Brutalna prawda o spełnieniu - dlaczego moment, którego szukasz, nigdy nie wydarza się wtedy, kiedy go rozpoznajesz ebook

INTRO

Zaczyna się to zwykle bardzo niewinnie, niemal banalnie, w sposób tak zwyczajny, że nikt nie traktuje tego jako początku czegokolwiek poważnego, tylko raczej jako chwilowe uczucie, które przychodzi i znika jak zmiana pogody w środku tygodnia. Siedzisz przy stole, patrzysz na coś, co jeszcze chwilę temu wydawało się celem, osiągnięciem albo przynajmniej krokiem w dobrą stronę, i czujesz, że to nie jest to, co miało być. Nie ma wybuchu radości, nie ma ulgi, nie ma nawet satysfakcji, jest tylko dziwna cisza w środku, która nie jest spokojem, tylko brakiem reakcji. I właśnie w tym miejscu zaczyna się coś, co będzie później nazywane brakiem spełnienia, chociaż tak naprawdę nie chodzi o brak, tylko o konstrukcję, która od początku była ustawiona tak, żeby nigdy nie mogła się domknąć.

Problem polega na tym, że moment osiągnięcia czegoś nie jest końcem procesu, tylko jego najbardziej niebezpiecznym etapem, ponieważ to właśnie wtedy system oczekiwań zderza się z rzeczywistością, która nie ma obowiązku spełniać żadnych wyobrażeń. Przez miesiące albo lata budujesz narrację, w której określony punkt w czasie ma przynieść konkretne odczucie, a kiedy w końcu tam docierasz, okazuje się, że uczucie nie przychodzi albo przychodzi w formie tak słabej, że trudno je w ogóle zauważyć. To nie jest błąd emocjonalny ani chwilowa anomalia, tylko efekt tego, że cały mechanizm spełnienia opiera się na przesuwaniu punktu, który nigdy nie miał być osiągnięty, tylko miał działać jako kierunek.

W tej historii nie chodzi o to, że ktoś robi coś źle albo że nie stara się wystarczająco mocno, tylko o to, że definicja spełnienia została skonstruowana w taki sposób, żeby zawsze być trochę niż aktualne miejsce. To nie jest przypadek ani niedopatrzenie, tylko precyzyjny mechanizm regulujący zachowanie, który działa lepiej, kiedy jest niemożliwy do zamknięcia niż wtedy, kiedy faktycznie daje poczucie końca. Gdyby spełnienie było czymś, co można osiągnąć raz i na zawsze, większość działań straciłaby sens, a system, który opiera się na ciągłym ruchu, przestałby mieć paliwo. Dlatego spełnienie musi być obietnicą, nie stanem.

Najbardziej problematyczne jest to, że ta obietnica jest sprzedawana jako coś bardzo konkretnego, niemal materialnego, co można zdobyć, utrzymać i pokazać innym jako dowód, że wszystko działa tak, jak powinno. W rzeczywistości jednak spełnienie nie istnieje jako obiekt, tylko jako interpretacja, która zmienia się w zależności od kontekstu, zmęczenia, porównań i aktualnego poziomu napięcia psychicznego. To oznacza, że nawet jeśli przez chwilę pojawia się uczucie bliskie temu, co miało być spełnieniem, to i tak zostaje ono natychmiast podważone przez kolejny poziom oczekiwań, który pojawia się automatycznie, bez świadomej decyzji. I właśnie w tym miejscu zaczyna się pętla, z której trudno się wydostać, bo nie widać jej granic.

Nie chodzi o to, że ktoś świadomie ustawia sobie poprzeczkę wyżej za każdym razem, tylko o to, że mózg nie potrafi utrzymać stanu satysfakcji przez dłuższy czas, ponieważ jego podstawową funkcją nie jest stabilizacja, tylko adaptacja. To, co wczoraj wydawało się sukcesem, dzisiaj staje się normą, a jutro będzie punktem wyjścia do czegoś, co jeszcze nie zostało nazwane, ale już zaczyna działać jako kolejny cel. Ten proces nie ma momentu zatrzymania, bo zatrzymanie oznaczałoby utratę napięcia, a bez napięcia nie ma ruchu. I dlatego spełnienie nie może być trwałe, bo trwałość oznaczałaby koniec mechanizmu, który utrzymuje wszystko w ruchu.

W tym miejscu pojawia się pierwszy poważny koszt, który nie jest widoczny od razu, bo nie objawia się jako dramatyczna zmiana, tylko jako powolne przesunięcie percepcji, które zaczyna wpływać na sposób, w jaki interpretujesz własne doświadczenia. Zamiast widzieć konkretne momenty jako coś zamkniętego i wystarczającego, zaczynasz traktować je jako niedokończone etapy, które wymagają kolejnych kroków, żeby miały sens. To sprawia, że nic nie jest wystarczające w momencie, w którym się dzieje, bo zawsze jest tylko częścią czegoś większego, co jeszcze nie zostało osiągnięte. I w ten sposób każda chwila traci swoją autonomię, stając się jedynie środkiem do czegoś, co nigdy nie przychodzi.

Relacyjny koszt tego mechanizmu jest jeszcze bardziej subtelny, bo nie polega na otwartych konfliktach czy wyraźnych problemach, tylko na zmianie jakości obecności, która staje się warunkowa i zależna od tego, czy dana sytuacja przybliża do wyobrażonego stanu spełnienia. Kiedy rozmawiasz z kimś, jesteś jednocześnie w tej rozmowie i poza nią, bo część uwagi jest zawsze skierowana na to, czy ta interakcja ma sens w kontekście większej narracji, którą budujesz. To nie jest brak zainteresowania ani chłód emocjonalny, tylko efekt tego, że każda relacja zaczyna być filtrowana przez pytanie, czy jest wystarczająco znacząca, żeby wpisać się w historię, która ma doprowadzić do spełnienia. I właśnie dlatego wiele relacji staje się płaskich, mimo że formalnie wszystko działa.

Najbardziej uderzający jest jednak koszt tożsamościowy, który nie pojawia się nagle, tylko buduje się warstwa po warstwie, aż w pewnym momencie zaczyna być trudny do zignorowania. Jeśli twoja wartość i poczucie sensu są powiązane z czymś, co nie może zostać osiągnięte w stabilny sposób, to automatycznie oznacza, że twoja tożsamość również nie może się ustabilizować. Zawsze jest w ruchu, zawsze zależna od kolejnego kroku, kolejnego osiągnięcia, kolejnego potwierdzenia, które ma przyjść, ale nigdy nie zostaje na tyle długo, żeby mogło zostać uznane za ostateczne. I w ten sposób zaczynasz istnieć nie jako ktoś, kto jest, tylko jako ktoś, kto jest w drodze do czegoś, co definiuje go bardziej niż cokolwiek, co już posiada.

Ironia polega na tym, że im bardziej zbliżasz się do tego, co miało być spełnieniem, tym bardziej rośnie napięcie, zamiast maleć, ponieważ pojawia się świadomość, że jeśli to nie zadziała, to cała konstrukcja zacznie się chwiać. To nie jest strach przed porażką w klasycznym sensie, tylko przed odkryciem, że nawet sukces nie daje tego, co miał dawać, co oznaczałoby, że problem nie leży w braku osiągnięć, tylko w samej idei, która nimi steruje. I to jest moment, którego większość ludzi unika najbardziej, bo wymagałby zakwestionowania czegoś, co było fundamentem przez bardzo długi czas.

Zamiast tego pojawia się kolejny ruch, który jest jednocześnie ucieczką i kontynuacją, bo zamiast zatrzymać się i zobaczyć, co się dzieje, następuje szybkie przesunięcie celu, które pozwala utrzymać iluzję, że wszystko jest na właściwej ścieżce. To nie jest świadoma decyzja ani strategia, tylko automatyczna reakcja, która chroni przed konfrontacją z pustką, która pojawiłaby się, gdyby mechanizm został zatrzymany. I w ten sposób spełnienie nie znika, tylko zmienia kształt, przesuwa się, redefiniuje i wraca w nowej formie, która wygląda inaczej, ale działa dokładnie tak samo.

Ta książka nie próbuje rozwiązać tego mechanizmu ani go naprawić, bo nie chodzi o znalezienie sposobu na osiągnięcie spełnienia, tylko o zobaczenie, jak działa konstrukcja, która sprawia, że spełnienie jest zawsze poza zasięgiem, nawet kiedy wydaje się, że jest tuż obok. To nie jest analiza poziomu powierzchownego, tylko próba rozłożenia na czynniki pierwsze czegoś, co jest tak głęboko wbudowane w sposób myślenia, że często nie jest nawet zauważane jako osobny proces. I właśnie dlatego jego wpływ jest tak silny, bo działa w tle, bez potrzeby uzasadnienia.

Każdy kolejny rozdział będzie dotyczył konkretnego momentu, konkretnej sytuacji i konkretnego zachowania, w którym ten mechanizm staje się widoczny, nawet jeśli na pierwszy rzut oka wygląda jak coś zupełnie innego. Nie będzie tu ogólnych diagnoz ani szerokich kategorii, tylko precyzyjne rozbicie tego, co dzieje się w konkretnych scenach, które są na tyle zwyczajne, że łatwo je przeoczyć, a jednocześnie na tyle znaczące, że definiują całą strukturę doświadczenia. To nie będzie komfortowa lektura, bo nie ma w niej miejsca na łatwe odpowiedzi ani uspokajające narracje, które pozwalają zamknąć temat jednym wnioskiem.

Na końcu nie pojawi się rozwiązanie ani wskazówka, co zrobić, żeby poczuć się spełnionym, bo to byłoby tylko kolejnym elementem tej samej konstrukcji, która opiera się na obietnicy, że coś jeszcze czeka i wystarczy wykonać odpowiedni ruch, żeby to osiągnąć. Zamiast tego zostanie coś mniej wygodnego, ale bardziej realnego, czyli świadomość mechanizmu, który działa niezależnie od tego, czy ktoś chce go widzieć, czy nie. I być może to jest jedyny moment, w którym coś się faktycznie zmienia, nie dlatego, że problem znika, tylko dlatego, że przestaje być niewidzialny.

Rozdział 1 - Moment, w którym to miało wystarczyć

Siedzisz przy stole w kuchni, jeszcze w ubraniu, w którym wróciłeś, bo nie było czasu ani potrzeby, żeby się przebrać, i patrzysz na wiadomość, którą właśnie dostałeś, a która jeszcze kilka miesięcy temu była dokładnie tym, na co czekałeś. Treść jest krótka, konkretna, zawiera potwierdzenie czegoś, co było celem, czymś, co miało zamknąć etap i wprowadzić nową jakość, ale zamiast tego pojawia się tylko krótkie uniesienie, które gaśnie zanim zdążysz je nazwać. To nie jest brak reakcji, tylko reakcja, która nie ma ciężaru, nie zostawia śladu i nie zmienia niczego poza faktem, że teraz masz coś, co wcześniej było tylko planem. I właśnie w tej ciszy zaczyna być widoczny mechanizm, który nie polega na tym, że osiągnąłeś za mało, tylko na tym, że osiągnięcie nie było nigdy zaprojektowane jako moment domknięcia.

Pierwszy ruch, który pojawia się w takiej sytuacji, jest niemal automatyczny i nie wymaga żadnej decyzji, bo polega na natychmiastowym przesunięciu uwagi z tego, co właśnie się wydarzyło, na to, co jest następne. Nie robisz tego świadomie, nie analizujesz, nie podejmujesz decyzji, tylko po prostu zaczynasz myśleć o kolejnym kroku, jakby ten moment był tylko przejściem, a nie celem samym w sobie. To nie jest brak wdzięczności ani niedojrzałość emocjonalna, tylko efekt działania mechanizmu, który nie pozwala zatrzymać się w punkcie, który miał być końcem, bo jego funkcją jest utrzymanie ruchu. W tym sensie spełnienie nie zostaje pominięte, tylko zostaje przetworzone w coś, co nie ma prawa zatrzymać uwagi na dłużej niż kilka sekund.

To, co wygląda jak brak satysfakcji, jest w rzeczywistości bardzo precyzyjną regulacją napięcia, która działa na poziomie, którego nie kontrolujesz, bo nie masz do niego bezpośredniego dostępu. Kiedy napięcie związane z oczekiwaniem znika, pojawia się potrzeba jego odtworzenia, bo bez niego pojawia się coś znacznie bardziej niekomfortowego niż brak radości, czyli brak kierunku. I właśnie dlatego mózg natychmiast generuje kolejny punkt odniesienia, który pozwala utrzymać strukturę działania, nawet jeśli oznacza to, że żaden moment nie może być uznany za wystarczający. To nie jest błąd systemu, tylko jego podstawowa funkcja, która sprawia, że spełnienie musi być zawsze chwilowe, żeby mogło działać jako paliwo.

W tym miejscu zaczyna być widoczny pierwszy paradoks, który polega na tym, że im bardziej precyzyjnie określasz, co ma przynieść spełnienie, tym mniejsze masz szanse, że to uczucie faktycznie się pojawi. Każde dodatkowe oczekiwanie, każdy szczegół, każdy warunek sprawia, że rzeczywistość ma coraz mniej przestrzeni, żeby się z tym zgrać, bo nie jest w stanie spełnić wszystkich parametrów jednocześnie. To oznacza, że nawet jeśli osiągnięcie jest obiektywnie znaczące, to subiektywnie zawsze będzie trochę nie takie, jak miało być, bo coś się nie zgadza, coś nie pasuje, coś nie domyka. I właśnie to niedopasowanie staje się pretekstem do tego, żeby uznać, że to jeszcze nie jest ten moment.

Ten mechanizm nie działa tylko na poziomie dużych wydarzeń, ale jest obecny w mikrodecyzjach, które składają się na codzienne funkcjonowanie, przez co jego wpływ jest znacznie większy, niż mogłoby się wydawać. Kiedy kończysz rozmowę, która miała być ważna, zamiast zostać w tym, co się wydarzyło, natychmiast analizujesz, co można było zrobić lepiej albo co powinno wydarzyć się . Kiedy coś się udaje, zamiast pozwolić temu momentowi wybrzmieć, zaczynasz planować, jak to powtórzyć albo jak podnieść poziom, żeby miało to większe znaczenie. To nie jest brak umiejętności cieszenia się, tylko konsekwencja tego, że każde doświadczenie jest natychmiast wciągane w ciąg dalszy, który nie ma końca.

W relacjach ten mechanizm przyjmuje jeszcze bardziej złożoną formę, bo zaczyna wpływać na sposób, w jaki interpretujesz obecność drugiej osoby i znaczenie wspólnych momentów. Kiedy ktoś robi coś, co jeszcze niedawno byłoby powodem do poczucia bliskości, teraz staje się tylko jednym z elementów, który powinien prowadzić do czegoś większego, bardziej znaczącego, bardziej trwałego. To sprawia, że żadna interakcja nie jest wystarczająca sama w sobie, bo zawsze jest oceniana przez pryzmat tego, czy spełnia warunki, które zostały ustawione wcześniej. I w ten sposób relacja przestaje być doświadczeniem, a zaczyna być projektem, który musi się rozwijać, żeby miał sens.

Najbardziej problematyczne jest to, że ten mechanizm nie daje sygnału ostrzegawczego, który pozwoliłby go łatwo zauważyć, bo działa jako coś oczywistego, naturalnego i uzasadnionego. Przesuwanie celów wydaje się racjonalne, rozwój wydaje się konieczny, brak zatrzymania wydaje się dowodem na ambicję, a nie na problem, który zaczyna wpływać na jakość doświadczenia. To sprawia, że trudno jest zakwestionować coś, co wygląda jak logiczna kontynuacja, a nie jak mechanizm, który systematycznie odbiera możliwość domknięcia. I właśnie dlatego jego działanie jest tak skuteczne, bo nie ma momentu, w którym można by powiedzieć, że coś poszło nie tak.

Z czasem pojawia się coś, co trudno nazwać jednym słowem, bo nie jest ani frustracją, ani smutkiem, ani zmęczeniem, tylko mieszaniną tych stanów, która nie ma wyraźnego źródła, a jednocześnie jest stale obecna. To uczucie nie wynika z konkretnych wydarzeń, tylko z ich struktury, która sprawia, że nic nie zostaje uznane za wystarczające, a wszystko jest tylko etapem. W praktyce oznacza to, że nawet kiedy wszystko działa, kiedy cele są osiągane, kiedy sytuacja jest stabilna, pojawia się wrażenie, że coś jest nie tak, chociaż nie da się wskazać, co dokładnie. I to jest moment, w którym mechanizm zaczyna być odczuwalny, mimo że nadal pozostaje niewidoczny.

Tożsamościowy koszt tego procesu polega na tym, że zaczynasz definiować siebie przez coś, co nigdy nie jest skończone, co oznacza, że twoja definicja również nie może się ustabilizować. Jesteś tym, co robisz w drodze do czegoś, a nie tym, co już osiągnąłeś, bo to, co zostało osiągnięte, natychmiast traci swoją wartość jako punkt odniesienia. To sprawia, że trudno jest poczuć, że jesteś w jakimś miejscu, bo każde miejsce jest tylko przejściem do następnego. I w ten sposób pojawia się poczucie ciągłego bycia w trakcie, które nie ma momentu zakończenia.

W tym wszystkim najbardziej ironiczne jest to, że moment, który miał być punktem zatrzymania, staje się punktem przyspieszenia, bo zamiast zamknąć etap, otwiera kolejny, często bardziej wymagający i bardziej obciążający niż poprzedni. To nie jest efekt świadomego wyboru ani strategii, tylko konsekwencja działania mechanizmu, który nie pozwala na stabilizację, bo stabilizacja oznaczałaby utratę funkcji, jaką pełni. I dlatego każdy moment, który miał być końcem, staje się początkiem czegoś, co wymaga jeszcze więcej, jeszcze szybciej, jeszcze intensywniej.

• Moment osiągnięcia celu nie kończy procesu, tylko inicjuje kolejny etap, który natychmiast przejmuje uwagę i odbiera znaczenie temu, co właśnie się wydarzyło.

• Przesuwanie punktu spełnienia nie jest świadomą decyzją, tylko automatycznym mechanizmem regulującym napięcie i utrzymującym ciągłość działania.

• Każde doprecyzowanie oczekiwań zmniejsza szansę na realne dopasowanie rzeczywistości, co sprawia, że nawet sukces wydaje się niepełny.

• Relacje tracą autonomię, ponieważ zaczynają być oceniane przez pryzmat tego, czy przybliżają do wyobrażonego stanu spełnienia.

• Tożsamość przestaje być stabilna, ponieważ opiera się na czymś, co nigdy nie zostaje uznane za zakończone.

W pewnym momencie pojawia się jeszcze jeden poziom tego mechanizmu, który jest trudniejszy do zauważenia, bo nie dotyczy już tylko działań i osiągnięć, ale samego sposobu odczuwania. Zaczynasz kwestionować własne reakcje, zastanawiać się, czy powinieneś czuć więcej, czy coś jest z tobą nie tak, skoro momenty, które miały być ważne, nie wywołują tego, czego się spodziewałeś. To nie jest refleksja, która prowadzi do rozwiązania, tylko kolejna warstwa, która wzmacnia poczucie, że coś nie działa, mimo że mechanizm działa dokładnie tak, jak został zaprojektowany.

Ten etap jest szczególnie problematyczny, bo wprowadza element autoanalizy, która zamiast rozjaśniać sytuację, komplikuje ją jeszcze bardziej, ponieważ próbuje znaleźć przyczynę w miejscu, gdzie jej nie ma. Zamiast zobaczyć, że problem leży w konstrukcji, zaczynasz szukać go w sobie, w swoich reakcjach, w swojej wrażliwości, w swojej zdolności do odczuwania. I w ten sposób mechanizm zyskuje dodatkową ochronę, bo zostaje przeniesiony z poziomu struktury na poziom osobisty, gdzie jest znacznie trudniejszy do zakwestionowania.

• Pojawia się wątpliwość dotycząca własnych reakcji, która nie wynika z realnego problemu emocjonalnego, tylko z niedopasowania między oczekiwaniem a konstrukcją doświadczenia.

• Autoanaliza wzmacnia mechanizm, ponieważ kieruje uwagę na jednostkę zamiast na strukturę, która generuje problem.

• Próba znalezienia przyczyny w sobie prowadzi do jeszcze większego napięcia, które wymaga kolejnych celów, żeby zostało rozładowane.

• Mechanizm staje się bardziej stabilny, ponieważ zaczyna być postrzegany jako coś naturalnego, a nie jako coś, co można zakwestionować.

Na końcu tego procesu nie ma dramatycznego załamania ani wyraźnego momentu, w którym wszystko przestaje działać, tylko coś znacznie bardziej subtelnego, co polega na tym, że życie zaczyna przypominać ciąg zdarzeń, które mają sens tylko w kontekście czegoś, co jeszcze nie nastąpiło. To nie jest pustka w klasycznym sensie, tylko brak domknięcia, który sprawia, że każdy moment jest niedokończony, nawet jeśli formalnie niczego mu nie brakuje. I właśnie w tym miejscu spełnienie przestaje być celem, a staje się mechanizmem, który nigdy nie miał zostać osiągnięty.

Rozdział 2 - Historia, którą opowiadasz sobie o końcu

Zaczyna się to dużo wcześniej, niż jesteś w stanie wskazać, bo nie w momencie, w którym pojawia się konkretny cel, tylko w chwili, w której zaczynasz budować narrację, że coś kiedyś się skończy i właśnie wtedy wszystko zacznie mieć sens. Siedzisz w tramwaju, patrzysz przez szybę na coś, co nie ma dla ciebie żadnego znaczenia, i myślisz, że jeszcze trochę, jeszcze jeden etap, jeszcze jedna decyzja, a potem będzie inaczej, spokojniej, pełniej. To nie jest marzenie ani fantazja, tylko bardzo precyzyjna konstrukcja poznawcza, która nadaje kierunek temu, co robisz teraz, bo obiecuje, że obecny stan jest tylko przejściem. I właśnie w tym momencie zaczyna się historia o końcu, który nigdy nie był zaprojektowany jako coś realnego.

Ta historia nie jest czymś, co pojawia się raz i zostaje, tylko jest stale aktualizowana, dostosowywana i wzmacniana przez kolejne doświadczenia, które potwierdzają jej sensowność. Każdy sukces, każda zmiana, każdy moment, w którym coś się przesuwa, jest interpretowany jako dowód, że jesteś bliżej, nawet jeśli nie potrafisz powiedzieć, jak wygląda punkt, do którego zmierzasz. To nie jest brak precyzji, tylko celowe rozmycie, które pozwala utrzymać narrację niezależnie od tego, co się wydarzy. I właśnie dlatego historia o końcu jest tak odporna na rzeczywistość, bo nie musi się z nią zgadzać, żeby działać.

Mechanizm, który stoi za tą konstrukcją, polega na tym, że mózg potrzebuje zamknięcia jako idei, nawet jeśli nie jest w stanie go osiągnąć w praktyce, bo zamknięcie daje iluzję kontroli nad procesem, który w rzeczywistości jest nieprzewidywalny. Kiedy mówisz sobie, że coś się skończy, tworzysz ramę, która pozwala uporządkować chaos doświadczeń i nadać im kierunek, nawet jeśli ten kierunek jest tylko projekcją. Problem polega na tym, że ta rama zaczyna działać jak filtr, który odrzuca wszystko, co nie pasuje do narracji, a wzmacnia wszystko, co ją potwierdza. I w ten sposób zaczynasz żyć nie w tym, co się dzieje, tylko w tym, co ma się wydarzyć.

W praktyce oznacza to, że teraźniejszość staje się funkcją przyszłości, a nie autonomicznym doświadczeniem, które ma swoją wartość niezależnie od tego, co będzie . Kiedy robisz coś teraz, robisz to nie dlatego, że to ma sens samo w sobie, tylko dlatego, że wpisuje się w historię, która ma doprowadzić do momentu spełnienia. To sprawia, że każde działanie jest obciążone dodatkowymi znaczeniami, które nie wynikają z samej sytuacji, tylko z jej miejsca w narracji. I właśnie dlatego tak trudno jest poczuć, że coś jest wystarczające, bo jego wartość jest zawsze odroczona.

Relacyjnie ten mechanizm przybiera formę oczekiwań, które nie są wypowiedziane, ale są stale obecne jako tło każdej interakcji, co sprawia, że druga osoba zaczyna być częścią historii, a nie osobnym bytem. Kiedy jesteś z kimś, nie jesteś tylko w tej relacji, ale jednocześnie oceniasz, czy ta relacja zmierza w kierunku, który pasuje do narracji o końcu, którą sobie stworzyłeś. To nie jest manipulacja ani chłód, tylko efekt tego, że wszystko musi mieć sens w większej strukturze, która została zbudowana wcześniej. I w ten sposób druga osoba staje się środkiem do osiągnięcia czegoś, co nie jest nawet jasno określone.

Najbardziej problematyczne jest to, że ta historia nie daje się łatwo zakwestionować, bo jest jednocześnie źródłem motywacji i źródłem napięcia, co sprawia, że trudno oddzielić jej funkcję od jej kosztu. Bez niej wiele działań straciłoby sens, bo nie miałoby kierunku, ale z nią każde działanie traci swoją autonomię, bo staje się tylko elementem większej całości. To tworzy sytuację, w której nie ma dobrej opcji, bo każda próba wyjścia z tej narracji oznaczałaby utratę czegoś, co było podstawą przez bardzo długi czas. I właśnie dlatego mechanizm utrzymuje się tak długo, mimo że jego konsekwencje są coraz bardziej widoczne.