Brutalna prawda o młodości - dlaczego to, co miało być początkiem, staje się systemem ucieczek ebook

INTRO

Stoi przy drzwiach kuchni i udaje, że coś sprawdza w telefonie, chociaż ekran jest wygaszony od kilku minut, a jedyne, co się dzieje, to nerwowe przesuwanie palcem po czarnym szkle, jakby sam ruch miał znaczenie. W tle ktoś coś mówi, ktoś się śmieje, ktoś rzuca półżartem pytanie o przyszłość, które w tej chwili nie jest już żartem, tylko cichym testem, czy wiesz, kim jesteś i dokąd idziesz. On nie odpowiada, bo odpowiedź oznaczałaby zamknięcie jednej z możliwości, a jego całe życie do tej pory polegało na tym, żeby żadnej nie zamykać. Problem polega na tym, że to, co kiedyś było wolnością, zaczyna wyglądać jak brak kierunku, a brak kierunku zaczyna mieć swoją cenę.

Młodość jest sprzedawana jako przestrzeń bez konsekwencji, ale w praktyce działa jak system kredytowy, w którym wszystko bierzesz na później, wierząc, że kiedyś przyjdzie moment spłaty, który będzie wygodniejszy niż teraz. Każda decyzja odłożona, każda rozmowa niedokończona, każdy ruch w stronę komfortu zamiast w stronę konfrontacji, odkłada się w strukturze, która z zewnątrz wygląda jak luz, ale od środka przypomina napięcie, którego nie da się już nazwać. Mechanizm działa cicho, bo nie boli od razu, tylko zmienia sposób, w jaki zaczynasz widzieć siebie, aż w końcu przestajesz wiedzieć, czy to jeszcze Ty wybierasz, czy już tylko reagujesz. I właśnie dlatego jest tak skuteczny, bo nigdy nie daje momentu, w którym można powiedzieć: teraz to się zaczęło.

To nie jest książka o młodości jako etapie życia, tylko o młodości jako mechanizmie unikania, który potrafi rozciągać się daleko poza metrykę, wchodząc w trzydziestkę, czterdziestkę i , zmieniając tylko dekoracje, ale nie zmieniając zasad. Człowiek przestaje być młody, ale nie przestaje funkcjonować w logice młodości, czyli w logice odwlekania decyzji, redefiniowania porażek jako doświadczeń i utrzymywania iluzji, że wszystko jest jeszcze otwarte. To nie jest optymizm, tylko strategia obronna, która chroni przed jednym konkretnym uczuciem - ostatecznością. A ostateczność jest tym, czego młodość nie toleruje, bo oznacza koniec możliwości, a bez możliwości nie ma już tożsamości do budowania.

W praktyce wygląda to tak, że ktoś mówi: „mam jeszcze czas”, ale to zdanie nie jest informacją o rzeczywistości, tylko formą uspokojenia, która ma zatrzymać napięcie na poziomie, który da się wytrzymać. Problem polega na tym, że czas nie jest zasobem, który można magazynować, tylko procesem, który działa niezależnie od tego, czy go uznajesz, czy nie. Młodość pozwala ignorować ten fakt, bo pierwsze lata nie pokazują konsekwencji, a brak konsekwencji jest interpretowany jako brak zagrożenia. To jest błąd poznawczy, który kosztuje najwięcej, bo działa długo i bez sygnałów ostrzegawczych.

Najbardziej brutalne w młodości nie jest to, że jest trudna, tylko to, że jest przyjemna w sposób, który maskuje swoje własne koszty. Możesz robić rzeczy, które nie mają sensu, i przez długi czas nie ponosić za to żadnych widocznych strat, co tworzy fałszywy model świata, w którym brak kierunku nie tylko nie szkodzi, ale wręcz wydaje się preferowany. Ten model jest wzmacniany przez otoczenie, które również funkcjonuje w tej samej logice, więc nie ma nikogo, kto powiedziałby, że to nie jest neutralne, tylko odroczone. A to, co jest odroczone, zawsze wraca w mniej dogodnym momencie.

W tym wszystkim pojawia się jeszcze jeden mechanizm, który sprawia, że młodość staje się trudna do opuszczenia, nawet kiedy już powinna się skończyć. To mechanizm porównania, który działa jak cichy regulator emocji, bo pozwala zawsze znaleźć kogoś, kto jest „ w tyle”, dzięki czemu można utrzymać wrażenie, że wszystko jest w normie. Kiedy ktoś zaczyna coś budować, inni znajdują powody, żeby to zdeprecjonować, nie dlatego, że to jest obiektywnie bez sensu, tylko dlatego, że jego ruch zmienia kontekst dla reszty. A zmiana kontekstu oznacza konieczność konfrontacji z własnym brakiem ruchu, czego młodość unika za wszelką cenę.

Dlatego młodość nie jest tylko etapem biologicznym, tylko strukturą społeczną, która reprodukuje się sama, bo każdy, kto w niej zostaje, wzmacnia ją dla innych. Tworzy się środowisko, w którym stagnacja jest normalizowana jako „szukanie siebie”, a brak decyzji jako „otwartość na możliwości”. Te słowa brzmią dobrze, ale pełnią funkcję osłony, która pozwala nie nazywać rzeczy po imieniu. A kiedy coś nie ma nazwy, trudniej to zakwestionować, bo nie ma punktu zaczepienia, który pozwoliłby zobaczyć, że to nie jest neutralny stan, tylko aktywny proces unikania.

Jednocześnie młodość sprzedaje narrację wyjątkowości, która mówi, że Twoja droga jest inna, bardziej złożona, bardziej wymagająca, więc potrzebuje więcej czasu, więcej przestrzeni, więcej eksperymentów. Ta narracja jest kusząca, bo pozwala zamienić brak wyników w dowód głębi, a chaos w dowód autentyczności. Problem polega na tym, że mechanizm nie rozróżnia między autentycznym poszukiwaniem a unikaniem odpowiedzialności, bo oba wyglądają podobnie z zewnątrz. Różnica pojawia się dopiero po czasie, kiedy jedno prowadzi do struktury, a drugie do pustki.

W tym miejscu zaczyna działać napięcie, które jest trudne do uchwycenia, bo nie ma jednego źródła, tylko jest sumą wielu małych niespójności. Każde „zajmę się tym później”, każde „to jeszcze nie teraz”, każde „jeszcze nie wiem”, buduje mikrodeficyt decyzji, który nie boli pojedynczo, ale kumuluje się w coś, co zaczyna wpływać na poczucie własnej wartości. Człowiek zaczyna czuć, że coś jest nie tak, ale nie potrafi wskazać gdzie, bo każdy element z osobna jest racjonalny. I właśnie dlatego tak trudno to zatrzymać, bo nie ma jednego miejsca, w które można uderzyć.

Młodość jest więc paradoksem, w którym wolność i brak struktury zaczynają działać przeciwko sobie, ale ten moment jest rozciągnięty w czasie tak bardzo, że trudno go zauważyć. Kiedy pojawia się pierwsze realne poczucie straty, jest już na tyle złożone, że nie da się go przypisać do jednej decyzji, więc łatwiej je zignorować niż przeanalizować. Ignorowanie działa, ale tylko na poziomie świadomości, bo pod spodem zaczyna się proces, który zmienia sposób reagowania na świat. Człowiek staje się bardziej ostrożny, bardziej defensywny, mniej skłonny do ryzyka, które kiedyś było naturalne.

To jest moment, w którym młodość zaczyna się kończyć, ale nie dlatego, że zmienia się wiek, tylko dlatego, że zmienia się stosunek do konsekwencji. Problem polega na tym, że wiele osób próbuje wtedy wrócić do wcześniejszego stanu, zamiast zobaczyć, że to nie jest coś, co można odzyskać, tylko coś, co trzeba zamknąć. Próba powrotu działa jak przedłużenie mechanizmu, który już przestał być neutralny, więc zaczyna generować jeszcze większe napięcie. Człowiek chce mieć wolność bez kosztów, ale koszt już istnieje i nie da się go anulować.

W tej książce nie chodzi o to, żeby ocenić młodość jako dobrą albo złą, tylko żeby rozłożyć na części mechanizmy, które sprawiają, że jest tak trudna do zobaczenia w czasie, kiedy się dzieje. Każdy rozdział będzie skupiał się na jednym konkretnym procesie, który działa w tle i który ma swoją własną logikę, niezależną od tego, co o nim myślisz. To nie są abstrakcyjne koncepcje, tylko bardzo konkretne zachowania, które można zobaczyć w codziennych sytuacjach, jeśli tylko przestanie się je traktować jako neutralne.

Bo największy problem młodości nie polega na tym, że jest chaotyczna, tylko na tym, że chaos jest interpretowany jako naturalny, a nie jako coś, co ma swoją cenę. Kiedy coś jest naturalne, przestaje być kwestionowane, a kiedy przestaje być kwestionowane, zaczyna się utrwalać. To utrwalenie nie jest widoczne od razu, ale zmienia trajektorię życia w sposób, który staje się oczywisty dopiero z perspektywy czasu. I właśnie ta perspektywa jest czymś, czego młodość nie ma, więc musi działać w ciemno.

Dlatego ten tekst nie będzie próbował niczego naprawiać ani oferować rozwiązań, bo rozwiązania zakładają, że problem jest jasno zdefiniowany, a tutaj problem polega właśnie na tym, że jest rozproszony i ukryty w rzeczach, które wydają się normalne. Zamiast tego będzie rozbieranie mechanizmów, które działają niezależnie od intencji, przekonań i planów. Mechanizm nie pyta, czy jesteś świadomy, tylko działa, jeśli spełniasz warunki, które go uruchamiają.

I to jest najbardziej niewygodna część, bo oznacza, że nie chodzi o to, kim jesteś, tylko jak działasz, nawet jeśli nie zdajesz sobie z tego sprawy. Młodość daje poczucie, że wszystko jest jeszcze Twoje, że możesz się zmienić w dowolnym momencie, że nic nie jest ostateczne. To poczucie jest jednocześnie największym zasobem i największym zagrożeniem, bo pozwala ignorować moment, w którym zaczyna się coś zamykać. A kiedy coś się zamyka bez Twojej zgody, przestaje być wyborem i staje się konsekwencją.

Na końcu nie chodzi o to, żeby przestać być młodym, tylko żeby zobaczyć, że młodość nie jest neutralna, tylko strukturalna, a każda struktura ma swoje reguły, które działają, nawet jeśli nikt ich nie nazwał. Kiedy zaczynasz je widzieć, nie możesz już udawać, że ich nie ma, co jest dokładnie tym momentem, którego młodość próbuje uniknąć od samego początku. I to jest moment, w którym zaczyna się coś innego, co nie ma już tej samej wygody, ale ma coś, czego młodość nigdy nie daje - realność.

Rozdział 1 - Iluzja nieskończonych możliwości

Siedzi przy biurku, otwiera kolejną zakładkę w przeglądarce i zapisuje pomysł, który wydaje się wystarczająco dobry, żeby go nie wyrzucać, ale nie na tyle konkretny, żeby cokolwiek z nim zrobić. Lista rośnie, plik się wydłuża, a każde kolejne zdanie wygląda jak potencjalny początek czegoś większego, co kiedyś powstanie, kiedy warunki będą idealne. On nie czuje presji, bo nic jeszcze nie zostało wybrane, więc nic nie zostało stracone, a brak straty jest interpretowany jako postęp. Problem polega na tym, że postęp bez kierunku nie jest ruchem, tylko ruchem pozornym, który daje wrażenie aktywności, ale nie zmienia trajektorii.

Mechanizm iluzji nieskończonych możliwości zaczyna się niewinnie, bo na początku faktycznie istnieje wiele ścieżek, które są dostępne i realne, a brak decyzji pozwala utrzymać je wszystkie jednocześnie. To daje poczucie kontroli, które nie wynika z działania, tylko z potencjału, który jeszcze nie został wykorzystany, więc nie został też zweryfikowany. Człowiek zaczyna utożsamiać się z tym potencjałem, traktując go jako dowód wartości, co tworzy subtelne przesunięcie - liczy się nie to, co zrobił, tylko to, co mógłby zrobić. A to „mógłby” staje się bezpiecznym miejscem, bo nie podlega ocenie.

W praktyce oznacza to, że decyzja przestaje być narzędziem, a zaczyna być zagrożeniem, bo każda decyzja eliminuje inne możliwości, a eliminacja jest odbierana jako strata, nawet jeśli nic jeszcze nie zostało zrealizowane. To jest paradoks, w którym brak działania chroni przed poczuciem utraty, ale jednocześnie uniemożliwia powstanie czegokolwiek realnego. Człowiek zaczyna więc funkcjonować w stanie zawieszenia, który jest stabilny tylko na poziomie emocjonalnym, bo nie generuje natychmiastowych kosztów, ale niestabilny na poziomie strukturalnym, bo nie buduje żadnej spójności.

Najbardziej niebezpieczne w tym mechanizmie jest to, że jest wzmacniany przez otoczenie, które również operuje na poziomie potencjału, a nie realizacji. Rozmowy krążą wokół planów, pomysłów i możliwości, które brzmią imponująco, bo nie zostały jeszcze skonfrontowane z rzeczywistością. Kiedy ktoś mówi, że „myśli o czymś dużym”, nikt nie pyta o szczegóły, bo szczegóły wprowadzają konkret, a konkret wprowadza ryzyko oceny. W ten sposób tworzy się środowisko, w którym brak decyzji nie tylko nie jest problemem, ale staje się normą.

Z czasem zaczyna pojawiać się pierwsze pęknięcie, które nie wynika z jednego wydarzenia, tylko z powtarzalności tego samego schematu. Każdy nowy pomysł przypomina poprzedni, każdy nowy plan kończy się w tym samym miejscu, a różnica polega tylko na tym, jak długo utrzymuje się początkowa ekscytacja. Człowiek zaczyna zauważać, że coś się powtarza, ale nie identyfikuje mechanizmu, tylko szuka winy w konkretnych pomysłach, uznając, że „to nie był jeszcze ten właściwy”. To przesunięcie odpowiedzialności pozwala utrzymać iluzję, że problem nie leży w sposobie działania, tylko w wyborze kierunku.

W tym momencie wchodzi drugi poziom mechanizmu, który polega na redefiniowaniu stagnacji jako procesu poszukiwania. To jest subtelna operacja językowa, która zmienia znaczenie bez zmiany rzeczywistości, bo zamiast powiedzieć „nic nie zrobiłem”, można powiedzieć „szukam swojej drogi”. To zdanie brzmi lepiej, bo zawiera w sobie ruch, nawet jeśli ten ruch nie ma żadnego efektu. Problem polega na tym, że język zaczyna pełnić funkcję ochronną, a nie opisową, co sprawia, że trudniej jest zobaczyć, co się naprawdę dzieje.

• Brak decyzji jest interpretowany jako otwartość, mimo że w praktyce oznacza unikanie odpowiedzialności za wybór.

• Potencjał zaczyna być traktowany jako substytut działania, co pozwala budować poczucie wartości bez realnych efektów.

• Każda decyzja jest postrzegana jako strata innych możliwości, co paraliżuje wybór i utrzymuje stan zawieszenia.

• Otoczenie wzmacnia iluzję, bo również operuje na poziomie planów zamiast realizacji.

• Język staje się narzędziem maskującym stagnację, a nie opisującym rzeczywistość.

Ten system działa tak długo, jak długo nie pojawia się konieczność konfrontacji z czymś, co nie da się odłożyć, ale moment konfrontacji nigdy nie przychodzi nagle. Zamiast tego pojawia się w formie małych sygnałów, które są łatwe do zignorowania, bo każdy z nich z osobna nie wydaje się znaczący. To może być rozmowa, w której ktoś pyta o konkret, może być sytuacja, w której trzeba coś pokazać, może być moment, w którym porównanie z kimś innym przestaje być komfortowe. Każdy z tych sygnałów można zneutralizować, ale suma zaczyna tworzyć napięcie.

Napięcie to nie jest dramatyczne ani spektakularne, tylko ciche i rozproszone, co sprawia, że trudno je nazwać, a jeszcze trudniej coś z nim zrobić. Człowiek zaczyna czuć, że coś nie działa, ale nie ma jednego punktu, w którym mógłby to zatrzymać, bo problem nie jest w jednym miejscu, tylko w całym systemie działania. To prowadzi do kolejnego mechanizmu, który polega na zwiększaniu ilości zamiast zmiany jakości, czyli dokładaniu kolejnych pomysłów, kolejnych planów i kolejnych prób, które mają dać poczucie ruchu.

To jest moment, w którym iluzja zaczyna się sama napędzać, bo im więcej możliwości, tym trudniej wybrać, a im trudniej wybrać, tym więcej możliwości trzeba stworzyć, żeby utrzymać poczucie kontroli. System zamyka się w pętli, która wygląda jak aktywność, ale jest tylko reprodukcją tego samego schematu. Człowiek zaczyna być zajęty, ale nie zaczyna być skuteczny, co jest kluczową różnicą, która przez długi czas pozostaje niewidoczna.

W pewnym momencie pojawia się jeszcze jeden element, który wzmacnia cały mechanizm, czyli strach przed ostatecznością, który nie jest nazwany wprost, ale jest obecny w każdej decyzji. Wybór jednej drogi oznacza zamknięcie innych, a zamknięcie innych oznacza utratę wersji siebie, które mogłyby powstać, gdyby decyzja była inna. Człowiek nie chce tracić tych wersji, więc trzyma je wszystkie w stanie potencjalnym, co daje wrażenie bogactwa, ale w praktyce prowadzi do rozproszenia.

• Wzrost liczby pomysłów nie jest oznaką postępu, tylko próbą utrzymania iluzji kontroli.

• Zajętość zastępuje skuteczność, co pozwala unikać konfrontacji z brakiem efektów.

• Strach przed utratą potencjalnych wersji siebie blokuje realne decyzje.

• System zaczyna się sam wzmacniać, bo każdy element napędza kolejny.

• Pętla działania bez efektu staje się stabilna, bo nie generuje natychmiastowego bólu.

Najbardziej paradoksalne jest to, że im dłużej trwa ten stan, tym trudniej go przerwać, bo każda decyzja zaczyna mieć większy ciężar, a ciężar zwiększa ryzyko, a ryzyko zwiększa opór. Człowiek zaczyna więc szukać jeszcze lepszych momentów, jeszcze lepszych warunków, jeszcze lepszych pomysłów, które uzasadnią w końcu działanie. Problem polega na tym, że ten moment nie istnieje, bo nie jest warunkiem zewnętrznym, tylko konstruktem, który przesuwa się w czasie razem z oczekiwaniami.

W efekcie młodość przestaje być przestrzenią eksploracji, a zaczyna być przestrzenią odwlekania, która wygląda atrakcyjnie tylko z zewnątrz. Od środka jest to system, który utrzymuje człowieka w stanie potencjału, bo potencjał nie podlega ocenie, a brak oceny chroni przed konfrontacją. Ta ochrona działa, ale tylko do momentu, w którym zaczyna kosztować więcej niż to, co miała chronić.

Na końcu nie chodzi o to, że możliwości są złe, tylko o to, że ich nadmiar bez decyzji staje się mechanizmem, który blokuje wszystko, co mogłoby powstać. Młodość daje dostęp do wielu ścieżek, ale nie daje narzędzia, które mówi, kiedy przestać je wszystkie trzymać i wybrać jedną. To narzędzie trzeba wypracować samemu, ale żeby je wypracować, trzeba najpierw zobaczyć, że brak wyboru nie jest neutralny.

A to jest moment, który najbardziej boli, bo oznacza, że problem nie polega na tym, że jeszcze nie znalazłeś właściwej drogi, tylko na tym, że unikasz samego aktu wyboru. I kiedy to staje się widoczne, iluzja przestaje działać, a wraz z nią znika komfort, który utrzymywał cały system w równowadze.

Rozdział 2 - Fałszywa intensywność

Siedzi na łóżku, słuchawki w uszach, światło z ekranu odbija się na twarzy, a on właśnie przeżywa coś, co wydaje się ważne, mocne i prawdziwe, mimo że nic realnie się nie wydarzyło poza kolejną sekwencją bodźców. Piosenka, która trafia idealnie w nastrój, fragment filmu, który wygląda jak jego własne życie, kilka wiadomości, które nadają temu wszystkiemu kierunek, i nagle pojawia się uczucie, że coś się dzieje, że coś się zmienia, że to ma znaczenie. Problem polega na tym, że intensywność nie jest dowodem realności, tylko efektem dobrze dobranego zestawu bodźców, które uruchamiają emocję bez konieczności działania. I właśnie dlatego jest tak uzależniająca, bo daje efekt bez kosztu.

Mechanizm fałszywej intensywności polega na tym, że emocje zaczynają zastępować doświadczenia, a przeżycie staje się ważniejsze niż to, co je wywołało. Człowiek zaczyna szukać stanów, które przypominają głębię, ale nie wymagają konfrontacji z rzeczywistością, co prowadzi do sytuacji, w której emocja staje się celem samym w sobie. To jest subtelne przesunięcie, bo na początku wygląda jak większa wrażliwość, większe zaangażowanie, większe „czucie”, ale w praktyce oznacza, że realne działania zaczynają być mniej atrakcyjne niż ich emocjonalne symulacje. A symulacje są zawsze łatwiejsze, bo można je kontrolować.

W codzienności wygląda to tak, że ktoś potrafi godzinami analizować jedną rozmowę, jedną wiadomość, jedno spojrzenie, budując wokół tego narrację, która jest bardziej intensywna niż samo wydarzenie. Każdy detal jest rozciągany, interpretowany, przetwarzany, aż w końcu powstaje coś, co wydaje się głębokie, ale nie ma żadnego przełożenia na rzeczywistość. To nie jest refleksja, tylko przetwarzanie emocji dla samego przetwarzania, które daje poczucie zajętości i znaczenia, ale nie prowadzi do żadnej zmiany. Człowiek zaczyna żyć bardziej w interpretacji niż w doświadczeniu.

Najbardziej niebezpieczne jest to, że fałszywa intensywność daje poczucie autentyczności, które jest bardzo trudne do podważenia, bo jest odczuwane jako prawdziwe. Jeśli coś czujesz, to znaczy, że to jest realne, a jeśli jest realne, to znaczy, że ma znaczenie, więc nie ma potrzeby tego kwestionować. Ten skrót myślowy działa dobrze w prostych sytuacjach, ale w kontekście młodości staje się pułapką, bo pozwala budować tożsamość na podstawie stanów emocjonalnych, które są zmienne i zależne od bodźców. To prowadzi do ciągłego poszukiwania kolejnych impulsów, które podtrzymają to poczucie.

Z czasem pojawia się zależność, która nie jest widoczna od razu, bo nie przypomina klasycznego uzależnienia, ale działa na bardzo podobnym poziomie. Człowiek zaczyna potrzebować intensywności, żeby czuć, że coś się dzieje, a brak intensywności jest interpretowany jako stagnacja albo pustka. Problem polega na tym, że realne życie rzadko jest intensywne w sposób ciągły, więc pojawia się rozjazd między tym, co jest, a tym, co jest oczekiwane. Ten rozjazd generuje napięcie, które trzeba jakoś zneutralizować, a najprostszym sposobem jest dostarczenie kolejnych bodźców.

• Intensywność emocji zaczyna zastępować realne doświadczenie, co tworzy iluzję głębi bez działania.

• Symulacje emocjonalne są łatwiejsze niż realne działania, więc stają się preferowaną formą przeżywania.

• Interpretacja zastępuje doświadczenie, co prowadzi do życia w narracji zamiast w rzeczywistości.

• Autentyczność jest utożsamiana z odczuciem, a nie z działaniem, co utrudnia podważenie mechanizmu.

• Pojawia się zależność od intensywności, która wymaga ciągłego dostarczania bodźców.

W tym momencie zaczyna się kolejny etap, który polega na przeniesieniu tej logiki na relacje, bo relacje są naturalnym źródłem emocji, więc stają się idealnym polem do podtrzymywania intensywności. Człowiek zaczyna szukać sytuacji, które generują napięcie, nie dlatego, że są zdrowe, tylko dlatego, że są emocjonalnie „żywe”. Spokojne, stabilne relacje zaczynają wydawać się płaskie, nudne, pozbawione sensu, bo nie dostarczają wystarczającej ilości bodźców, które można przetwarzać. To prowadzi do wyborów, które z zewnątrz wyglądają irracjonalnie, ale od środka są spójne z potrzebą intensywności.

Relacja przestaje być przestrzenią spotkania dwóch osób, a zaczyna być źródłem emocji, które mają utrzymać określony stan. To zmienia dynamikę, bo druga osoba przestaje być partnerem, a zaczyna być elementem systemu regulacji emocjonalnej. Kiedy intensywność spada, pojawia się poczucie, że „coś jest nie tak”, mimo że to, co spada, to tylko poziom bodźców, a nie jakość relacji. Człowiek zaczyna więc szukać sposobów na przywrócenie napięcia, co często oznacza generowanie problemów, które wcześniej nie istniały.