.

Oczywiście.

Podobnie jak numer buta i pogoda w listopadzie.

Brak radości rzadko pojawia się w jednej spektakularnej chwili. Częściej wślizguje się bocznymi drzwiami. Najpierw przestajesz czekać na weekend. Potem muzyka, która kiedyś poprawiała humor, staje się tłem. Spotkania zaczynają przypominać kolejne punkty w kalendarzu. Jedzenie jest okej. Film jest okej. Wyjazd jest okej. Wszystko jest okej.

„Okej” zaczyna powoli pożerać całe życie.

To nie znaczy automatycznie, że masz jakiś konkretny problem psychiczny. Może chodzić o przewlekłe zmęczenie, monotonię, stres, przeciążenie, nadmiar bodźców, brak odpoczynku, życie podporządkowane obowiązkom albo zwyczajne przyzwyczajenie do tego, co kiedyś dawało frajdę. Czasem kilka takich rzeczy nakłada się na siebie tak skutecznie, że człowiek zaczyna funkcjonować jak bardzo sprawny robot z opcją płatności zbliżeniowej.

Robisz, co trzeba.

Tylko nie bardzo czujesz, po co.

Radość nie musi wyglądać jak reklama napoju energetycznego

Pierwszy błąd polega na tym, że mamy często kompletnie zepsuty obraz tego, czym w ogóle jest radość. Wyobrażamy ją sobie jako stan dużego pobudzenia: ekscytację, śmiech, energię, spontaniczne tańczenie w kuchni i ochotę wysłania znajomym wiadomości: „ŻYCIE JEST PIĘKNE”.

Tymczasem spora część codziennej radości jest dużo cichsza.

To może być moment, kiedy siadasz z kawą i przez pięć minut naprawdę niczego nie musisz. Może być dobre jedzenie. Ciepły prysznic po trudnym dniu. Ulubiona piosenka w samochodzie. Rozmowa, przy której zapominasz spojrzeć na telefon. Poczucie ulgi, że coś się udało. Pierwszy chłodny wieczór po upalnym tygodniu. Czysta pościel.

Czysta pościel jest niedocenioną instytucją społeczną.

Jeśli przez radość rozumiesz tylko fajerwerki emocjonalne, prawdopodobnie zaczniesz uważać większość normalnego życia za wadliwą. A większość życia jest normalna. To ważna wiadomość, choć marketingowo dość fatalna. Nie będziesz codziennie jechać cabrio wzdłuż wybrzeża Portugalii o zachodzie słońca. Czasami będziesz po prostu wyrzucać szkło i zastanawiać się, dlaczego człowiek produkuje tyle słoików.

Problem pojawia się wtedy, gdy nawet małych rzeczy prawie nie rejestrujesz.

Nie smakuje ci kawa, bo pijesz ją podczas odpisywania na wiadomości. Nie zauważasz spaceru, bo słuchasz podcastu na przyspieszeniu 1,8. Nie czujesz przyjemności z rozmowy, bo równocześnie przeglądasz powiadomienia. Nie odpoczywasz, bo podczas odpoczynku planujesz kolejny tydzień.

Teoretycznie robisz coś przyjemnego.

Praktycznie twój mózg siedzi na innym spotkaniu.

Zrób prosty test

Przez jeden zwykły dzień nie pytaj siebie: „Czy jestem szczęśliwy?”. To pytanie jest zbyt wielkie i bardzo szybko prowadzi do filozoficznego bałaganu. Po trzech minutach możesz skończyć na pytaniu, czy twoje życie ma sens, czy dobrze wybrałeś zawód i czy jednak powinieneś był studiować architekturę.

Zamiast tego zauważ trzy rzeczy:

- kiedy było ci choć odrobinę przyjemnie, - kiedy było ci obojętnie, - kiedy czułeś napięcie albo znużenie.

Bez analizy. Bez dziennika o oprawie ze skóry ekologicznej. Bez skali od 1 do 17.

Po prostu zauważ.

Możesz odkryć coś ciekawego. Na przykład, że nie cieszy cię „nic”, ale jednak lubisz poranną kawę, kiedy nikt do ciebie nie mówi. Że śmiejesz się przy jednym konkretnym znajomym. Że dobrze czujesz się podczas jazdy samochodem wieczorem. Że najgorzej jest między 17:00 a 20:00, kiedy jesteś już zmęczony, ale nadal próbujesz funkcjonować jak człowiek z reklamy zdrowego stylu życia.

To ważne, bo zdanie „nic mnie nie cieszy” jest bardzo mocne.

I czasami jest prawdziwe.

Ale czasem znaczy coś trochę innego: „Nie czuję już takiej radości jak kiedyś” albo „Przyjemne rzeczy są zbyt słabe, żeby przebić się przez zmęczenie”. A to są różne problemy i wymagają różnych rozwiązań.

Gdy życie staje się wyłącznie logistyką

Jednym z częstszych powodów spłaszczenia codzienności jest życie zbudowane prawie wyłącznie z obowiązków. Budzisz się i od razu zaczyna się odprawa.

Wstać.

Prysznic.

Śniadanie.

Dzieci.

Samochód.

Praca.

Zakupy.

Telefon.

Rachunki.

Pranie.

Kolacja.

Mail.

Sen.

Powtórz.

W pewnym momencie dzień nie jest już przeżywany. Jest obsługiwany.

To różnica podobna do tej między mieszkaniem w domu a zarządzaniem obiektem. Niby to samo miejsce, ale emocjonalnie zupełnie inna robota. Wszystko staje się zadaniem. Nawet rzeczy, które kiedyś dawały przyjemność, zostają wcielone do harmonogramu.

„Muszę iść pobiegać.”

„Muszę spotkać się ze znajomymi.”

„Musimy gdzieś wyjechać.”

„Powinienem więcej czytać.”

Jeśli zaczynasz mówić „muszę” o rozrywce, warto sprawdzić, czy przypadkiem nie zatrudniłeś się we własnym czasie wolnym.

W takiej sytuacji rozwiązaniem nie jest zwykle dodanie dziesięciu kolejnych atrakcji. Jeśli kalendarz jest przeładowany, zapisanie się na kurs tańca we wtorek o 19:00 może sprawić, że będziesz mieć jeszcze jedną rzecz, na którą trzeba zdążyć.

Brawo. Teraz nawet salsa ma deadline.

Lepiej najpierw sprawdzić, ile twojego dnia jest naprawdę twoje. Nie chodzi o wielkie bloki czasu. Piętnaście minut też się liczy. Pół godziny bez funkcji użytkowej też.

Bez produktywności.

Bez rozwoju.

Bez nadrabiania.

Bez „przy okazji”.

To ostatnie jest wyjątkowo zdradliwe. Idziesz na spacer, ale przy okazji dzwonisz. Oglądasz film, ale przy okazji odpowiadasz na maile. Jesz obiad, ale przy okazji czytasz wiadomości. Rozmawiasz, ale przy okazji sprawdzasz coś w telefonie.

Przy okazji można zabić całkiem sporo przyjemności.

Oczekiwania też potrafią wszystko popsuć

Druga rzecz to poprzeczka. Jeśli ciągle oczekujesz, że czas wolny powinien być „super”, szybko przestajesz zauważać „dobrze”.

Weekend ma być wyjątkowy.

Wakacje niezapomniane.

Kolacja fantastyczna.

Związek pełen bliskości.

Pasja rozwijająca.

Praca satysfakcjonująca.

Ciało sprawne.

Dom piękny.

Człowiek spokojny.

A internet dodatkowo pokazuje ci ludzi, którzy dokładnie dziś mają najwyraźniej lepszy weekend, bardziej romantyczną kolację, bardziej harmonijny związek i kuchnię, w której nigdy nie stoi przypadkowy kubek po herbacie.

Porównujesz swoją zwyczajność z cudzym materiałem promocyjnym.

To ma kiepskie rokowania.

Radość wraca często wtedy, gdy obniżasz wymóg intensywności. Nie pytasz: „Czy to było niesamowite?”. Pytasz: „Czy było mi z tym choć trochę lepiej?”.

To dużo bardziej użyteczne pytanie.

Bo przyjemność często wraca po cichu.

Nie wjeżdża motocyklem przez drzwi.

Wersja minimum na dziś

Nie próbuj odzyskać całej radości jednego dnia. To kolejny projekt, którego naprawdę nie potrzebujesz.

Dzisiaj zrób jedną rzecz: znajdź moment trwający od pięciu do piętnastu minut, który nie ma żadnego celu poza tym, że jest odrobinę przyjemny albo neutralnie dobry.

Może kawa.

Może muzyka.

Może prysznic.

Może siedzenie na balkonie.

Może wyjście po coś piechotą.

I nie dokładaj do tego niczego.

Nie słuchaj przy okazji podcastu.

Nie fotografuj.

Nie sprawdzaj wiadomości.

Nie próbuj „wyciągnąć z chwili maksimum”.

Po prostu pozwól jej być przeciętnie przyjemną.

Na początek wystarczy.

Bo radość nie zawsze znika dlatego, że w życiu jest za mało dobrych rzeczy.

Czasem znika dlatego, że nigdy nie jesteś przy nich obecny.

Rozdział 2 - Twój mózg też się nudzi Netflixem

Pierwszy odcinek nowego serialu wciąga. Drugi również. Po pięciu zaczynasz automatycznie wciskać „następny”. Po ośmiu oglądasz już głównie dlatego, że pozostało niewiele do końca, a człowiek najwyraźniej nie może umrzeć spokojnie, dopóki nie wie, kto zabił duńskiego ministra.

Podobnie bywa z wieloma przyjemnościami.

Pierwsza kawa w dobrej kawiarni smakuje wyjątkowo. Po miesiącu jest po prostu „twoją kawą”. Nowe mieszkanie przez pierwsze tygodnie wygląda świetnie. Po roku nie zauważasz już salonu, ale za to dokładnie widzisz odprysk na listwie przy drzwiach. Nowy samochód pachnie jak sukces. Kilka miesięcy później staje się miejscem, w którym denerwuje cię człowiek jadący przed tobą 47 km/h.

To nie jest wada charakteru.

To adaptacja.

Mózg przyzwyczaja się do rzeczy, które się powtarzają. Dzięki temu nie musisz codziennie od nowa zachwycać się tym, że masz własne łóżko, bieżącą wodę i drzwi, które potrafisz otworzyć bez instrukcji. Gdyby każdy stały element otoczenia wzbudzał pełną reakcję emocjonalną, wyjście z domu zajmowałoby dwie godziny.

„O mój Boże, KLAMKA.”

Natura musiała trochę przykręcić ten mechanizm.

Problem w tym, że razem z przyzwyczajeniem do neutralnych rzeczy przyzwyczajamy się również do przyjemnych. Zjawisko to często opisuje się jako adaptację hedoniczną: coś poprawia nastrój, ale po czasie staje się nową normą i jego emocjonalny efekt słabnie.

Brzmi naukowo.

W praktyce oznacza: kupiłeś telewizor 85 cali, a po trzech miesiącach zastanawiasz się, czy 98 nie byłoby jednak bardziej rozsądne.

Więcej nie zawsze znaczy bardziej

Naturalna reakcja na spadek przyjemności brzmi: zwiększyć dawkę.

Jeśli zwykły weekend nie daje emocji, jedziemy dalej.

Jeśli restauracja nie ekscytuje, wybieramy droższą.

Jeśli muzyka nie działa, kupujemy lepsze słuchawki.

Jeśli serial nudzi, odpalamy trzy jednocześnie.

Jeśli urlop nie zachwyca, potrzebujemy bardziej egzotycznego.

Mechanizm jest logiczny: skoro 5 jednostek bodźca daje za mało, spróbujmy 8.

I czasem rzeczywiście działa.

Na chwilę.

Potem 8 staje się normalne i potrzebujesz 10.

Nie chodzi o to, żeby od jutra jeść suchy chleb przy zgaszonym świetle, aby odzyskać zachwyt nad cywilizacją. Chodzi o zauważenie prostego faktu: ciągłe podbijanie intensywności może pogłębiać problem, zamiast go rozwiązywać.

Zwłaszcza dziś, kiedy bodźców praktycznie nie brakuje.

Telefon daje rozrywkę natychmiast.

Jedzenie można zamówić natychmiast.

Film można uruchomić natychmiast.

Muzykę znaleźć natychmiast.

Zakup zrobić natychmiast.

Kontakt z ludźmi uzyskać natychmiast.

Nudę usunąć natychmiast.

Czekanie jest obecnie traktowane mniej więcej jak awaria techniczna.

Jeśli aplikacja ładuje się cztery sekundy, zaczynasz podejrzewać upadek infrastruktury cyfrowej.

Mózg lubi szybkie nagrody. Problem zaczyna się wtedy, gdy przez większość dnia dostarczasz mu serię krótkich, intensywnych bodźców, a potem oczekujesz, że półgodzinny spacer będzie konkurencyjną ofertą.

Nie będzie.

Spacer nie ma działu rekomendacji.

Mikroprzyjemność kontra mikrobodziec

Warto tu rozróżnić dwie rzeczy.

Mikroprzyjemność to coś, po czym realnie czujesz się choć trochę lepiej. Może to być muzyka, kawa, rozmowa, ruch, ciepło, dobry smak, chwila ciszy.

Mikrobodziec to coś, co po prostu na moment zabiera nudę lub napięcie.

Odblokowanie telefonu.

Odświeżenie maila.

Sprawdzenie wiadomości.

Kolejny film.

Kolejny post.

Kolejna zakładka.

Kolejny sklep internetowy.

Mikrobodźce są atrakcyjne, bo są natychmiastowe. Nie musisz nic planować. Nie musisz nawet wstawać. Kciuk wykonuje trzy ruchy i już masz nowe informacje.