Księga łabędzi ebook

Tytuł oryginału: The Swan Book

Redaktor inicjujący: Michał Michalski

Redaktor prowadzący: Krzysztof Cieślik

Koordynacja produkcji: Szczepan Kulpa

Opieka promocyjna: Paula Czubaj

Projekt okładki: Kamil Rekosz

Projekt typograficzny: Mimi Wasilewska

Redakcja: Gabriela Niemiec

Korekta: Hanna Trubicka, Michał Trusewicz

Copyright © Alexis Wright 2013, 2023

Published by agreement with Giramondo Publishing Company, Australia and Book/lab Literary Agency, Poland.

© Copyright for the Polish edition by ArtRage, 2026

© Copyright for the Polish translation by Aga Zano, 2025

Wydawnictwo ArtRage

wydawnictwo.artrage.pl

This project has been assisted by the Australian Government through Creative Australia, its principal arts investment and advisory body.

ISBN 978-83-68295-55-9

Toly’emu Wszystkim wędrownym czarnym łabędziom Które po wielkich deszczach odleciały na pustynne laguny Na wyschniętym korycie rzeki Todd niedaleko Schultz Crossing I tym trzydziestu lecącym na północ nad Larapinta Drive W Alice Springs 14 stycznia 2010 roku Pamięci Yariego Tjampitjinpy (Kumantjayiego Zimrana)

Czarny dziki łabędź, kiedy uwięziony Na ziemi i w niebie rozbudzi demony1

Robert Adamson, After William Blake

PRELUDIUM: IGNIS FATUUS

Na poddaszu mojego mózgu mieszka sobie w domku dla lalek dziki wirus. Na rześkim niebie bez końca migoczą nad księżycowo wyboistym ogrodem drobniuteńkie gwiazdy. Obłąkany wirus siedzi sobie na kanapie, jednym okiem łypie zawsze na podwórko, wypatruje intruzów. Zalegający na progu stos nakazów eksmisji w niczym mu nie przeszkadza. Wirus myśli, że jest ostatnim czystej krwi osobnikiem swojego gatunku, jaki w całej krainie pozostał przy życiu. Wszystko inne to mieszańce. Funta kłaków! Nawet nieruchomości jedno z drugim nie ma. Nie do wiary, że mózg naprawdę może się dać wciągnąć w rzyganie złymi wspomnieniami na piękne, spieczone słońcem równiny.

Wewnątrz domeczku wirus produkuje arsenał bardzo niebezpiecznych pomysłów, a jeśli zobaczy gdzieś łopoczącą na wietrze białą flagę, bierze bazookę i przez okno wystrzeliwuje rakiety do mieszkania, w kosmos, na pole, czy jak kto tam sobie nazywa życie. Najbardziej niepokojące w tej fenestralnej palbie jest pytanie, co nam zostanie na koniec i które rozbryzgi różnych prawd, niosących opowieść o łabędziu z kością, przetrwają na tej ziemi.

No więc mój mózg jest równie przeżarty co porzucony gdzieś w krzakach stary, rozwalony Commodore. Jakoś tam sobie radzę. Brnę przez gruzowisko. Proszę bardzo! Oto ja – zygzaczkiem, wężykiem po gorącym asfalcie, na którym nigdy nie ustaje ruch. Oto ja – uciekam przed jazgotem helikopterów, rozcinających gęste, burzowoszare kłęby dymu. Wreszcie rozpoznaję niosący się z oddali monotonny głos. Zbliża się.

Oblivio! Nieziemski głos starej kobiety od łabędzi wyrywa się z gruntu pod moimi stopami, choć ona przecież od lat nie żyje. Tyle czasu minęło, a biała baba dalej woła mnie po imieniu! Gdzie ta moja mała aborygeńska znajda? Imienia brak. Mudunyi? Oficjalnie: Oblivion Ethyl(ene). Co ty, dziewucho, wyprawiasz? – pyta. Co jak co, ale wychodzić tak do ludzi to ja cię nie uczyłam. Mierzy mnie surowym wzrokiem. Skórę i kości. Włosy zgolone na gładko nożem tuż przy czaszce. Jestem spalona na tę samą barwę co suche błoto. Biała przygląda się spierzchniętej ziemi. Nie spodziewałam się, że kiedyś tu wrócisz – dodaje. Duch twierdzi, że nadal widzi w niej dziecko, które wydobył kiedyś z wnętrzności starego eukaliptusa, wyglądającego, jakby miał z tysiąc lat. Tylko że to nie jest miejsce dla duchów przybywających skądinąd, wirus bez przerwy szczeka jak stróżujący pies. Uuba, bubla, bubla! Duch starej baby płoszy się jak kocur, co daje ze strachu drapaka – tak ją przeraził zwyrodniały rechot wirusa, niosący się po przypalonym krajobrazie. Mało jej z tego pietra nie wywróci na lewą stronę. Zdążyła jeszcze rzucić parę słów na do widzenia, Ja wiem, kim ty jesteś, i już, jak nie czmychnie przez równinę, chwila moment i znika za horyzontem.

Jak się chce takiego wirusa z głowy eksmitować, to nie można pukać do drzwi jego staroświeckiego domku na prerii, kiedy operuje się wyłącznie przebrzmiałym myśleniem, bo on na takie stukanie po prostu nie zareaguje, nie wyjdzie na próg, nie łypnie w słoneczny blask, nie pogada o niczym jak równy z równym, a już tym bardziej nie zacznie wokół ciebie, człowieku, skakać niby jakiś Chubby Checker dla ubogich, stawać na rzęsach i na czym tam jeszcze. Na gościnność też nie ma co liczyć – nawet w najupalniejsze lato – choćby się nie wiem ile stukało, wołało, że cukierek albo psikus, ceremonialnie składało dary na progu czy wpadało w histerię, że nikt nam nie otwiera.

Mogę udowodnić, że mam tego wirusa. Zachowałam wymiętoszony świstek z wynikami badań lekarskich, przeprowadzonych przez największych specjalistów medycyny i nauki. Wszyscy oznajmili, że mam mózg zupełnie wyjątkowy. Znachorzy, też ci z najlepszych na świecie, orzekli, że taki wirus to nie żaden cud, tylko taki biedny, zagubiony i wchłonięty duch, jeden z tych, co dużo rozmyślają o sprawach, które zaszły gdzie indziej na naszej planecie – tyle rozmyślał, że mi się zaplątał w głowie. Lecz podobnie jak nie mogą nic poradzić, kiedy człowiek za dużo wchłonie domowego rumu, kartoniaka czy innego kamukamu, tak i w moim przypadku nie ich rolą jest mnie leczyć – tak mi powiedzieli.

Wirus to nostalgia za tym, co zagraniczne, wyjaśnili, albo, jak to mówią Francuzi, nostalgie de la boue; choroba wyrosła z kierowania każdej kropli energii w wyobrażony, idealny świat, w którym dźwięczą pieśni o solidarności, jak We Shall Overcome. Mój wirus śpiewa głosem niezwykłym, mocno zaciąga, jak Australijczyk cierpiący na syndrom wiecznej izolacji – całe serce sobie wyśpiewuje o krykiecie czy futbolu bez jednej myśli w głowie, jak Harry Belafonte w tej piosence o bananach. No cóż, nic w tym złego. Zdzierał sobie stęsknione gardło ku wszechświatowi innych wirusów, żyjących w zanieczyszczonych mikroskopijnych miastach gdzieś na bagnach mojego umysłu.

Ten skrajnie przegrany, niezadowolony z przymusowego pobytu w cudzym mózgu, zachowywał się tak, jakby wjechał nowiutkim Ferrari prosto w najgorsze slumsy na osyfiałej pustyni w jednym z najsamotniejszych miejsc na świecie i został nagle zmuszony, by całą swoją wysoką kulturę upchnąć w jakiejś szopie. Lekarze uznali to za wyjątkowe zjawisko, za absolutny cud, że nikt poza mną nie skończył z wirusem takim jak ten szajbus, który mi się zaplątał we łbie – a wiedzieli, że tak jest, bo przebadali tysiące wszelkiej maści fundamentalistów. Stwierdzili, że te badania to marnowanie środków publicznych, i na potwierdzenie swojego stanowiska napili się wody z bagna.

Po odkryciu, jak wyrwać się z rzeczywistego wymiaru tego miejsca, tworzyłam sobie iluzoryczne przedwieczne ojczyzny, do których mogłam się zakradać i niszczyć rozległe tereny należące do posiadłości wirusa. Jego domek otaczają teraz górzyste obce kraje, przyduszające jego równiny długim cieniem, a między górami rozlewają się pustynie, po których tułały się miliony spragnionych wędrowców, nad wybrzeżami zaś kotłują się morza, szarpane falami tak wściekłymi, jakby je wzbijał jakiś King Kong, falami jak monstra ryczące tuż u progu. Bez żadnego oporu, nic w ogóle, stałam się cyganką, uzależnioną od podróży w te odległe mirażowe ojczyzny, tylko po to, by zwabić wirusa, ukrytego gdzieś na jego własnym zatłoczonym globie, i przekonać go, by otworzył drzwi. Jakby mnie kto pytał – właśnie tam się to zaczyna. Oto wyprawa po suwerenną władzę nad moim własnym mózgiem.

Ściemniam więc w broszurkach, które wysyłam wirusowi, wyjaśniam w nich, że muszę koniecznie przyjechać z wizytą, że łączą mnie z tymi kontynentami świata mojej wyobraźni więzy krwi, warte, by za nie umierać, i drzewo genealogiczne, rosnące w snach o odległych krainach. To fakt, dodaję, moja ojczyzna rozrosła się tak bardzo, że ciągłe podróże ku jej coraz dalej wysuniętym granicom są koszmarem. Jestem jak Święty Mikołaj, przemierzający niebiosa w jedną noc mungamba pod miliardowy nowy adres, no i po co? Żeby dostarczyć samą siebie, te dobra, których odbiorca może sobie życzy, a może nie. Wirusa zaintrygowała moja wizja przynależenia wszędzie; zapytał, po co podejmuję te wyprawy, zagarniające jeszcze więcej miejsc, od których w jego małym światku robi się już naprawdę tłoczno. Wyjaśniam, że zaczynam podróże lokalnie, płynę przez żółte wody powodziowe, które rozlewają się w jeszcze większe akweny wewnątrz lądu, aż docieram do aluwialnej równiny, karmiącej cieniste ogrody, gdzie mieszkańcy mnie nie znają i chcą wiedzieć, po co do nich przybyłam. Zawsze ruszam dalej.

I tak to podróżuję, napędzana ciekawością, co to znaczy mieć ojczyznę, wędrować dalej w głąb obcych krain, pełnych świętego pyłu i sadów rodzących drogocenne owoce, malutkie i dojrzałe na słońcu, krainy to na wpół zniszczone przez wojnę, to znowu chlaśnięte w twarz brutalnym głodem. Lecz mimo to miejscowi, nawet gdy im niosę w dom podarki, znajdują obok głodu i zmęczenia odwagę, by przepędzić nieznajomą ze swojego raju, i nic ich nie obchodzi, jak daleką drogę przebyła. Liczy się tylko to, że nie jest jedną z nich.

Mówię wirusowi, że jak w domu czułam się raczej w muskającym mi twarz chłodnym powiewie spod łagodnych skrzydeł dzikiego łabędzia, szybującego w wielkiej migracji przez kontynenty nad ośnieżonymi szczytami, niż na tych upiornych rozległych terenach nieopisanej urody, która nie dała mi nigdy żadnej radości. Muszę iść dalej, aż dotrę do tego ostatniego miejsca pod suchym nimbusem z kurzu, gdzie dawno temu czułam, że do czegoś przynależę.

Wirus myśli, że chcę tego, czego on chce – ukryć się w najciemniejszym zakątku jego różowego jak landrynka łóżka, gdzie śpi i śni głęboko w moim chorym umyśle.

O ŹRÓDŁACH

Cytaty umieszczone w książce pochodzą z następujących źródeł:

1Czarny dziki łabędź, kiedy uwięziony… – Robert Adamson, After William Blake;

2I gęgot słyszę, gdy przewodnik stada… – A.B. „Banjo” Paterson, Black Swans;

3Śnieg, mgła, odciski palców… – Bari Károly, Winter Diary (w: Leopard V: An Island of Sound. Hungarian Poetry and Fiction before and beyond the Iron Curtain);

4Skrzydła bijące jak dzwon pod obłokiem… – W.B. Yeats, Dzikie łabędzie w Coole, tłum. Ludmiła Marjańska;

5Na wodzie, gładkiej aż do skał krawędzi…; I, zataczając krzykliwe spirale, odfrunęły… – W.B. Yeats, Dzikie łabędzie w Coole, tłum. Ludmiła Marjańska;

6Rycerz Lohengrin przybył w łodzi… – Richard Wagner, Lohengrin, Akt 1;

PODZIĘKOWANIA

Dostępne w wersji pełnej

Kontakt:

[email protected]

Z prozy współczesnej w ArtRage do tej pory ukazały się:

Verena Kessler

Duchy z miasteczka Demmin

w tłumaczeniu Małgorzaty Gralińskiej

Victoria Kielland

Moi mężczyźni

w tłumaczeniu Karoliny Drozdowskiej

Nona Fernández

Strefa mroku

w tłumaczeniu Agaty Ostrowskiej

Aleksandra Pakieła

Oto ciało moje

Margaryta Jakowenko

Przemieszczenie

w tłumaczeniu Agaty Ostrowskiej

Charles Yu

Ucieczka z Chinatown

w tłumaczeniu Agi Zano

Andrea Abreu

Ośli brzuch

w tłumaczeniu Agaty Ostrowskiej

Linn Strømsborg

Nigdy, nigdy, nigdy

w tłumaczeniu Karoliny Drozdowskiej

Mohamed Mbougar Sarr

Bractwo

w tłumaczeniu Jacka Giszczaka

Claudia Salazar Jiménez

Krew o świcie

w tłumaczeniu Tomasza Pindla

Jessica Au

Mógłby spaść śnieg

w tłumaczeniu Agi Zano

Kjersti Anfinnsen

Chwile wieczności

w tłumaczeniu Karoliny Drozdowskiej

Jonas Eika

Po słońcu

w tłumaczeniu Macieja Bobuli

Aleksandra Tarnowska

Wniebogłos

Nick Cave

Gdy oślica ujrzała anioła

w tłumaczeniu Jerzego Łozińskiego

Sebastian Barry

Tysiąc księżyców

w tłumaczeniu Krzysztofa Cieślika

Adda Djørup

Kot Bułhakowa

w tłumaczeniu Zuzanny Zywert

Michał Michalski

Gruby

Linn Strømsborg

Kurwa, kurwa, kurwa

w tłumaczeniu Karoliny Drozdowskiej

Santiago Roncagliolo

Noc szpilek

w tłumaczeniu Tomasza Pindla

Cristina Morales

Lektura uproszczona

w tłumaczeniu Katarzyny Okrasko i Agaty Ostrowskiej

Sebastian Barry

Po stronie Kanaanu

w tłumaczeniu Katarzyny Makaruk

Merethe Lindstrøm

Dni w historii ciszy

w tłumaczeniu Karoliny Drozdowskiej

Marta Hermanowicz

Koniec

Aki Ollikainen

Sielanka

w tłumaczeniu Justyny Polanowskiej

Chiang-Sheng Kuo

Stroiciel fortepianów

w tłumaczeniu Katarzyny Sarek

Jarek Skurzyński

Zły syn

Sebastian Barry

Czas starego Boga

w tłumaczeniu Agi Zano

Arturo Pérez-Reverte

Szachownica flamandzka

w tłumaczeniu Filipa Łobodzińskiego

Michał Trusewicz

Plemię

Oliver Lovrenski

Jak byliśmy młodsi

w tłumaczeniu Karoliny Drozdowskiej

Juan Cárdenas

Diabeł z prowincji

w tłumaczeniu Katarzyny Okrasko

Maren Uthaug

11%

w tłumaczeniu Joanny Cymbrykiewicz

Brenda Navarro

Prochy w ustach

w tłumaczeniu Agaty Ostrowskiej

Karina Sawaryna

Wynik negatywny

w tłumaczeniu Katarzyny Fiszer

Arturo Pérez-Reverte

Ostatnia zagadka

w tłumaczeniu Katarzyny Okrasko

Sebastian Barry

Tak daleko od domu

w tłumaczeniu Tomasza S. Gałązki

Louise Erdrich

Rzeka Czerwona

w tłumaczeniu Agnieszki Walulik

John Darnielle

Wilk w białej furgonetce

w tłumaczeniu Agi Zano

Natalka Suszczyńska

Wygoda

Sebastian Barry

Tymczasowy dżentelmen

w tłumaczeniu Agnieszki Walulik

Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Preludium: Ignis Fatuus

Cykl piachu

O źródłach

Podziękowania

Punkty orientacyjne

Okładka

Strona tytułowa

Prawa autorskie

Spis treści

Dedykacja

Epigraf