Brutalna prawda o Kościele w Polsce - Między wiarą a władzą, między tradycją a przyszłością ebook

INTRO

W Polsce możesz nie wierzyć w polityków.

Możesz nie wierzyć w inflację, choć ona wierzy w ciebie bardzo.

Możesz nie wierzyć w dietę keto, w sukces po 5 rano, w mentoring, w coaching, w karty kredytowe z punktami za lojalność.

Ale w Kościół w Polsce wierzyć musisz.

Nawet jeśli nie wierzysz w Boga.

Bo Kościół w Polsce to nie tylko wiara.To infrastruktura.To system.To język.To kalendarz.To rodzinny szantaż w białej koszuli.

Tu nie chodzi o metafizykę.

Tu chodzi o to, że babcia patrzy.

O to, że sąsiad widzi.

O to, że „co ludzie powiedzą” ma większą moc niż Dziesięć Przykazań.

I wszyscy wiemy, że największym sakramentem w Polsce nie jest chrzest.

Jest nim święty spokój.

Idziesz do chrztu, bo tak trzeba.

Idziesz do komunii, bo tak wypada.

Idziesz do bierzmowania, bo „będzie potrzebne do ślubu”.

Ślub bierzesz w kościele, bo mama by nie przeżyła.

Dziecko chrzcisz, bo „nie będziemy eksperymentować”.

A potem mówisz, że jesteś „wierzący, niepraktykujący”, co w polskim tłumaczeniu oznacza:

• Chcę mieć wszystkie benefity kulturowe bez cotygodniowej obecności.

• Nie wierzę w połowę dogmatów, ale nie będę o tym głośno mówić przy stole.

• W sumie to nie wiem, w co wierzę, ale na pewno nie chcę konfliktu.

Kościół w Polsce to nie jest tylko budynek.

To system operacyjny.

Działa w tle.

Uruchamia się przy Wigilii.

Wyskakuje powiadomieniem przy pogrzebie.

Przypomina o sobie przy wyborach.

Ma swoją ikonę w urzędzie, w szkole, w szpitalu.

Nie musisz go włączać.On już działa.

Jest w nim coś imponującego.

Ta konsekwencja.

Ta wytrwałość.

Ta umiejętność przetrwania każdej władzy.

Carów.Niemców.Komuny.Demokracji.Internetu.

Kościół w Polsce przetrwa wszystko.

Bo nie jest tylko instytucją.

Jest emocją.

Strachem.

Przyzwyczajeniem.

Tożsamością, którą wdrukowano nam tak wcześnie, że nie pamiętamy momentu instalacji.

Nie będę cię przekonywać.

Nie będę cię nawracać.

Nie będę cię odciągać.

To nie jest książka o wierze.

To książka o mechanizmach.

O tym, jak coś, co zaczyna się od ciszy i świecy, kończy się w polityce, podatkach i komentarzach na Facebooku.

O tym, jak moralność bywa towarem.

Jak świętość bywa marketingiem.

Jak grzech bywa selektywny.

I jak najgłośniej krzyczą ci, którzy najbardziej boją się ciszy.

Kościół w Polsce jest jak rodzina.

Nie wybierasz go.

Możesz się z nim pokłócić.

Możesz przestać przychodzić.

Ale na ślub kuzynki i tak pójdziesz.

Bo inaczej będzie niezręcznie.

Są ludzie, którzy wierzą naprawdę.

I są ludzie, którzy wierzą społecznie.

Są tacy, którzy modlą się w ciszy.

I tacy, którzy modlą się głośno, żeby inni widzieli.

Są księża, którzy robią dobro.

I są tacy, którzy robią karierę.

Są wierni, którzy szukają sensu.

I są tacy, którzy szukają wroga.

To nie jest czarno-białe.

To jest bardziej szare.

A w tym szarym najlepiej sprzedaje się poczucie moralnej wyższości.

W Polsce możesz zdradzić żonę.

Możesz nie płacić podatków.

Możesz kombinować.

Możesz oszukiwać.

Ale jeśli publicznie powiesz, że nie wierzysz, to nagle robi się niezręcznie.

Bo niewiara jest bardziej niebezpieczna niż hipokryzja.

Hipokryzja jest akceptowalna.

Niewiara jest podejrzana.

Ta książka nie będzie delikatna.

Bo Kościół w Polsce też nie jest delikatny.

Jest potężny.

Jest wpływowy.

Jest obecny.

I jest przyzwyczajony, że się go nie rusza.

A kiedy ktoś rusza, to mówi się, że atakuje wiarę.

Ciekawe, że instytucja tak pewna swojej prawdy tak bardzo boi się pytań.

Nie chodzi o to, żebyś wyszedł stąd z odpowiedzią.

Chodzi o to, żebyś przez chwilę poczuł dyskomfort.

Bo może jesteś tym, który krytykuje Kościół, a jednocześnie wysyła dziecko do komunii „dla świętego spokoju”.

Może jesteś tym, który broni Kościoła, ale dawno nie czytał Ewangelii.

Może jesteś tym, który mówi „ja się nie mieszam”, a jednak korzysta z całego systemu.

Wszyscy jesteśmy w tym trochę uwikłani.

Kościół w Polsce to marka.

Silna.

Rozpoznawalna.

Z historią.

Z lojalną bazą klientów.

Z kryzysami wizerunkowymi.

Z PR-em.

Z narracją o oblężonej twierdzy.

I z przekonaniem, że atak to zawsze dowód prawdy.

Bo przecież „gdybyśmy nie mieli racji, to by nas tak nie atakowali”.

To wygodna logika.

Samousprawiedliwiająca się.

Nie do podważenia.

Będziemy mówić o pieniądzach.

O władzy.

O seksualności.

O polityce.

O hipokryzji.

O wierze.

I o tym, jak często mylimy jedno z drugim.

Nie po to, żeby niszczyć.

Nie po to, żeby budować.

Po to, żeby zobaczyć.

Bo czasem wystarczy zobaczyć mechanizm, żeby przestać udawać, że go nie ma.

Jeśli czujesz już lekkie napięcie, to dobrze.

Jeśli masz ochotę powiedzieć „to nie tak”, to jeszcze lepiej.

Ta książka nie jest przeciwko Bogu.

Jest przeciwko iluzji.

A iluzja boli bardziej niż prawda.

Bo prawda nie musi być piękna.

Wystarczy, że jest.

I że przestajesz udawać, że jej nie widzisz.

W Polsce Kościół to nie tylko religia.

To system społeczny.

To filtr, przez który oceniasz innych.

To lustro, w którym przeglądasz się z wygodnej strony.

I może najwyższy czas sprawdzić, co jest po drugiej stronie tego lustra.

Bez świecy.

Bez kadzidła.

Bez chóru.

Tylko ty.

I mechanizm.

Rozdział 1 – Wiara kulturowa, czyli abonament tożsamości

W Polsce rzadko zaczynasz od pytania „czy wierzysz”.

Zaczynasz od „z jakiej jesteś rodziny”.

Bo wiara nie jest tu tylko przekonaniem.

Jest dziedziczeniem.

Nazwiskiem.

Tradycją.

Czymś, co dostajesz razem z PESELEM.

Nie pytasz dziecka, czy chce być ochrzczone.

Pytasz, który termin w parafii jest wolny.

Bo w Polsce wiara nie jest decyzją.

Jest procedurą.

I jak każda procedura ma swoją checklistę.

• Chrzest do pierwszego roku życia, żeby babcia była spokojna.• Komunia w trzeciej klasie, żeby było przyjęcie i zdjęcia.• Bierzmowanie przed liceum, bo „może się przydać”.• Ślub kościelny, bo inaczej to nie ślub, tylko jakaś wersja testowa.

To nie jest kwestia teologii.

To kwestia kompatybilności z systemem.

Jeśli nie masz sakramentów, jesteś jak telefon bez aktualizacji.

Działa.

Ale coś może się wysypać.

Społecznie.

Rodzinnie.

Na weselu.

Wiara kulturowa to najbezpieczniejsza forma wiary.

Nie wymaga czytania Pisma.

Nie wymaga refleksji.

Nie wymaga nawet obecności w kościele.

Wymaga tylko deklaracji.

A deklaracja w Polsce ma ogromną moc.

„Jestem wierzący” brzmi lepiej niż „nie wiem”.

„Chodzę do kościoła” brzmi stabilniej niż „mam wątpliwości”.

Wątpliwości są niepokojące.

Wiara jest przewidywalna.

A społeczeństwo kocha przewidywalność.

Bo wtedy łatwiej kogoś zaszufladkować.

W Polsce nie trzeba praktykować, żeby być „po właściwej stronie”.

Wystarczy nie podważać.

Wystarczy nie zadawać zbyt wielu pytań.

Wystarczy nie psuć atmosfery przy rosole.

Wiara kulturowa działa jak abonament.

Nie korzystasz codziennie.

Ale opłacasz składkę lojalnościową.

W postaci milczenia.

W postaci kompromisu.

W postaci „ja się nie będę wychylał”.

• Nie wierzysz w piekło, ale nie będziesz o tym dyskutować przy świątecznym stole.• Nie zgadzasz się z nauczaniem o seksualności, ale dziecko i tak pójdzie do komunii.• Masz problem z instytucją, ale „nie mieszajmy wiary z polityką”, nawet jeśli ona miesza się sama.

To jest wygodne.

Bo możesz być jednocześnie krytyczny i lojalny.

Możesz mówić, że „Kościół się zepsuł”, ale dalej brać w nim udział.

Możesz być oburzony skandalami i nadal czuć dumę z „naszej tradycji”.

W ten sposób nikt nie musi podejmować decyzji.

A brak decyzji to w Polsce bardzo popularna decyzja.

Wiara kulturowa ma jeszcze jedną zaletę.

Daje poczucie wyższości bez wysiłku.

Nie musisz być dobrym człowiekiem.

Wystarczy, że jesteś „po właściwej stronie”.

Nie musisz znać Ewangelii.

Wystarczy, że potrafisz powiedzieć „atakują nas”.

Bo wiara kulturowa nie polega na relacji z Bogiem.

Polega na przynależności do plemienia.

A plemiona w Polsce są bardzo wrażliwe.

Szczególnie gdy ktoś dotyka ich symboli.

Krzyż nie jest tylko znakiem religijnym.

Jest znakiem tożsamości.

Ktoś go kwestionuje, więc czujesz, że kwestionuje ciebie.

Nie twoją wiarę.

Ciebie.

I wtedy zaczyna się obrona.

Często bardziej emocjonalna niż racjonalna.

Bo łatwiej bronić symbolu niż zadać sobie pytanie, co on dla ciebie naprawdę znaczy.

Wiara kulturowa ma jeszcze jeden paradoks.

Im mniej w niej duchowości, tym więcej w niej agresji.

Bo kiedy nie masz głębi, zostaje forma.

A formy trzeba pilnować.

• Pilnujesz, żeby religia była w szkole, nawet jeśli twoje dziecko się nudzi.• Pilnujesz, żeby ksiądz miał autorytet, nawet jeśli nie wiesz, na czym on stoi.• Pilnujesz, żeby „nie obrażano uczuć religijnych”, choć sam dawno przestałeś czuć cokolwiek poza przyzwyczajeniem.

To nie jest już wiara.

To ochrona terytorium.

A terytorium daje poczucie bezpieczeństwa.

W Polsce Kościół stał się skrótem myślowym.

Proste równanie.

Niebezpieczne.

Bo jeśli jedno krytykujesz, to rzekomo atakujesz drugie.

I nagle rozmowa o instytucji zamienia się w rozmowę o zdradzie narodowej.

A to już nie jest teologia.

To polityka tożsamości.

Wiara kulturowa świetnie współpracuje z polityką.

Bo polityka potrzebuje symboli.

Potrzebuje emocji.

Potrzebuje podziału na „my” i „oni”.

Kościół daje gotowy pakiet.

Z historią.

Z martyrologią.

Z narracją o oblężonej twierdzy.

I z przekonaniem, że krytyka zawsze pochodzi z zewnątrz.

Nawet jeśli pada z wnętrza.

W tym wszystkim gubi się coś bardzo cichego.

Osobistego.

Nieefektownego.

Wiara, która nie potrzebuje mikrofonu.

Wiara, która nie potrzebuje partii politycznej.

Wiara, która nie potrzebuje wroga.

Ale taka wiara nie jest widowiskowa.

Nie daje lajków.

Nie daje poczucia przynależności do walczącej drużyny.

Dlatego przegrywa z wersją kulturową.

Bo wersja kulturowa jest prostsza.

I bezpieczniejsza.

Możesz w niej dryfować latami.

Bez decyzji.

Bez refleksji.

Bez konfrontacji.

Aż nagle przychodzi moment, w którym musisz odpowiedzieć dziecku na pytanie:

„Dlaczego my w to wierzymy?”

I wtedy zaczyna się cisza.

Bo wiara kulturowa świetnie działa na poziomie rytuału.

Ale słabo na poziomie rozmowy.

Możesz powiedzieć „bo tak było zawsze”.

Możesz powiedzieć „bo to nasza tradycja”.

Możesz powiedzieć „bo tak trzeba”.

Ale to nie jest odpowiedź.

To przekazanie pałeczki.

Kolejnemu pokoleniu.

Z nadzieją, że nie będzie zadawać trudnych pytań.

Wiara kulturowa jest jak mebel po dziadkach.

Stoi w salonie.

Nie do końca pasuje do reszty.

Ale głupio wyrzucić.

Bo to pamiątka.

Bo historia.

Bo sentyment.

Tylko że mebel nie wpływa na twoje decyzje.

A wiara kulturowa wpływa.

Na wybory.

Na relacje.

Na sposób myślenia o innych.

Na to, kto jest „normalny”, a kto „dziwny”.

I może najtrudniejsze pytanie nie brzmi „czy wierzysz”.

Tylko „czy to jeszcze twoje”.

Czy to twoja decyzja.

Czy to twoja relacja.

Czy to twoja refleksja.

Czy tylko odziedziczony abonament, który przedłużasz z roku na rok, bo nikt nie powiedział, że można go wypowiedzieć.

Wiara kulturowa nie jest zła.

Jest wygodna.

A wygoda rzadko bywa głęboka.

I właśnie dlatego tak dobrze się sprzedaje.

Rozdział 2 – Świętość i władza, czyli kto tu kogo prowadzi

Kościół w Polsce nigdy nie był tylko o niebie.

Zbyt długo był zbyt blisko ziemi.

Zbyt blisko władzy.

Zbyt blisko mikrofonu.

W teorii prowadzi dusze.

W praktyce bardzo często prowadzi narrację.

A narracja to waluta.

Świętość jest cicha.

Władza jest głośna.

I kiedy te dwie rzeczy zaczynają mówić jednym głosem, trudno odróżnić, która z nich naprawdę trzyma mikrofon.

W Polsce Kościół i państwo tańczą razem od wieków.

Czasem w rytmie romantycznym.

Czasem w rytmie przymusu.

Czasem w rytmie interesu.

Ale zawsze blisko.

Bo władza kocha autorytet.

A autorytet lubi stabilność.

To małżeństwo z rozsądku.

Z historią.

Z traumą.

Z martyrologią.

I z bardzo konkretnymi benefitami.

• Państwo dostaje moralne uzasadnienie swoich decyzji.• Kościół dostaje wpływ na edukację, prawo i przestrzeń publiczną.• Politycy dostają zdjęcie z biskupem.• Biskupi dostają zdjęcie z politykiem.

I wszyscy udają, że to przypadek.

Oficjalnie Kościół nie miesza się do polityki.

Nieoficjalnie polityka bardzo chętnie miesza się do Kościoła.

Bo ambona to potężna scena.

A scena bez odpowiedzialności wyborczej to luksus.

Kazanie nie musi mieć opozycji.

Nie musi mieć debaty.

Nie musi mieć fact-checkingu.

Ma emocję.

I emocja działa szybciej niż argument.

Wystarczy kilka słów o „zagrożeniu dla rodziny”.

Kilka zdań o „ideologii”.

Kilka sugestii, kto jest wrogiem.

Resztę dopowie wyobraźnia.

Władza duchowa i władza polityczna mają wspólną cechę.

Nie lubią utraty kontroli.

A kontrola w Polsce często bywa opakowana w troskę.

„Dbamy o wartości”.

„Bronimy tradycji”.

„Chronimy dzieci”.

Brzmi szlachetnie.

I często jest szczere.

Ale szczerość nie wyklucza interesu.

Kościół jako instytucja jest strukturą.

Z hierarchią.

Z zależnościami.

Z przepływem pieniędzy.

Z wpływem.

To nie jest grupa modlitewna w garażu.

To potężny organizm.

I jak każdy potężny organizm reaguje nerwowo, gdy ktoś podważa jego pozycję.

• Krytyka staje się atakiem na wiarę.• Pytanie staje się prowokacją.• Wątpliwość staje się zdradą.

W tym wszystkim gubi się prosta rzecz.

Instytucja to nie Bóg.

Hierarchia to nie Ewangelia.

Decyzja administracyjna to nie objawienie.

Ale w Polsce te granice często się rozmywają.

Bo jeśli Kościół przez dekady był symbolem oporu wobec zewnętrznej władzy, to bardzo trudno przyjąć, że może być też częścią wewnętrznej dominacji.

Narracja jest silna.

Kościół nas ocalił.

Kościół był z nami.

Kościół cierpiał razem z narodem.

To prawda.