Pokolenie z Kruczej ebook i audiobook

Człowiek, wbrew pozorom, nie stwarza sobie celów.

Narzuca mu je czas, w którym się urodził.

Stanisław Lem, Solaris

Markowi Żelazko

– z podziękowaniami

za wielką pomoc w kwerendzie

przy powstawaniu tej książki

Wprowadzenie

1960

Krucza

Anonimowy Przechodzień wyszedł z Hotelu Warszawa i z przyjemnością spojrzał w górę. Na niebie królowało słońce, świecąc okrągłą tarczą. Jego promienie odbijały się w pozostałych po wczorajszym deszczu kałużach, w których warszawskie wróble urządziły sobie poranną kąpiel. Och, jak miło, pomyślał, uśmiechając się do osób maszerujących w stronę przeciwną niż on. On szedł tam, gdzie zostało jego serce. Gdzie nie był od lat… Iluż to?… Piętnastu, szybko obliczył w myślach. Czy można tak długo żyć bez serca? Widocznie można, wystarczy pamięć. Wyświetlająca wspomnienia każdego dnia, rano lub wieczorem, a najczęściej w nocy. Ostatnio te nocne obrazy były coraz bardziej niepokojące. Coś wokół niego się waliło, potem raptem robiło się zielono, pachnąco, wiosennie, a następnie pojawiały się czerwone rozbłyski. Za chwilę niebo stawało się szarobure, a mimo braku wiatru dookoła powiewały fragmenty czegoś, czego nie mógł rozpoznać. Aż wreszcie zrozumiał – to kadry powycinane z filmowej taśmy, fragmenty jego życia. Tego sprzed… Znowu wdał się w matematyczne obliczenia… Sprzed lat szesnastu. Nie, źle, sprzed lat dwudziestu jeden. Dużo, dużo „sprzed”.

Więc nareszcie przyjechał. Wziął kilka dni urlopu i sam nie może uwierzyć, że tu jest. Tam, dokąd chciał dojść, trafiłby z zamkniętymi oczami. Każdą ulicą, z każdej strony. Teraz jednak wybrał drogę nieco okrężną, chciał obejrzeć jak najwięcej tego miasta, które już nie będzie – bo nie jest to możliwe – takie samo.

Doszedł do skrzyżowania Świętokrzyskiej z Marszałkowską, minął szkielet centrali PKO. Chyba go rozbierają, pomyślał. Ciekawe, co tu będzie? Nie zastanawiał się długo, zerknął tylko jeszcze na interesująco wyglądający budynek. A co tu było? Nagle przypomniał sobie, no tak, w tym miejscu stał reprezentacyjny dom Towarzystwa Ubezpieczeniowego „Rosja”, w którym przed wojną pracował jego ojciec. Nie wiedział, że choć dom nie ucierpiał w czasie wojny, krótko przed jej końcem zakończył swój pierwotny żywot. Spłonął podpalony przez Niemców tuż po upadku Powstania Warszawskiego. Po wojnie do ocalałego parteru i części dwóch pięter dobudowano kilka nowych kondygnacji, zaś elewację wygładzono, przesłaniając ją ażurową konstrukcją z otworami – stąd ukuta przez Warszawiaków nazwa „Dom Pod Sedesami”1. Wygląd domu prawie całkowicie się zmienił, więc mimo że miejsce, w którym stał obecny budynek, się zgadzało, jego nowy wizerunek jakoś nie pasował mężczyźnie do wspomnień.

– Przepraszam, czy pani jest z Warszawy? – Skłonił się nobliwie wyglądającej kobiecie w wieku mniej więcej przedwojennym. – Proszę o wybaczenie, że się narzucam, ale nie byłem tu od czasów Powstania Warszawskiego i chodzę po mieście, poszukując w pamięci dawnych zabudowań. Wielu miejsc po prostu nie poznaję, ale ten dom, tu… – Wskazał głową kamienicę, przed którą stał. – Czy tu uprzednio było Towarzystwo Ubezpieczeniowe „Rosja”?

– Nie wiem, daj mi pan spokój, nie mam czasu – usłyszał.

Wymamrotał jakieś przeprosiny i, rozżalony wielce, poszedł dalej. Pomyślał, że kobiecina nie była rdzenną Warszawianką, przekonany z całego serca, że rodowity mieszkaniec jego (dawniej – jego) miasta tak by się nie zachował.

– Proszę pana… – dotarł do niego jakiś cichy głos. Obejrzał się i ujrzał starszego mężczyznę z czapką w ręku.

– Ja jestem z Warszawy – powiedział ów człowiek. – To znaczy, byłem. Bo teraz sam pan widzi, Warszawy już nie ma. – Zatoczył ręką koło. – Patrz pan tu. I tu. O, i tam. Co pan widzisz? Ruiny. Gruzy. Szkielety domów. Chodzę przez te szczątki mojego miasta codziennie. Od końca wojny. Nie mam już nikogo na świecie. Nikogo… Wszyscy mi poumierali. W tej wojnie. I w powstaniu. A mnie Pan Bóg nie chciał. Więc tkwię w tym cmentarzysku mojego miasta, czasami ktoś da mi parę groszy, ale…

Anonimowy Przechodzień sięgnął do kieszeni i wyjął portfel.

– Nie, nie, ja nie chcę pieniędzy. Nie mam na co wydawać. Nawet jak uzbieram na jedzenie, to jeść samemu przykro. Ja tylko chciałem do pana zagadać, bo widziałem, jak pana ta kobita potraktowała. Pan o coś pytał? Może mogę w czymś pomóc…

– Bardzo koledze dziękuję. Chciałem tylko zapytać, która godzina, bo chyba zepsuł mi się zegarek. – Machnął ręką. Nie był w nastroju do pocieszania kogokolwiek. Chciał w spokoju odbyć swoją pielgrzymkę. Nie chciał przekonywać tego smutnego samotnego człowieka, że nie ma racji. Warszawa jest. Jest i będzie. Przecież wstaje z gruzów. Owszem, każdy pewnie chciałby, żeby wszystko już wyglądało tak, jak kiedyś. Albo dużo ładniej. Ale to musi trwać. Z pewnością brak odpowiedniej ilości środków, ludzi, sprzętu, czasu. I tak dalej.

Skłonił się staruszkowi i pomaszerował tam, dokąd dążył. Nie oglądał się za siebie, nie widział więc, że przyprószony siwizną mężczyzna patrzy za nim rozjaśnionym wzrokiem, a gdyby nieco nadstawił ucha, usłyszałby, jak szepce do siebie: „Koledze… Powiedział: koledze…”.

Dalej były już tylko ruiny. Wszędzie krzątali się robotnicy, a gdzieniegdzie pracowały wielkie koparki, tworząc wykopy pod nową zabudowę centrum stolicy. Ale Anonimowy Przechodzień nie przyglądał się już tej lewej stronie Marszałkowskiej, jego uwagę w całości przykuła strona prawa, gdzie od Świętokrzyskiej po Aleje Jerozolimskie rozciągał się plac, na którym królował ON – Pałac Kultury i Nauki. Czytał oczywiście gazety, oglądał zdjęcia i relacje z budowy, ale dopiero na żywo można było ocenić dzieło „przyjaciół Rosjan”. Naprawdę – robił wrażenie. Błyszczał w słońcu, niebotyczna iglica celowała w niebo, okna skrzyły się tysiącem iskier. Chciałby podejść bliżej, chociażby obejść gmaszysko dookoła, przyjrzeć się dokładniej całej budowli. Obejrzeć rzeźby, płaskorzeźby, otoczenie, a najchętniej wejść do środka i zwiedzić cały obiekt. Wiedział jednak, że musiałby mieć więcej niż trzy dni urlopu, odwrócił więc głowę w lewo, tym bardziej że już dochodził do Alej Jerozolimskich. I tu było widać prace zmierzające do usuwania skutków wojny. Rozbierano pozostałe resztki ruin, szkielet starego domu stał jeszcze na samym rogu Alej i Marszałkowskiej, dalej już wzniesiono nowe budynki. Szedł, nie patrząc w prawo, to tam właśnie był cel jego podróży. Spojrzy i przyjrzy się dokładnie, gdy dojdzie.

Krucza.

Na razie patrzył przed siebie, na błyszczący mnóstwem okien kilkupiętrowy pokaźny budynek, z ogromnym neonem składającym się z trzech liter: C, D, T, po których wił się fantazyjny zawijas. Wiedział, na co patrzy. Miał przed sobą największy sklep w Warszawie. Czytał powieść Tyrmanda Zły i przypominał sobie teraz opis finału pościgu Złego za Filipem Merynosem (czyli Władkiem Buchowiczem), co miało miejsce właśnie w Cedecie.

Znowu obiekt do zwiedzenia, pomyślał. Zdał sobie sprawę z tego, że celowo opóźnia moment, w którym skieruje swe kroki w prawo i wejdzie w ulicę, o której śnił. Na której się urodził na początku pierwszej dziesiątki XX wieku; na której – dla niego – rozpoczęła się wojna, okupacja, a potem powstanie. Gdy wychodził z pokonanego miasta, po 2 października 1944 roku, wszyscy smucili się z powodu klęski, a on żałował najbardziej tego, że nie zdążył zajrzeć do domu. Że nie wie, czy wszyscy żyją. Jego rodzina i najbliżsi przyjaciele, sąsiedzi z kilku okolicznych kamienic.

Pochłonęły go wspomnienia, choć nie dla nich tu przyjechał. Wcale przecież nie chciał o tych chwilach myśleć.

Wtedy… gdy razem z kolegami wychodzili z Warszawy całą grupą, wśród szpaleru Niemców, wszędzie widzieli leżącą broń, oni swoją też musieli oddać. Rzucali ją więc, uszkadzając uprzednio. Całkiem już bez sensu, ale dzięki temu czuli się lepiej.

Szli ulicami Warszawy, mijali kolejne gruzy, okrążali kolejne groby, wypalone domy, rozbite i rozgrabione sklepy. Odwracali głowy na widok szczątków ludzi i zwierząt. To, co widzieli, na zawsze wryło im się w pamięć.

Wtedy… ogromne wrażenie zrobił na nim szkielet konia, częściowo okrojony z mięsa, z wzdętym brzuchem, a raczej pozostałością po brzuchu. Widok i ten zapach…

Choć oczywiście najbardziej zapadały w pamięć ciała poległych mieszkańców bohaterskiego miasta. Nie wszyscy zostali pochowani, wielu zabitych dopiero czekało na kogoś, kto ich pogrzebie.

Wtedy… Szli ze zwieszonymi głowami, powłócząc nogami. Nie mieli już siły. Byli głodni i spragnieni. Ale najbardziej dręczyła ich rozpacz. Rozpacz na myśl, że tyle istnień ludzkich, tyle młodych serc, tyle wiary ludzkiej, tyle potu, krwi i łez… że wszystko to poszło na marne.

Otrząsnął się z tych wspomnień. Od pewnego czasu wiedział już, kto przeżył powstanie, kto dotrwał do końca wojny; miał kontakt z kilkoma kolegami z tamtych czasów. Wiedział też, że dom, o którym mówił i myślał „mój dom”, ocalał, został odbudowany, zmodernizowany i stoi w miejscu, w którym stał kiedyś. Dlaczego więc do tej pory nie wychylił nosa z Poznania? Po powrocie z obozu najpierw dotarł do siostry. Poznańskie Jeżyce stały się jego domem, wiedział już wtedy, że w kamienicy przy Kruczej 47 nie ma nikogo z rodziny, zginęli w akcjach odwetowych tuż po Powstaniu Warszawskim. Wyrzucał sobie, że „zostawił ich samych”. Wiedział, że to obsesja, wiedział, że co miało się stać, to stało się i tyle. Nie było w tym ani krzty jego winy. Siostra, już wtedy Poznanianka, przeżyła wojnę, co niestety nie udało się ani jej mężowi, ani kilkuletniemu synkowi. Szybko został na tych Jeżycach sam, siostrę zabrała podstępna choroba. Owszem, chciał „zajrzeć” do Warszawy, chętnie spotkałby się z sąsiadami, najbardziej zżyty był z tymi z kamienicy stojącej naprzeciwko. Przy Kruczej 46. Ale czas biegł, dni mijały jeden po drugim, ciągle coś mu przeszkadzało, praca była najważniejsza. Aż zaczęły się te sny. Powracające coraz częściej. Jakby miejsce jego dzieciństwa, młodości, dojrzałości wreszcie, wołało go nocami. Wróć, przyjedź, pożegnaj się… Pożegnaj? Przecież jeszcze nie umiera. Ale TEJ chwili nikt przecież nie może być pewny. A chciałby po prostu zdążyć z takim pożegnaniem. Wrócić tam nie było już możliwe. To już nie był „jego dom”, z pewnością też nie mieszkali tam jego najbliżsi przyjaciele. Ale, zaraz, z pewnością? I raptem stwierdził, że musi to sprawdzić.

No więc jest.

Przeszedł na drugą stronę i dotarł do Kruczej. Oczywiście najpierw spojrzał w prawo, na stronę nieparzystą. Numer 47 nie mieścił się na samym rogu, od Alej dzieliły go jakby dwa małe skupiska zrewitalizowanych budynków. Ale był, stał tam, choć nie wyglądał identycznie jak dom, który miał w pamięci. Dobrze, rozumiał, że został odrestaurowany, poprawiono mu oblicze, czyli urodę nadszarpniętą nieco przez różne działania wojenne. Ale nie był to już „jego dom”.

Anonimowy Przechodzień dotarł najbliżej, jak można było. Nie wszedł na podwórko, choć nawet nie wiedział, czy jeszcze istniało. Postanowił, że nie chce wiedzieć. Że nie popsuje sobie wspomnienia miejsca, w którym stał trzepak; że nie spojrzy w okna na parterze; że woli zachować wspomnienia. Budynek stał, drwił z niego: ja przeżyłem, choć poddano mnie kilku operacjom. A ty? Chodzisz, poruszasz się, więc nie umarłeś. Ale czy to naprawdę ty, czy tylko twoja zewnętrzna powłoka?

Poddał się. Ukłonił się miejscu swoich wspomnień i odwrócił głowę, aby spojrzeć w drugą stronę. Zamarł. Tam zawsze stała kamienica przy Kruczej 46. Teraz zasłaniało ją w dużej części jakieś socrealistyczne pudełko. A kamienica, którą chciał zobaczyć… stała jeszcze, ale za chwilę jej nie będzie. Jeden bok zabudowy zniszczony został w 1941 roku, a później gruzy po zburzonym fragmencie po prostu tam były, stanowiąc trwały element całego domostwa. Dzieci bawiły się w nich bardzo chętnie, choć oczywiście im tego zabraniano. Wielu mieszkańców kamienicy, poza tymi z tej pierzei południowej, przeżyło całą wojnę, o czym Anonimowy Przechodzień wiedział z kilku listów wymienionych z panią Parzyńską, którą dobrze pamiętał z lat przedwojennych i wojennych. Napisał do niej list tuż po powrocie z obozu, czując się trochę obco w tym Poznaniu. Odpisała z wielkim wzruszeniem. Ale nie chciał podtrzymywać tego kontaktu. Nie chciał pytać o tych, o których nie uzyskał wieści. Po prostu – przyjął założenie, że ci, o których niczego się nie dowiedział, zaginęli i już. Nie zginęli, zaginęli. Kropka.

Rozmyślał o powrocie, ale na rozmyślaniach się zakończyło. Wiedział już, że wszystkie domy, które przetrwały choćby w części, zostały zasiedlone. Samowolnie lub z przydziału. Wolnych mieszkań nie ma. Fakt, że ktoś mieszkał w konkretnym mieszkaniu przed wojną lub w czasie wojny, nie stanowił prawa. O prawo można było ubiegać się w Urzędzie Miejskim. A czy przydział otrzyma się, czy nie…

Więc przestał myśleć o powrocie na „swoją Kruczą”. Po śmierci siostry uzyskał przydział od urzędu poznańskiego i „jego domem” stały się Jeżyce.

A teraz stoi na Kruczej.

Przeszedł na drugą stronę. Podszedł tak blisko miejsca, które kiedyś było Kruczą 46, jak można było. Ogrodzony szkielet domu robił przygnębiające wrażenie. Wybite szyby w oknach, niektóre skrzydła okienne już w ogóle wyjęte z ram. Dawne gruzy uprzątnięte, nowych brak, widocznie to, co rozebrane, natychmiast wywożą. Dom nie ma już dachu…

Nie mógł przyglądać się dłużej tej okaleczonej kamienicy. Która przetrwała wojnę. Która żyła jeszcze piętnaście lat po wojnie. A teraz umiera, w zasadzie już umarła.

Rozumiał pojęcie „końca”. Rozumiał potrzebę pewnych działań. A jednak…

Odwrócił się i zaczął odchodzić.

Aż raptem…

– Józiek?!

Usłyszał wołanie i obejrzał się. Od momentu powrotu z obozu nie był Jóźkiem. Był panem Józefem, a dla bliskich i dla nowych przyjaciół – Ziutkiem. Bądź Józiem.

Na ulicy, dwa kroki od niego, stała młoda kobieta. Bardzo młoda. Dla niego – dziecko… On był starszym panem, zmęczonym, steranym życiem, zgnębionym przeżyciami, poskręcanym przez wichry wojny. Ona była… wiosną. Radosną i bardzo mile uśmiechniętą.

– Przepraszam – powiedziała. – Nie powinnam się tak spoufalać, panie Jóźku. Panie Józefie… Ale tak się ucieszyłam, gdy pana ujrzałam. Bardzo mi brakuje dawnych znajomych, wszyscy się rozpierzchliśmy, pogubiliśmy, ja przynajmniej… Jestem w kontakcie tylko z rodziną mecenasa Malczewskiego… z tymi, którzy przeżyli. – Podeszła blisko niego i wyciągnęła dłoń. – Pan mnie nie poznaje, widzę. Ale nie dziwię się. Gdy zaczęło się powstanie, miałam dwanaście lat. Widywałam pana u nas na podwórku, ale pan przecież nie miał żadnego powodu, żeby na mnie patrzeć. Jestem Wiesia Wołyńska.

Ujął tę dłoń. Zawahał się przez sekundę, potrząsnął głową i przyciągnął dziewczynę do siebie. Objął ramionami, jak ojciec dawno niewidzianą córkę. Mocno przytulił.

– Dziecko kochane! O, przepraszam. Widzę piękną młodą kobietę, ale pamiętam dziecko. Teraz już cię kojarzę. Miałaś warkoczyki. – Wypuścił ją z objęć. – Pozwól, że będę w dalszym ciągu mówił ci po imieniu. I wiesz… „Józiek” mówili do mnie tylko Warszawiacy. Pomińmy różnicę wieku, byłbym zaszczycony, gdybyś zechciała zwracać się do mnie tak, jak przed chwilą spontanicznie mnie nazwałaś. Po imieniu. Tym warszawskim. Z Kruczej.

– Ale… – Ponownie wyciągnęła do niego dłoń. – To ja będę zaszczycona. Oraz zachwycona. Chodźmy na kawę. Tam. – Skinęła głową w stronę Cedetu. – Ja stawiam.

Oczywiście nie zgodził się, żeby ona stawiała. Co to w ogóle za pomysł…

– Pójdę. Chętnie. – Skinął głową i staroświeckim ruchem wysunął łokieć w jej stronę. – Jednak, kochana moja, jestem z tych czasów, w których płacił przeważnie mężczyzna. Pozwól więc, że nawet nie będziemy dyskutować na ten temat.

Uśmiechnęła się, rozłożyła ręce w geście bezradności i ujęła go pod ramię. Gdy rozsiedli się przy jednym ze stolików i złożyli zamówienie, odezwała się pierwsza:

– Chyba dawno nie było pana w Warszawie. Sądzę tak, bo widziałam wrażenie, jakie zrobiła na panu nasza kamienica. A przecież pan mieszkał po drugiej stronie ulicy. Dokładnie pamiętam. Był pan administratorem domu przy Kruczej 47. U nas wszyscy pana znali. My, dzieci, także. Zniknął pan nam z oczu w czasie powstania. Nie pojawił się pan po zakończeniu wojny. Minęło tyle lat…

Przestała mówić, widelczykiem odłupała kawałek babeczki śmietankowej i wypiła łyk kawy. Spojrzała na niego, ale zrozumiała, że on czeka na dalszą część jej przemowy.

– Mów, mów, kochana. Opowiedz mi o sobie. Chcę poznać twoje wspomnienia, przede wszystkim te o latach, które minęły. – Skinął na kelnerkę i poprosił o jeszcze jedną kawę. Po pierwszej została mu już tylko pusta filiżanka.

– Po wojnie – kontynuowała więc młoda kobieta – trochę się zmieniło. Zniknęli gdzieś Magdalena i Szymon Kornblumowie. I ich córeczka, maleńka Tosia. Zniknęła pani Edycia. A także Effi. Śmiercią naturalną, rok po wojnie, zmarł mąż pani Parzyńskiej. Ale pani Maria przeżyła, mieszka na Bielanach, tam przeniesiono większość mieszkańców z naszej Kruczej. Ja też tam mieszkam, z ciocią Izą, panią Izabellą Malczewską, żoną mecenasa Malczewskiego, który tej przeprowadzki nie dożył. Ich syn, Witold, też nie, zginął w walkach Powstania Warszawskiego. – Zamilkła na chwilę, spojrzała na siedzącego naprzeciwko mężczyznę. Przez chwilę wydało jej się, że w jego oczach zabłysły łzy. – Och, jaka jestem niemądra, trzepię językiem, nie myśląc. Przecież pan go doskonale znał. Pojawiał się pan na naszym podwórku, rozmawialiście sobie na ławeczce. Pan Witold jeszcze wtedy mieszkał przy Żurawiej. Poszedł w bój, chyba pod koniec września, i nie miał pojęcia, że od pierwszego października 1944 roku przy tej Żurawiej już nie ma jego mieszkania. Pan też chyba nie poszedł walczyć od początku sierpnia, bo jeszcze we wrześniu widywałam was, pana i pana Witolda… – Wiesia przerwała opowieść i skinęła na przechodzącą obok kelnerkę, by poprosić o szklankę wody. Spojrzała na siedzącego naprzeciw niej mężczyznę. Wpatrywał się w nią, marszcząc brwi, jakby niezadowolony, że przestała mówić.

– Mów, kochana, mów – poprosił cicho, z westchnieniem. – Rozumiem, że Witold nie wrócił po powstaniu? Powiedziałaś, że zginął… A jego rodzina? Gdzie teraz mieszkają? Opowiadaj dalej. – Poprawił się na krześle i dodał jeszcze: – Wiesz, nie wszyscy powstańcy walczyli w bezpośrednich potyczkach. Mieliśmy różne zadania i czasami trzeba je było realizować na terenie pozornie nieaktywnym… Ale mów, mów.

– Pewnej nocy w październiku 1944 roku do mieszkania Malczewskich przybyły kolejne dwie osoby – ciągnęła Wiesia. – Do ich drzwi zapukała żona pana Witolda, pani Helena, trzymająca za rączkę małego chłopca. W budynek przy Żurawiej uderzyły dwie bomby, a ich mieszkanie spłonęło doszczętnie wraz z całym domem. Niczego nie dało się uratować z pożaru. O tym, że pan Witold zginął w walkach powstania, rodzina dowiedziała się dużo później… Śródmieście dogorywało. Boguś, syn pana Witolda, miał cztery lata. On i pani Helena również zostali przekwaterowani na Bielany. – Wiesia przestała mówić, dodając jeszcze tylko, że nie wie, co ma dodatkowo opowiedzieć, nie chce bowiem ani zanudzić, ani zasmucać „kochanego pana Jóźka”.

A on siedział jak ogłuszony, choć przecież mógł się spodziewać, co usłyszy. Po swoim powrocie z obozu, gdy dotarł do siostry, która odżywiła go i nieco przywróciła do życia, podjął wszystkie możliwe kroki, żeby odszukać przyjaciół, bo że nie ma tej najbliższej rodziny, już wiedział. Dotarł do kilku znajomych, ale żaden z odnalezionych kolegów nie mieszkał w ścisłym Śródmieściu i nie znał mieszkańców tej najukochańszej ulicy. Józef raczej nie miał więc nawet cienia nadziei na to, że odnajdzie kogoś, kogo do tej pory odnaleźć się nie udało. A jednak słuchał opowieści siedzącej przed nim młodej kobiety, jakby jego poprzednie wątpliwości, czy raczej niepomyślne przeświadczenia, nie istniały. Czekał, aż usłyszy, że Witold zaraz wróci z pracy i dołączy do nich, aby wspólnie tu, w tym Cedecie, wypić kawę.

– Ja, panie Jóźku, jak już wspomniałam, mieszkam na Bielanach. Z rodziny Malczewskich została w Warszawie tylko ciocia Iza. No i Boguś z mamą. Marysia wyszła za mąż i wyjechała do Bydgoszczy, a Zofia zawędrowała aż do Ameryki i tam została. – Wiesia się zamyśliła. – Kto jeszcze? O pani Parzyńskiej mówiłam, mieszka dwa bloki obok mnie, Bielański Serek to spore osiedle. Pani Maria ma mieszkanko na parterze, a na czwartym piętrze rozlokowała się rodzina Tarnowskich. Piotr powrócił po zakończeniu wojny, razem ze swoją przyszłą żoną, którą poznał w drodze powrotnej do Polski. Mają syna, Pawła, teraz już piętnastoletniego. I to chyba wszyscy.

Pan Józef chciał coś powiedzieć, ale dziewczyna zamachała ręką:

– Nie, nie, jeszcze przecież jest rodzina Ostanieckich, pani Weronika, pan Alfred i Antonina, mieszkają w bloku stojącym ukośnie obok mojego budynku. Tosia dostała się na medycynę i jest panną studentką.

– Ach, mój Boże – zachwycił się pan Józef. – Ta mała Tosia… medycynę. Jak jej ojciec, cóż znaczą geny, eee. – Zakrztusił się, a Wiesia zaśmiała się krótko i położyła dłoń na jego przedramieniu.

– Och, wszyscy dawno już wiemy, że Tosia została adoptowana, i znamy tę całą piękną historię. Jej rodzice biologiczni najprawdopodobniej zginęli gdzieś podczas wojny, bo do tej pory nikt już nigdy nie widział ani pana doktora Kornbluma, ani jego żony, Magdaleny. Często nawet w ogóle nie pamiętamy, że oni istnieli i kiedyś mieszkali tu… – Machnęła ręką przed siebie, z okien kawiarni widać było kawałek ich Kruczej.

– A ty, Wiesiu? Co porabiasz, opowiedz choć trochę. Tak się cieszę, że cię widzę. Mam przed oczami to podwórko, trzepak, obok stała ławeczka, dalej leżały gruzy z pierzei zwalonej bombą… Nie ma ich już?

Wiesia uciekła oczami. Przez chwilę chciała całkowicie otworzyć serce przed tym człowiekiem, przecież w zasadzie obcym, a jednak tak bliskim. Nawet ławeczkę pamiętał… Ale nie, wiedziała, że jej prawda, gdyby całą mu wyznała, zmartwiłaby go tylko, więc już to, co ukryte w jej pamięci, niech na zawsze tylko tam pozostanie2.

Powiedziała mu jedynie, że skończyła anglistykę, pracuje na Uniwersytecie Warszawskim, robi doktorat.

– Za mąż nie wyszłam, tak jakoś się złożyło. Samej jest mi dobrze. Utrzymuję bardzo bliski kontakt z Bogusiem Malczewskim i jego mamą. A ponadto z rodziną Anusi Towiańskiej3, która mieszka na Mazurach, ale to cała odrębna historia, a nie chcę pana zanudzać.

– Ależ…

Pan Józef chciał protestować, lecz nie zrobił tego, bowiem dziewczyna – nie, nie, nie dziewczyna, wszak już jest wykładowcą uniwersyteckim, po anglistyce, doktorat – kobieta właśnie zerknęła na zegarek, wstała i zaczęła się żegnać.

Rozumiał. Każdy ma przecież swoje życie. I nie każdy właśnie ma trzy dni urlopu, zaśmiał się w duchu.

Właściwie już się pożegnali, ale Wołyńska zatrzymała się jeszcze, usiadła, wyciągnęła z torebki niewielki notes i napisała parę słów na wyrwanej z niego kartce.

– Panie Józefie – powiedziała, wstając ponownie. – Kochany Jóźku. – Podała mu zapisaną kartkę. – Tu jest mój adres. Nie mam telefonu, bo to przecież marzenie ściętej głowy, numeru do pracy nie podaję, bo mam wykłady nieregularnie, a nawet jeśli jestem właśnie na uniwerku, to raczej z sali wykładowej mnie nie wywołają. Więc w zasadzie jestem dość trudno uchwytna. Ale gdyby jeszcze kiedyś wiatry miały przywiać pana do Warszawy, proszę przed przyjazdem przysłać mi pocztówkę z datą, godziną i miejscem spotkania. Bardzo żałuję, że teraz nie mogę dłużej tu posiedzieć, ale mam zaplanowaną wizytę u dentysty.

Wziął od niej kartkę, ale jej nie schował. Oderwał z niej kawałek czystego papieru, z kieszeni marynarki wyjął długopis i szybko coś napisał.

– Ja szczęśliwie mam w domu telefon. Właściwie miała go moja siostra, która już nie żyje, ale udało mi się przepisać go na siebie. Więc zachowaj, proszę, ten numer, bo może to ciebie kiedyś „wiatry przywieją” – mrugnął do niej z uśmiechem – do Poznania.

Tak naprawdę, to obydwoje nie wierzyli, że spotkają się jeszcze kiedyś. Ale przecież cuda się zdarzają. Wiesia w cuda wierzyła, pan Józiek mniej…

Odprowadził ją jeszcze z kawiarni na ulicę. Przez chwilę śledził wzrokiem, jak biegnie w stronę Marszałkowskiej, a sam wrócił na Kruczą. Ale nie spoglądał na budynek oznaczony numerem 47. Widział, że stoi, ale widział też, że już nie ten sam. Patrzył na kamienicę stojącą po przeciwnej stronie ulicy. Ona jeszcze była prawdziwa. Umierała z godnością, pozostając sobą. I tym, którzy jeszcze ją widzieli, przesyłała ostatnie przesłanie: pamiętaj, skąd pochodzisz; pamiętaj, że domem może być cały świat, ale domem rodzinnym będzie zawsze to miejsce, którego nie zapomnisz do końca życia, bez względu na to, gdzie cię rzuci los.

A on miał dwa takie adresy – obydwa były z Kruczej: 47 oraz 46.

Od autorów

Stare czasy powoli przemijają. Nasi bohaterowie przeżyli wojnę, przetrwali etapy wczesnych przemian dziejowych. Teraz ma być lepiej – jest nowy porządek, nowe władze, nowy świat. Może jeszcze nie do końca nowy, lepiej powiedzieć: kształtujący się po raz kolejny. Z założeniami wszelkiego dobra.

Chociaż lekko nie jest. Wojna spowodowała tyle zła, tyle niepowetowanych strat, przyniosła rozpacz – i chyba nic więcej. Ale czy na pewno nic? Został przecież duch walki, może nie tyle bojowy, co naszpikowany nadzieją. Wolą. Chęcią odbudowy tego, co zostało zniszczone. Ludzie, mówiąc te słowa, myśleli nie tylko o gruzach leżących dookoła. Musieli, powinni i chcieli podnieść z ruin nie tylko swoje domy, ulice, mosty, ech – wszystko. Musieli, powinni i chcieli od nowa kształtować swoje życie.

Dla bohaterów pierwszego tomu cyklu „Krucza” najważniejszym przykazaniem było: „Przeżyć, przetrwać, pokonać koszmar mijającego dnia. Po prostu dać sobie radę”. Starali się znaleźć własne szczęście, choć dążyć do przodu musieli często pod prąd. Sądzili, że są zwykłymi ludźmi, a byli herosami. Bohaterami dnia codziennego.

Ich losy opisaliśmy w Kamienicy przy Kruczej. Czytelnicy poznali Madzię, Tosię, Piotra oraz całą resztę w książce, którą po raz pierwszy można było trzymać w rękach już w październiku 2012 roku. I do dziś jest czytana4, a my otrzymujemy prośby o kontynuację losów byłych mieszkańców domu, do roku 1960 stojącego przy Kruczej 46.

A dla nas Czytelnik to nasz pan.

1948–1976

Rozdział 1

JULKA

1948–1966

~ Dzieciństwo, pierwsza młodość ~

– Córeczka. – Lekarz triumfalnie wzniósł w górę mały, jeszcze nieobmyty tobołek i uśmiechając się szeroko, położył tę nową ludzką ociupinkę na brzuchu matki.

– Nie płacze. – Położnica ostrożnie wyciągnęła dłoń, chcąc przytrzymać maleństwo, i drgnęła, przestraszona, gdy dziecko wrzasnęło z całej mocy nowo narodzonego jestestwa.

W ten sposób córeczka państwa Morskich uczciła pierwsze minuty swojego pobytu na świecie, a jej mama w jednej chwili zapomniała o trudach tych dziewięciu miesięcy, o bólach związanych z porodem, o wszystkich swoich obawach przed rozwiązaniem, o mężu, ojcu i w ogóle o całym świecie. Liczył się tylko ów okruszek, który w tej chwili jej odebrano, myto, ważono, mierzono, liczono paluszki, sprawdzano, czy ma uszka, oczka, rączki, nóżki i w ogóle wszystkie niezbędne części ciała.

– Dziesiątka – usłyszała matka i dopiero w tym momencie mogła odetchnąć, nie zważając na to, co następnie robiono z nią. Mało to było ważne i wszystko zniosła prawie z radością.

Na świat przybyła Julia. Julka. Julcia, Julisia, skarb całej rodziny.

Był 15 marca 1948 roku, dzień dla całej familii najszczęśliwszy. Tym bardziej szczęśliwy, że wszyscy Morscy modlili się o dziewczynkę.

No więc jest.

Juleczka była dobrym dzieckiem. Spokojnym, miłym i posłusznym. Nie wiedziała zapewne, że może pozwolić sobie na cokolwiek, o czym tylko zamarzy, bo przecież jest księżniczką. Po prostu nie musiała żądać i wymagać, bowiem miała wszystko. Ukochaną mamusię i tatusia. I najbardziej ulubionego na świecie dziadziusia Klemensa. Duże pudełko zabawek i mnóstwo kolorowych książeczek. Swój jasieczek i milutką kołderkę. Niebo na podwórku i nawet piaskownicę…

Wszystkie choroby wieku dziecięcego przeszła, oczywiście, czasami z drobnymi kłopotami, ale generalnie wszystko było bez powikłań.

– Słuchajcie, ona jest za grzeczna – martwił się dziadek, patrząc na dziewczynkę siedzącą w specjalnie dla niej urządzonym kącie pokoju, wysłanym grubym, włochatym kocem i kilkoma poduszkami różnych rozmiarów. Naprzeciwko, przy małym drewnianym stole, własnoręcznie zrobionym przez dziadziusia, usadzony był pluszowy miś, a obok leżał czarny (żywy) kot z bursztynowymi oczami. Julka czytała zwierzętom książkę.

Ilekroć w tej dżungli wspominane będą wielkie czyny, jedno imię będzie górować nad wszystkimi innymi: nasz przyjaciel, niedźwiedź Baloo – powiedziała Bagheera cienkim głosikiem Julci. Prawie całą Księgę dżungli dziewczynka znała na pamięć, więc czytanie przychodziło jej bez trudu. Umiała nawet prawidłowo wymówić imiona bohaterów tych fascynujących opowieści. A rozmowa z nimi była najmilszą zabawą Julki, która doskonale umiała przeistoczyć się w Mowgli’ego. Pluszowy miś oczywiście miał na imię Baloo. Czarny kot raz był Bagheerą, raz Shere Khanem. Z tym, że owym tygrysem dużo rzadziej, ponieważ tenże chciał zjeść ludzkie szczenię, wychowywane przez wilki.

– Nie ma za grzecznych dzieci – odpowiadała mama Julisi, Czesława, żegnając się ukradkiem. Jej córeczka w istocie była bardzo grzeczna.

No, prawie, bowiem czasami…

Nie lubiła mleka. Poza okresem, gdy pić je po prostu musiała, później odmawiała wzięcia do ust tego obrzydliwego białego płynu. Tolerowała jedynie mleko zsiadłe. Ale raczyła spożywać je dopiero wtedy, gdy ktoś ściągnął z wierzchu grubą żółtą warstwę śmietany. Rodzina stosowała różne zabiegi, aby dziecko wypiło choć raz dziennie niezbędną, jak się wówczas uważało, porcję mleka. A Julcia stosowała różne triki, żeby tego uniknąć. Kiedyś nawet, gdy podano jej na śniadanie lane kluski zrobione na mleku, uciekła z domu. Ale nie odeszła daleko. Jakimś sposobem zdołała wleźć na rozłożysty orzech rosnący przy domu, usadowiła się w rozwidleniu konarów, zjadła wszystkie orzechy, do których mogła dosięgnąć i które udało jej się rozłupać, a następnie, znudzona i oburzona tym, że nikt jej nie szuka, przytuliła się do grubego pnia i zasnęła smacznie w tej swojej orzechowej kryjówce. Obudziła się już w momencie spadania z drzewa, huknęła o ziemię i na chwilę zaparło jej dech. Po sekundzie głośno obwieściła światu swoją krzywdę, a jeszcze mocniej rozkrzyczała się, gdy ukochany przez nią dziadzio wybiegł z domu, podniósł wnuczkę z miejsca upadku i… nie, nie przytulił, nie pożałował, tylko wlepił dwa klapsy.

– Zabolało? – wysyczał złym głosem.

– Ta…ak – wychlipała, bardziej zdumiona, niż faktycznie obolała.

– No to pamiętaj, nie rób nam już nigdy takich rzeczy.

Więcej z domu nie uciekała, ale do picia mleka przestano ją zmuszać.

Pierwsza prawdziwa tragedia w jej życiu zdarzyła się, gdy miała lat jedenaście. W pracy, podczas prób uruchamiania nowego ciągnika C-325, w tragicznym wypadku zginął ojciec Julki. Przyczynę i okoliczności śmierci długo ukrywano przed rodziną Morskich. Był rok 1959. Tragiczne wypadki w historii polskiego przemysłu jeszcze długo bywały utajniane lub nie trafiały do oficjalnych kronik. Do prawdy dotarł jednak Klemens Kolski, dziadek Julii (ojciec jej matki), który w Ursusie cieszył się dużą estymą. Po przejściu przez Powstanie Warszawskie i obóz jeniecki w Austrii po powrocie do Polski wrócił do domu rodzinnego w Ursusie. Gdy utworzono Zakłady Mechaniczne URSUS, był jednym z pierwszych zatrudnionych tam pracowników. Zawodu elektromechanika wyuczył się w obozie jenieckim, fach mu się spodobał, a praca w URSUSIE pomogła uzyskać doskonałe kwalifikacje. Ponieważ od urodzenia miał zacięcie społecznika, zaangażował się w pracę Rady Zakładowej. Wiedział prawie o wszystkim, co działo się w fabryce, ale wiedzę swą zachowywał dla siebie, nikomu nie dając się przekonać do podzielenia się informacjami, gdy zrobić tego nie chciał. Uzyskane wiadomości o okolicznościach śmierci zięcia także zachował wyłącznie dla siebie, uznał bowiem, że nic, co zrobić mógłby, nie przywróci życia ojcu jego ukochanej wnuczki. Natomiast nie wiadomo, czy nie utrudniłoby jej kiedyś startu w przyszłość, jakąkolwiek by wybrała. Ten tragiczny wypadek nie zdarzył się ot tak, sam z siebie. Ktoś tam, chyba w czasie przerwy obiadowej, popił posiłek napojem z procentami. Niestety, zdarzały się takie rzeczy wśród braci fabrycznej. Ten „ktoś” w wypadku nie ucierpiał, a alkomatów powszechnie wówczas nie używano. „Ktosiowi” nic się nie stało, był po prostu dobrze umocowany. A ojciec Julii… Cóż, sam wszedł pod ruszający traktor. I tyle.

Dziadek Kolski odchorował to, co się stało. Skupił się jeszcze mocniej na swojej działalności społecznej, a gdy po roku 1960 członkowie Rady Zakładowej ZM URSUS mogli pełnić swoje funkcje, zachowując dotychczasowe wynagrodzenie za pracę, z prawem zwolnienia z pracy na działalność związkową, skorzystał z tej możliwości. Przy podejmowaniu swojej decyzji wziął pod uwagę między innymi taką drobnostkę, że członkowie Rad Zakładowych mieli ułatwiony dostęp do dóbr reglamentowanych (wczasy, talony na samochody i inne trudno dostępne produkty), a ich pozycja w zakładzie była silna.

W rodzinie po śmierci ojca Julki, gdy zabrakło w domowym portfelu jednej pensji, zrobiło się dość cienko i każdy rodzaj pomocy był ważny. Gdy więc przewodniczący Rady Zakładowej otrzymał talon na popularną wówczas Syrenkę, po prostu talon ten odsprzedał. Pieniądze za tę transakcję skończyły się jednak szybko. Za szybko.

W dodatku niedługo zmalała kwota wnoszona do domowego budżetu przez córkę Klemensa Kolskiego. Mama Julki, Czesława Morska, była drobną i nieśmiałą kobietą. Miała podstawowe wykształcenie, szkołę ukończyła dopiero w roku 1947, bowiem dzieciom z jej wioski możliwość edukacji przerwała wojna. Tak więc miała dziewiętnaście lat i nie starczyło jej czasu oraz możliwości na dalszą naukę. Poznała Tadeusza Morskiego, pobrali się i w 1948 roku urodziła im się córka. Dwa lata po narodzinach dziewczynki u Czesławy zdiagnozowano guz na macicy, poddano ją operacji i Julia była jedynym dzieckiem w rodzinie Morskich. Guz nie okazał się nowotworem złośliwym, ale Czesława nie była całkiem zdrowa. Wojenne uciążliwości, braki żywnościowe i ogólnie złe warunki bytowania, wszystko to pozostawiło ślady na kondycji kobiety, która stale podupadała na zdrowiu. W roku 1966 zaczęła chorować na płuca, a jej choroba okazała się w rezultacie gruźlicą. Wcześniej pracowała w zakładowej stołówce ZM URSUS, teraz jednak gruźlica stała się przeszkodą w dalszym zatrudnianiu osoby z tą zaraźliwą chorobą, przeszła więc na rentę. Która była dużo niższa od jej, i tak mizernych, zarobków. Na dodatek niestety ostatecznie przegrała swoją walkę z nowotworem, początkowo błędnie ocenionym jako niezłośliwy. Gdy Julia zdawała maturę, lekarz powiedział dziewczynie gorzką prawdę o stanie jej matki, powoli przygotowując ją do zdarzenia wówczas nieuniknionego.

Czesława Morska zmarła kilka dni po maturze córki, w 1966 roku. Julka bardzo mocno przeżyła śmierć matki. Została już tylko z dziadkiem, który miał wówczas sześćdziesiąt dwa lata i czekał na emeryturę. Teraz wiedział jednak, że emerytem nie może zostać, dopóki wnuczka nie zakończy edukacji. Marzył o tym, aby dziewczyna poszła na studia. Julce w szkole szło dobrze, naukę lubiła, była bystra i pojętna. Dziadek nie wiedział jednak, że maturę zdała „siłą rozpędu”, bowiem choroba i śmierć matki spowodowały, iż wpadła w depresję. Tej choroby jeszcze wtedy nie umiano szybko rozpoznać, a Julia sama nie potrafiła sobie z nią poradzić. Wypłakała jednak dziadkowi w sweter swoją rozpaczliwą decyzję – nie pójdzie na studia, bo nie ma na to siły. I ochoty. I wie, że w domu krucho z pieniędzmi, więc ona nie może nic nie robić, tylko uczyć się i uczyć.

Wyznała też, że jest rozbita po śmierci matki i nie może nawet myśleć o jakichś studiach. Na to dziadek nie umiał nic sensownego jej doradzić.

Przypisy

Redakcja

Agnieszka Czapczyk

Korekta

Dorota Honek-Sac

Skład i łamanie wersji do druku

Łukasz Slotorsz

Projekt graficzny okładki

Joanna & Grzegorz Japoł – LUNA Design Studio

© Copyright by Skarpa Warszawska, Warszawa 2026

© Copyright by Maria Ulatowska, Jacek Skowroński, Warszawa 2026

Wydanie pierwsze

ISBN: 9788384306505

Zezwalamy na udostępnianie okładki książki w internecie.

WYDAWCA

Agencja Wydawniczo-Reklamowa

Skarpa Warszawska Sp. z o.o.

ul. K.K. Baczyńskiego 1 lok. 2

00-036 Warszawa

tel. 22 416 15 81

[email protected]

www.skarpawarszawska.pl

@skarpawarszawska

Przygotowanie wersji elektronicznej

Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Wprowadzenie

Od autorów

1948–1976

Rozdział 1

Przypisy

Strona redakcyjna

Punkty orientacyjne

Spis treści