Kasiarze ebook i audiobook

1 września 1937 roku

„Cukier krzepi” – pomyślał redaktor Melchior Wańkowicz, dosypując kolejną już łyżkę białego proszku do filiżanki kawy. Właściwie nie lubił słodkich napojów, zwłaszcza słodzonych cukrem, ale po akcji reklamowej sprzed kilku lat nie mógł właściwie okazywać tego publicznie. Poza tym potrzebował energii, bardzo dużo energii na bardzo trudną rozmowę. Choć był wielkim literatem, redaktorem, od którego zależał los potencjalnych pisarzy, akurat tego autora to on potrzebował. Wańkowicz był naprawdę zdenerwowany. Rozglądał się po niezbyt dobrze oświetlonym pomieszczeniu biblioteki więzienia na Rakowieckiej, czekając na swojego gościa. Była to sytuacja wyjątkowa – zazwyczaj rozmowy więźniów z gośćmi odbywały się w gmachu głównym, na pierwszym piętrze, w specjalnie do tego przeznaczonych pomieszczeniach. Tutaj jednak nie chodziło tylko o samo spotkanie, ale także o jego tło. Redaktor zrobił wiele, aby pierwsza rozmowa z potencjalnym autorem Towarzystwa Wydawniczego Rój potoczyła się gładko, bez żadnych komplikacji. Zamieszał stygnącą kawę, a za chwilę pociągnął łyk słodkiego napoju.

I wtedy do sali wkroczył on.

A dokładniej: najpierw wszedł strażnik, a potem drugi uczestnik owej najważniejszej rozmowy. Wańkowicz był zdumiony, że człowiek ten idealnie wpisuje się w obraz tworzony na potrzeby mediów. Więzień był faktycznie wysoki, szczupły, a jego jeszcze przecież młodą twarz naznaczyły przeżycia z ostatnich lat. Włosy, niedawno blond, zdobiło kilka nitek siwizny, co jednak nie było niczym dziwnym, zważywszy na to, że ponad trzy lata spędził za kratkami kilku sławnych ośrodków penitencjarnych w Rzeczypospolitej. Tym, co rzucało się w oczy, a czego nie było na zdjęciach i szkicach dotyczących sprawy z trzydziestego czwartego roku, były okulary. Wańkowicz zdawał sobie sprawę, że to blaga – płaskie szkła nie korygowały żadnej wady. Redaktor wiedział, że jest to tylko atrybut, który pomagał jego przyszłemu autorowi budować wizerunek uwięzionego na Rakowieckiej intelektualisty. Więzień był tu gospodarzem. Sposób, w jaki traktował go strażnik, a nawet to, jak się zachowywał, choćby wskazując Wańkowiczowi krzesło, dobitnie o tym świadczyły. Najsłynniejszy lokator placówki na Rakowieckiej wyglądał raczej jak jej komendant, a nie jak więzień skazany na dwanaście lat pobytu za kratami. Usiadł na starym drewnianym krześle, ale zrobił to tak, jakby zajmował tron.

– Dzień dobry, panie redaktorze – powiedział spokojnym głosem, bez śladu prostactwa czy uniżoności. Nie był to sposób wyrażania się przybyłego nie tak dawno z prowincji młodzika, ale człowieka, który swoje przeżył, znał swoją wartość, a, co gorsza, wiedział, że Wańkowicz go potrzebuje.

– Proszę usiąść – powiedział. – Widzę, że podano już panu kawę.

Strażnik spojrzał na więźnia, jakby czekał, aż ten pozwoli mu się oddalić. Jednak przyszły autor Roju nie był na tyle bezczelny, żeby wydawać wachmanowi jakiekolwiek polecenia. Skinął tylko nieznacznie głową, a strażnik odszedł w kierunku dyżurki, zostawiając redaktora oraz rzekomo jednego z najgroźniejszych więźniów odrodzonej Rzeczypospolitej bez żadnych zabezpieczeń, samych w otwartej sali biblioteki.

– Pewnie sądzi pan, że to nieco dziwne – zagadnął więzień. – Jesteśmy tu, mnie nie skuli, a podobno jestem więźniem wyjątkowo niebezpiecznym.

– A ja jestem wyjątkowo niebezpiecznym dziennikarzem – odparł Wańkowicz, zdając sobie jednocześnie sprawę, że ten tekst brzmiał dużo lepiej w jego głowie niż wypowiedziany na głos. – Dzień dobry. Czy mogę nazywać pana „Merlin”?

Więzień zmarszczył brwi i spojrzawszy na redaktora tak, że ten zamarł, nim usiadł na krześle, autentycznie zmieszany odparł:

– Nazywam się Cezary Baryłka. Proszę tytułować mnie, jak pan chce, ale bardzo nie lubię pseudonimów nadanych mi przez ludzi prasy.

Wańkowicz zauważył chwilową zmianę na twarzy swego rozmówcy, kiedy ten wypowiadał słowa „ludzie prasy”. Doskonale wiedział, że chodzi tutaj o konkretnego człowieka, a dokładniej o konkretną kobietę.

– Obaj jesteśmy ludźmi pióra – odparł Wańkowicz. – Chyba zdaje pan sobie sprawę, że obowiązują nas pewne standardy, nawet jeżeli wydają się one nieco śmieszne.

– Dobrze, niech będzie Merlin. Co pan chce wiedzieć?

– Ja? Właściwie wszystko. Jestem tutaj, aby zaprosić pana do współpracy.

– No tak, tego się spodziewałem. Bo i po cóż innego sławny redaktor wydawnictwa miałby odwiedzać ten skromny przybytek?

Wcześniej redaktor wiele razy był u Piaseckiego. A jeszcze wcześniej u Nachalnika. Wszyscy wiedzieli, że Wańkowicz szuka nowych autorów wszędzie, także w zakładach karnych, poprawczych, w szpitalach, również psychiatrycznych, i jest człowiekiem, który nie cofnie się przed niczym, aby zdobyć ciekawą historię. Oczywiście oficjalnym powodem spotkania była chęć mediacji. Wańkowicz zaproponował sławnemu więźniowi, że użyje swoich wpływów w sprawie amnestii u prezydenta Mościckiego, ale osadzony wydawał się zadowolony z miejsca, w którym się znajduje. Zapewne staranie się u prezydenta o amnestię potraktowałby jako obrazę.

– Ja wszystko rozumiem – kontynuował Baryłka. – Ale proszę się zastanowić, o co właściwie pan mnie prosi.

„No tak” – pomyślał Wańkowicz. „Teraz już jest jasne, który z nas dwóch jest tu petentem”. Natomiast na głos powiedział:

– Chcę przedstawić prawdziwy przebieg zdarzeń.

Baryłka westchnął. Ewidentnie wyćwiczonym gestem ściągnął z nosa okulary i przetarł oczy.

– Nie sądzę, żeby pan chciał wiedzieć, jak było naprawdę.

– Dlaczegóż to? – zapytał redaktor.

– Ponieważ to, co było naprawdę, jest… – Więzień się zawahał. Spojrzał na redaktora, potem w okno, a później popatrzył na stół, na którym złożył swoje wypielęgnowane, jak na warunki więzienne, dłonie. – Niektórzy mówią, że tylko prawda jest ciekawa. Ale w prawdę o moim wyroku i wcześniejszych wydarzeniach nikt nie uwierzy.

– Proszę spróbować – poprosił Wańkowicz. – Proszę opowiedzieć, jak było, ze wszystkimi szczegółami.

– Możemy spróbować, ale proszę nie mówić, że nie ostrzegałem.

4 grudnia 1933 roku, około godziny 8.00 rano

Była zima, ale nie ta piękna z pocztówek bożonarodzeniowych, tylko prawdziwie ciężki czas. Wstające właśnie nad Wisłą słońce świeciło, a śnieg pięknie się skrzył. Widok ten był przecudny, choć może nie do końca świąteczny, i zapewne cieszyłby Natalię, gdyby nie była tak przerażona. Było zimno, naprawdę zimno, a jednocześnie czuła w powietrzu ciężką wilgoć, choć to niemal zupełnie niemożliwe ze względów fizycznych. W dodatku Natalia już wiedziała, że ogarnie ją potworne zmęczenie, gdy zakończy swoją wędrówkę w górę, na Stare Miasto. Zbierało jej się na płacz, gdy stawiała pierwszy, drugi, trzeci, czwarty krok. Nie tak miała wyglądać jej wielka warszawska przygoda. Owszem, nie powinna narzekać, mogło być znacznie gorzej. Miała gdzie spać, miała co jeść. Ba, nawet ciotka-matula pozwalała jej na takie fanaberie jak studia na Uniwersytecie Warszawskim. Ale co z tego, starej zakonnicy zaczynało brakować cierpliwości, a Natalii pieniędzy zebranych na życie w stolicy. Tymczasem jej kariera dziennikarska nie mogła nabrać tempa. I choć ta część Warszawy owego poranka była zaskakująco ładna, jak już wspomnieliśmy, śnieg pięknie mienił się w słonecznym świetle, nic nie mogło pocieszyć Natalii. „Czwarty grudnia, moje urodziny, wszystkiego najlepszego” – pomyślała gorzko. Czuła się po prostu samotna. Nikt w tym wielkim mieście nie życzył jej naprawdę dobrze. Poza ciotką-matulą, ale jej wola zupełnie nie korespondowała z zamysłami Natalii na najbliższą przyszłość. Koledzy z redakcji (o ile można tak nazwać tych obleśnych typów) także mówili, że życzą jej jak najlepiej, ale i w tym wypadku plany Natalii nie do końca pokrywały się z pomysłami młodych, ambitnych, a przede wszystkim niezwykle bezczelnych wilczków warszawskiego dziennikarstwa. Natalia wiedziała, że znajduje się na samym dnie, na samym dole wielkiej piramidy bytów w świecie słowa drukowanego i że zainteresowanie, a nawet życzliwość okazywane jej przez kolegów z redakcji zawdzięczała przede wszystkim urodzie, a nie talentom redaktorskim. Nikt nie wspierał jej w dążeniu do zyskania tytułu pierwszej damy polskiego dziennikarstwa. Wydawało się, że nawet śnieżna pogoda i stromizna ulicy Kanonii są przeciwko niej. Szła zupełnie sama, a po jej policzkach spływały łzy. Oczywiście nie wyciskał ich mróz, ale owo poczucie zupełnego osamotnienia, co mogło zmienić tylko…

– Dzień dobry, Natalko. Czyż to nie piękny dzień?

Głos był znajomy i bardzo niespodziewany. Otworzyła szerzej oczy. Dwie łezki szybko spłynęły po zaczerwienionych policzkach. Spojrzała na człowieka, którego, jak sądziła, na dobre zostawiła w Żyrardowie.

– Leoś? Co ty tutaj robisz?

– No, jestem na służbie – powiedział Leopold Nowak, starszy posterunkowy z drugiego warszawskiego komisariatu. – Pełnię służbę, bo to mój rewir.

Natalia była zdumiona, widząc swego młodego adoratora w Warszawie, wciąż noszącego mundur Policji Państwowej i ewidentnie robiącego to legalnie. Jego widok wytrącił ją z równowagi. Zanim jednak zaczęła dopytywać o szczegóły, Leoś sam zdobył się na kilka zdań wyjaśnienia.

– Mówiłem, że mi się uda. Załatwiłem sobie przeniesienie tutaj, do Warszawy, i teraz pełnię służbę na Starym Mieście.

– Jak? – zapytała Natalia.

– Czy to ważne? Ważne, że teraz mogę spełnić prośbę twojej szanownej pani matki oraz ciotki-matuli i czuwać nad tobą – odparł pewny siebie Leopold.

W głowie Natalii zrodziły się setki pytań, a gdyby stała tam jeszcze dłużej, być może byłyby ich tysiące. Jak to możliwe, że posterunkowy z Żyrardowa, który zresztą zaczął swoją pracę niecałe dwa lata temu, załatwił sobie przeniesienie do stolicy, w dodatku do rewiru, który obejmował także jej obecne miejsce zamieszkania? Leoś nigdy nie wydawał się człowiekiem tak przebojowym, żeby to załatwić. No dobrze, mógł awansować na starszego posterunkowego, ale tylko w Żyrardowie, i to pod warunkiem, że jego rodzina szepnęła tu i ówdzie dobre słowo. Żeby jednak od razu przenosić się do stolicy, i to ewidentnie z jej powodu… To było coś zaskakującego, ale też schlebiającego Natalii, która potrzebowała najmniejszej choćby oznaki zainteresowania i życzliwości. W dodatku młodzieniec prezentował się w tym mundurze całkiem korzystnie i poważnie. Zapewne każdy w ciężkim policyjnym płaszczu i z pałką wystającą zza pasa będzie wyglądał poważnie. Można to sobie nawet wyobrazić: Natalia ubrana w ten sposób i trzymająca policyjny oręż z pewnością przywodziłaby na myśl waleczną amazonkę.

Leoś wydawał się doskonale przygotowany do służby na posterunku może niezbyt ekskluzywnym jak na warunki warszawskie, ale będącym marzeniem bardzo wielu policjantów z Żyrardowa. W dodatku uśmiechał się, był pewny siebie i przekonany o tym, że jego wybranka doceni jego gotowość do zapewnienia jej opieki i czuwania nad rozwijającą się karierą przyszłej dziennikarki.

– Idziesz na uczelnię? – zapytał.

Kiedy odpowiedziała mu twierdzącym skinieniem głowy, policjant natychmiast powrócił do swojego nieco irytującego, szarmanckiego tonu.

– Pani pozwoli? – zapytał, po czym podał ramię.

Natalia, zupełnie odruchowo, skorzystała z propozycji swojego umundurowanego adoratora. Ruszyli pod górę, w kierunku Placu Zamkowego. Dziewczyna dostrzegała pewne zalety obecności Leopolda. Nie dość, że znacznie malało prawdopodobieństwo upadku na pokrytym lodem bruku, to jeszcze opierając się na jego – wprawdzie irytującym, ale silnym – ramieniu, mogła ułatwić sobie mozolny marsz pod górę. Przez chwilę po prostu milczeli. Natalia spoglądała w lewo, ku Wiśle, podziwiając ośnieżony Ogród Zamkowy, remontowane właśnie garaże prezydenckie, czyli Arkady Kubickiego, oraz rozległy plac, na którym miał w przyszłości stanąć garnizon Oddziału Zamkowego. Leopold podążył wzrokiem za jej spojrzeniem.

– Widzisz, jak to się wszystko pięknie buduje? Nie to, co u nas, w Żyrardowie – ocenił tonem znawcy, a przynajmniej człowieka, który przeprowadził się z niewielkiego miasteczka do stolicy. – Widzisz? – zapytał jeszcze raz. – Tutaj będą koszary dla oddziału wydzielonego osłaniającego pana prezydenta, a tam, gdzie kiedyś były królewskie stajnie, a do niedawna garaż dla prezydenckich limuzyn, teraz będzie jakaś wystawa. Śmieszna sprawa. Podobno sprowadzili z Rosji jakieś zaginione trzecie jajo Mikołaja II… czy coś takiego.

Natalia nie skomentowała tych wywodów. Doskonale wiedziała, o co mu chodzi. Sprowadzenie do Warszawy jednego z trzech zachowanych jaj Fabergé, należącego niegdyś do nieżyjącego już ostatniego cara, było sensacją rozpalającą wyobraźnię wielu Warszawiaków. Niestety nie dość wielu, by Natalii opłacało się zgłębiać ten temat. Odnotowała jedynie to, o czym szeptali inni dorywczy reporterzy „Nowin i Nowinek”. Natomiast Leoś mówił o całym wydarzeniu z ekscytacją typową dla syna małomiasteczkowego sklepikarza. Dużo bardziej od samego carskiego skarbu fascynowała go przebudowa dawnych królewskich stajni – najpierw na garaż dla samochodów prezydenta, a teraz na salę wystawową dla jakiegoś dziwnego artefaktu. Starszy posterunkowy raczej nie zarobi dość pieniędzy, by posiadać choćby jedno z jaj Fabergé należących do Mikołaja II, za to niemal pewne było, że prędzej czy później dorobi się własnego garażu. Ponieważ Natalia milczała, jej umundurowany towarzysz przez chwilę podziwiał zarumienione od mrozu oblicze dziewczyny. Miała już dwadzieścia jeden lat, ale dopóki mogła, przedstawiała się jako dwudziestolatka. Była naprawdę urodziwa. Kasztanowe włosy okalały smukłą twarz o regularnych rysach. Szczupłej, a zarazem zgrabnej sylwetki nie było jednak widać, gdyż pani redaktor miała na sobie długi płaszcz. Może nie tak okazały jak policyjne okrycie Leopolda, ale skutecznie skrywający wszystkie wdzięki. Z eleganckim wyglądem kontrastowały jedynie buty, które można było bez większej przesady nazwać gumofilcami – może niezbyt szykowne, za to najlepsze na taką pogodę, w dodatku za rozsądną cenę.

– No, czego się tak gapisz? – zapytała Natalia.

– Przepraszam… Tak się rozmarzyłem. Ale to już nieważne. Pójdziemy na główny kampus? – zapytał.

– Skąd pomysł, że mam ochotę paradować z tobą po Krakowskim Przedmieściu? – odcięła się.

– Po pierwsze, bardzo by mnie to ucieszyło, nie tylko mnie zresztą, także ciotkę-matulę – odparł nieco wytrącony z równowagi policjant. – Po drugie, lepiej, żebyś jednak nie wyłożyła się na zmrożonym bruku. A po trzecie, jesteś bardzo ciekawa, jak trafiłem do Warszawy, i korci cię, żeby zadać mi mnóstwo pytań.

No tak. Leoś, choć sprawiał wrażenie prostodusznego głupka, czasami, zupełnie bez wysiłku, z zadziwiającą trafnością umiał przewidzieć, co za chwilę powie jego rozmówca. Być może stosował sztuczki detektywistyczne rodem z sensacyjnych opowieści gazetowych. A może obdarzony był szczególną, naturalną zdolnością, jakby miewał wgląd do umysłów innych ludzi. Ponieważ jednak Natalia nie zadała ani jednego pytania, starszy posterunkowy w końcu nie wytrzymał.

– Kiedy dotrzemy na Plac Zamkowy, opowiem ci o wujku Januszu.

– Wujku Januszu? – zdziwiła się Natalia.

– To właśnie wujek Janusz załatwił mi tę pracę – wyjaśnił Leoś.

– Wujek Janusz nie żyje. Z tego, co pamiętam, od prawie dwudziestu lat.

– No tak, oczywiście – przyznał Leoś. – Poległ jeszcze w czternastym roku, niedługo po sformowaniu Legionów. Ja urodziłem się kilka miesięcy wcześniej i przez całe dzieciństwo opowiadano mi o jego wyczynach. Tobie zresztą pewnie też. Taka persona z Żyrardowa…

– No dobrze, ale co wspólnego z twoim przeniesieniem do Warszawy ma wujek Janusz?

– Bo był legionistą – odparł Leoś. – To znaczy… niezbyt długo, bo krótko po wstąpieniu do legionów poległ. Ale jednak był legionistą. Co najmniej dwa miesiące, a to już się liczy. – Na chwilę zamilkł, próbując uporządkować własne myśli. – Był jednym z najstarszych legionistów… To znaczy nie najstarszych wiekiem, bo przecież był wtedy całkiem młody. Chodzi o staż… Chociaż właściwie też nie, bo staż miał bardzo krótki. Ale był jednym z pierwszych towarzyszy marszałka, więc…

– Dobrze, już wiem, o co ci chodzi – przerwała mu Natalia. – Przypomniałeś jakiemuś ważniakowi historię starego obieżyświata, który przeniósł się do Krakowa, zaciągnął do legionów i zginął podczas Wielkiej Wojny. I to wystarczyło, żebyś znalazł się w Warszawie?

Leoś skinął głową.

– To dlaczego nie zrobiłeś tego wcześniej?

– Bo przecież ty jeszcze nie wyjechałaś do Warszawy – zauważył z rozbrajającą szczerością. – A kiedy już było pewne, że jedziesz na studia, musiałem się trochę przygotować i załatwić ten transfer.

Słońce wzniosło się już na tyle wysoko, że zaczęło razić ich w oczy, dlatego z pewną ulgą weszli w cień Kościoła Świętej Anny. Poranek – dla większości uczciwie pracujących Warszawiaków właściwie późne przedpołudnie – był, jak już wspominaliśmy, mroźny, ale piękny. Natalię gryzło nieco sumienie. Jako wieczna studentka mogła pozwolić sobie na luksus wstawania dopiero o siódmej i wychodzenia z domu około ósmej. Tymczasem ludzie, którzy naprawdę pracowali, byli na nogach już od dobrych kilku godzin. Przez chwilę zastanawiała się nawet, o której musi wstawać Leopold. Jak właściwie wyglądała służba policjanta? Czy codziennie wychodzi na patrol o wyznaczonej godzinie, czy też przesiaduje w cieple na posterunku przy Kapucyńskiej i tylko od czasu do czasu rusza na miasto z nadzieją, że przypadkiem spotka swoją szkolną miłość?

– Czyli co? – zapytała w końcu. – Przeniosłeś się tutaj tylko dla mnie? Żeby mi towarzyszyć? Wykorzystałeś jakieś zawiłe rodzinne koneksje i byłeś na tyle bezczelny, żeby zdobyć rekomendację z ministerstwa?

– Nawet lepiej – odparł Leoś z wyraźną dumą. – Z Belwederu.

Natalia uniosła brwi.

– To znaczy nie od samego marszałka, bez przesady. Marszałek przecież nie zajmuje się takimi sprawami. I pewnie wujka Janusza też już sobie nie przypomina. Ale są tam ludzie, którzy doskonale pamiętają wszystkich dawnych towarzyszy. No i tak, od słowa do słowa, udało się załatwić odpowiednią rekomendację. – Na chwilę spuścił wzrok. – Co prawda, moi nowi koledzy patrzą na mnie trochę… z dystansem. Ale robię wszystko, żeby przekonać ich, że jestem pożytecznym nabytkiem dla załogi posterunku numer dwa.

Natalia długo zastanawiała się, czy to wszystko powinno jej schlebiać. Jeszcze niedawno Leoś wydawał się człowiekiem, który nigdy nie zdobyłby się na podobny manewr. Zaraz jednak doszła do wniosku, że z pewnością nie działał sam. Ktoś musiał mu podpowiedzieć. Być może matka. A może ciotka-matula, która pragnęła zobaczyć Natalię i Leopolda na ślubnym kobiercu. Niewykluczone zresztą, że w całej sprawie maczał palce jeszcze ktoś z Żyrardowa. Początkująca dziennikarka uświadomiła sobie, że choć dzieli ją od rodzinnego miasta kilkadziesiąt kilometrów, najbliżsi wcale nie przestali wpływać na jej życie. Nie tylko ona nie zapomniała, skąd pochodzi, dobrze pamiętali o tym ci, którzy co jakiś czas napomykali, że prowincjusze powinni jednak zostać na prowincji.

– Wiesz co, dalej chyba już pójdę sama – powiedziała.

Zbliżali się do Karowej i ryzyko, że któryś z kolegów z roku zauważy ją spacerującą pod rękę z policjantem, rosło z każdym krokiem.

– Dobrze, zaraz cię zostawię. Tylko powiedz, kiedy będę mógł zaprosić cię na kawę i ciastko.

Natalia była w kropce. Z jednej strony zrobiłaby wszystko, by nie dać się zobaczyć w którejkolwiek z warszawskich kawiarni w towarzystwie zwykłego starszego posterunkowego. Z drugiej jednak wiedziała, że najprawdopodobniej nie będzie jej dziś stać na porządny obiad, a filiżanka gorącej kawy i dobre ciastko mogłyby stanowić całkiem przyjemne uzupełnienie skromnej studenckiej diety. Po chwili pomyślała, że przecież mogłaby potraktować takie spotkanie jako formę dziennikarskiego rekonesansu. Posiłek w towarzystwie funkcjonariusza Policji Państwowej można było uznać za zbieranie materiałów. Szkoda tylko, że funkcjonariusz był nie tak przystojny, jakby sobie życzyła, i na domiar złego pochodził z Żyrardowa.

– Zobaczymy – odparła na głos. – Po zajęciach muszę jeszcze wstąpić do redakcji. Skończę dopiero około dziewiętnastej.

– No to załatwione. Widzimy się o dziewiętnastej trzydzieści na Wierzbowej! – odpowiedział, tryskając optymizmem. I wydawało się, że nic na świecie – a już zwłaszcza brak entuzjazmu ze strony Natalii – nie było w stanie tego zmienić.

Ujął jej dłoń. Przez moment zamierzał ją pocałować, lecz zaraz zdał sobie sprawę, że musiałby uczynić to przez grubą wełnianą rękawiczkę, co odbierało gestowi urok. Poprzestał więc na uprzejmym, bardzo nowoczesnym uścisku dłoni, coraz częstszym wśród studentów, niezależnie od płci. Potem zasalutował, dotykając dłonią orzełka na czapce, wykonał zwrot na pięcie i żwawym krokiem ruszył w stronę swojego posterunku. Wraz z jego odejściem wokół Natalii zrobiło się jakby odrobinę chłodniej. Przez krótką chwilę zastanawiała się nawet, jak wyglądałoby jej życie, gdyby Leoś był trochę przystojniejszy i, przede wszystkim, nie pochodził z Żyrardowa.

Mroźny poniedziałek upłynął Natalii na próbach przetrwania nudnych zajęć. Mróz nie oszczędzał też wykładowców. Nawet ci, którzy w cieplejsze dni potrafili zainteresować studentów tematem swego wykładu, owego dnia mówili bez polotu, chowając zgrabiałe ręce w rękawicach i szalach. Wydział Filologii Polskiej (gdyż tę właśnie dziedzinę przyszła pierwsza dama polskiego dziennikarstwa zgłębiała, płacąc sto złotych polskich za semestr) zapadał już w sen zimowy albo – jak mówił ksiądz Puszczyk, wikary ze Świętej Anny, a jednocześnie wykładowca łaciny – przechodził w tryb adwentowy. Natalia z roztargnieniem sporządzała notatki i wymieniała mało znaczące uwagi z koleżeństwem filologicznym. Najważniejsze było jednak popołudniowe wyjście na dyżur do „Nowinek”. Młoda kobieta wierciła się na swoim krześle podczas wykładu i być może tylko to uratowało ją przed zamarznięciem albo zaśnięciem z nudów. Na przerwie wypiła jedynie gorącą herbatę, uznając, że poczeka na obiecane przez Leosia ciastko z cukierni. Jednocześnie starała się nie zwracać uwagi na powoli narastające ssanie w żołądku, fantazjując o sprawie, którą – jak miała nadzieję – dostanie dziś do zbadania w redakcji. Oczywiście nie była prawdziwą pracownicą „Nowinek”. Redaktor Stasiak łaskawie pozwalał jej przychodzić na dyżury i brać niektóre sprawy do opracowania. A gdy takich akurat nie było, lecz trzeba było szybko zrobić korektę tekstu albo przepisać jakiś brudnopis, Natalia poznawała tę mniej efektowną stronę dziennikarskiego fachu. Zawsze jednak przychodziła do redakcji „Nowinek” z nadzieją, że tym razem dostanie poważny temat do opracowania. Dlatego z radością ruszyła w kierunku niewielkiej klitki stanowiącej siedzibę redakcji ponoć szanowanego pisma. Na miejsce dotarła, gdy słońce chyliło się już ku horyzontowi. Wchodząc wąskimi schodami do lokalu mieszczącego się na trzecim piętrze, minęła pracowników wychodzących z minami wyrażającymi najróżniejsze stany emocjonalne. Niektórzy z nich zapewne dostali zadania o wiele ciekawsze od tych, które trafiały do niej. Natalia tylko się uśmiechała, zaciskała zęby i w duchu prosiła o tę jedną szansę.

– Witaj, Natalio! – powiedział redaktor Biliński, przysadzisty zastępca Stasiaka. – Bardzo się cieszę, że cię widzę.

I nie było w tym kłamstwa. Redaktor słynął z tego, że cieszył się na widok swoich pracowników, a zwłaszcza młodych i urodziwych dziennikarek. Nigdy nie posunął się do niczego poważniejszego niż nazbyt poufałe komplementy czy powłóczyste spojrzenia, ale Natalia mimo wszystko obawiała się, że kiedyś może przekroczyć tę granicę, a ona będzie musiała wybierać między sławą a dobrą opinią. Przerażał ją też fakt, że jeszcze nie wiedziała, jaką decyzję wtedy podejmie.

– Co dla mnie, panie redaktorze? – Uprzejme słowa rozmyślnie okrasiła równie uprzejmym uśmiechem.

– A czego byś chciała, złotko? – zapytał, już wyraźnie ożywiony, Biliński.

Młoda dziennikarka postanowiła zaryzykować i zaproponować temat. Było to posunięcie ryzykowne, ale potencjalnie bardzo zyskowne. W ostatniej chwili powstrzymała się od zagadnięcia o trzecim jaju cara Mikołaja II i zdecydowała się na coś pozbawionego podtekstów erotycznych.

– Studio Urania. Nowe plany pana Bodo, może historia o Sambo albo o tej Reri.

Od razu sklęła się w duchu, że wymieniła wpierw psa króla polskiego kina, a dopiero potem aktorkę grającą w jego filmie i (jak mniemano) kochankę, egzotyczną Anne Chevalier, zwaną Reri. Tahitanka ponoć wprowadziła się do mieszkania Bodo, a przy tym miała zagrać w nowej produkcji Uranii. Romans polskiego amanta z azjatycką pięknością był tematem wielce ekscytującym, ale, prawdę mówiąc, ten sam efekt wywoływały występy Sambo, psa aktora, ulubieńca dzieci.

– Może, może… – Wicenaczelny udał zamyślenie. Rozsiadł się głębiej w drewnianym fotelu i spojrzał przejmującym wzrokiem na praktykantkę. – Może… ta Reri porozmawia z tobą. Podobno z prasą w ogóle nie gada, chyba że się napije. Ale wtedy Bodo nas szczuje swoim Sambo. Ciężka sprawa, chyba że pójdziesz incognito. Zapisz się na casting.

– Ale… – zaczęła Natalia, po czym pojęła, że nie było żadnych „ale”.

Owszem, we wtorek miała zajęcia, znowu nudne wykłady w zimnych i wilgotnych aulach. Musiała też odrobić pańszczyznę dla matki Joanny (którą nazywała „ciotką-matulą”), posortować pocztę Domu Otwartego Pracy i Nawrócenia na Bugaju oraz spisać na maszynie kilka dobrych stron notatek przełożonej. Ale przepisywać korespondencję oraz religijne rozważania matki Joanny Witalis mogła w nocy. Gorzej z wykładami. „Skoro taki Leoś tylko po to, aby mi zaimponować, pewnego dnia wstał i postanowił przenieść się do Warszawy, ja mogę ominąć kilka dni zajęć. A może ktoś mnie w Uranii doceni i zostanę aktorką.” To jednak była fantazja nazbyt śmiała. Matka Joanna Witalis, zwierzchniczka instytucji, która miała nawracać młode kobiety ze złej drogi, z ledwością tolerowała studia Natalii, a jej pracę reporterską wypierała ze świadomości. Wstąpienie w szeregi cór Hollywoodu (jak zakonnica czasem nazywała aktorki) mogło oznaczać koniec darmowych noclegów na Bugaju. „Ale wywiad z Reri zrobię. Albo z kimś innym sławnym.” Przez chwilę żałowała, że nie może zrobić wywiadu z Sambo, dogiem należącym do Eugeniusza Bodo. „Co by było, gdyby zwierzęta mówiły…” – pomyślała i na głos powiedziała:

– Dobrze, biorę to. Jutro pójdę na Warecką i spróbuję porozmawiać z tą Polinezyjką. Ale przy okazji poszukam też innych tematów…

– Trzecie jajo Mikołaja II – przerwał jej Biliński. – Co to za historia… Ponoć cudem uratowane cacuszko z warsztatu Fabergé, wywiezione z Rosji ogarniętej wojną domową… Tfuuu! Szkoda, tak szybko łajdaki skończyły się tłuc.

Zdaniem Natalii jedyną cechą podnoszącą redaktora nad poziom moralnego dna był jego stosunek do wschodnich sąsiadów.

– To dopiero historia. Gdybym był takim Bodo czy innym Waszyńskim, to bym napisał scenariusz o zuchwałej kradzieży carskiego klejnotu. A oni o jakichś statkach i podróżach tylko piszą…

– To ja się odezwę, kiedy będę coś miała, dobrze, panie redaktorze? – zapytała Natalia, zwracając się ku klatce schodowej.

Biliński chyba naprawdę zaczął obmyślać scenariusz filmu sensacyjnego, gdyż nie odpowiedział, nawet nie posłał jej pożądliwego spojrzenia na pożegnanie. A praktykantka odwróciła się na pięcie i ruszyła w dół schodów. Dopiero na dole zwolniła i zdała sobie sprawę, że uniknęła jednego problemu, ale przy okazji straciła pewne profity. Po pierwsze, wicenaczelny nie zaprosił jej na naradę redakcyjną. Po drugie, skoro tego nie zrobił, była wolna dobrą godzinę wcześniej, a nie miała dokąd iść. „Jeśli wrócę na Bugaj, ciotka-matula skieruje mnie do pracy. Ale tak czekać na kolację na ulicy?” Na szczęście Leoś wybawił ją z kłopotu. Przyszedł za wcześnie, i to nie do kawiarni, ale pod redakcję. W dodatku przyniósł kwiaty, które zdobył w tylko sobie znany sposób na początku grudnia.

– Wszystkiego najlepszego z okazji urodzin! – oznajmił tonem ucznia wygłaszającego oficjalne życzenia zdrowia dla marszałka.

– Skąd wytrzasnąłeś storczyki w zimie? – wykrzyknęła, szczerze zaskoczona.

– Hodowałem od przyjazdu – wyjaśnił. – Przepraszam, że to nie róże, ale one ciężko znoszą brak dostatecznego nasłonecznienia…

Natalia pocałowała go w policzek i była tym równie zaskoczona, jak starszy posterunkowy. Zanim poczuli się niezręcznie, złapała go za ramię i ruszyła ku Trębackiej.

– Chodźmy już. Chyba dla pana policjanta znajdzie się miejsce i nieco wcześniej.

Słońce już zaszło, ale świeży śnieg i blask nowych elektrycznych latarni na Trębackiej czyniły ten wieczór niemal magicznym. Szybko dotarli do Egipcjanina, kawiarni, która oferowała coś dla każdego, o ile był porządnie ubrany. W lokalu była sala dla gości specjalnych, na którą nie było stać ani Natalii, ani Leosia, nawet gdyby podzielili się rachunkiem. Na szczęście bliżej nieokreślona ekipa władająca klubokawiarnią przy ulicy Wierzbowej przygotowała salę powszechną, do której chadzali mniej zamożni członkowie warszawskiej socjety, to znaczy studenci, dziennikarze i inni ludzie upadli. W tej sali było równie gwarno, być może nawet weselej niż w części dla gości specjalnych. Choć pora była jeszcze bardzo wczesna, a świętowanie miało dopiero się rozpocząć, podniecone radosne głosy sugerowały, że dzieje się tu coś niezwykłego. „Cieszą się, świętują. Niestety, nie moje urodziny” – pomyślała. Natomiast bardzo zdziwił ją powód owego zamieszania.

– Podobno już piją! – krzyknął okrągły i wąsaty jegomość, patrząc znacząco na kieszonkowy zegarek. – Ja wiem. Mój kuzyn był w Ameryce i tam czas chodzi tak samo jak u nas, tylko sześć albo i dziewięć godzin później.

– Co pan za bzdury gada? – zapytała siedząca przy jednym ze stołów, ale nadal ubrana w gruby płaszcz kobieta w nieokreślonym wieku. – Czas wszędzie płynie tak samo.

– No, ale przez zakrzywienie ziemskie, to znaczy, że Ziemia jest kulą i tam słońce kiedy indziej pada, to przecież oni mają zegarek przesunięty – tłumaczył jegomość niezbyt składnie, gdyż zapewne, mimo wczesnej pory, napił się już czegoś za pomyślność Amerykanów. – Czy pani rozumie doniosłość tej chwili? Znoszą im prohibicję!

– To dobrze. Wreszcie zwycięstwo porządnych obyczajów – odparła pani w płaszczu.

– Nie prostytucję, tylko prohibicję! – poprawił wyraźnie okrągły wąsacz. – To znaczy, że znowu mogą pić alkohol.

– A co pan gada? Wcześniej nie mogli? – zapytała kobieta w płaszczu.

– No, legalnie nie mogli. Musieli robić sobie sami tak zwany bimber i od tego bimbru umierali.

– Przecież… Jak to?

– To znaczy nie wszyscy. Tylko ci, którzy nie potrafili odfiltrować tego złego alkoholu. Mój kuzyn uczył się o tym na chemii.

Okrągły wąsacz zaczął się już zupełnie plątać w zeznaniach, ale dzięki temu Natalia wiedziała, co świętowano. Potem przypomniała sobie, że kiedy w Ameryce będą jeszcze fetować zniesienie prohibicji, w Polsce będą obchodzić już inne święto. „No tak, jego urodziny będzie celebrować cała Polska. No, chyba że ktoś jest narodowcem.” Urodziny Marszałka Piłsudskiego przypadały na 5 grudnia i gdyby Natalia nie była tak zapracowana i przytłoczona nawałem obowiązków, pewnie śledziłaby doniesienia gazetowe i przygotowania do wielkiej fety. W grudniu narodowa celebracja na ulicach nie mogła być zbyt wystawna, ale w takich lokalach, które chroniły przed śniegiem i zimnym powietrzem, zapewne piątego dnia tego miesiąca będzie można się pobawić i wypić zdrowie marszałka, nawet na koszt lokalu.

– Siądźmy tutaj – zaproponował Leoś i wskazał niewielki dwuosobowy stolik w rogu sali.

Było to idealnie wybrane miejsce, równo w połowie pomiędzy barem i gorącą kuchnią a co chwila otwieranym i zamykanym wyjściem od strony zaplecza. Byłoby wręcz idealne, gdyby nie delikatna woń tłuszczów z zaplecza.

– Poprosimy dwie bezy i dwie gorące czekolady. Chyba że… – Leoś spojrzał na Natalię. Ona pokręciła głową. – To na razie tyle. Dziękujemy.

Przypomnijmy, że była to sala dla mniej majętnych gości, więc kelnerzy byli tu dobrze zbudowani i gotowi do natychmiastowej negocjacji warunków zapłaty nieuregulowanego rachunku.

– Powiedz, Natuś, czego sobie naprawdę życzysz? – zapytał Leopold.

– Coś tu osiągnąć – odpowiedziała Natalia. – Już nigdy nie wracać do Żyrardowa. No, chyba że po to, by odebrać honorowe obywatelstwo miasta.

Leoś zaśmiał się. Sięgnął dłonią po nieistniejący kieliszek, a wtedy zdał sobie sprawę, że zapomniał zamówić czegokolwiek na toast. Spojrzał potem badawczo na dziennikarkę.

– I to wszystko? – zapytał. – Tylko próżna sława?

– No, tego właśnie mi brakuje – powiedziała Natalia.

– Dobrze, nie mówmy o takich smutnych planach – odparł policjant. – Powiedz lepiej, jak minął ci dzień.

Nie miała ochoty mu o tym opowiadać. O zimnie, nudnych wykładach, ciężkiej drodze w górę na Trakt Królewski. O zbereźnym wicenaczelnym. O zadaniu na dzień następny, obiecującym, ale wielce trudnym. Na szczęście los pozwolił jej uniknąć odpowiedzi. Ktoś właśnie postanowił popsuć świąteczną atmosferę i wyrżnął sąsiada w mordę, a na odgłos owego zamieszania Leoś znowu stał się policjantem. Właściwie nie zdejmował munduru. Chodził w państwowym granacie przez cały dzień, także w sytuacjach pozasłużbowych. Natalia miała nadzieję, że posiada co najmniej jedną sztukę mundurowej kurtki na zmianę. Leopold wyprostował się i ruszył sztywnym, niemal paradnym krokiem w kierunku awanturującego się gościa. Nie musiał używać ani pięści, ani nawet pałki, którą zresztą zostawił w szatni. Po prostu stanął przed dwoma siłującymi się gośćmi Egipcjanina i spojrzał na nich z wysoka. Nie musiał niczego mówić. Niespokojny miłośnik Ameryki natychmiast stracił pewność siebie i zaczął się tłumaczyć. Niestety pokrzywdzony przez niego klient wykorzystał ten moment na oddanie ciosu. W tej sytuacji Leopold musiał interweniować i po kwadransie oddał obu, nieco już przetrzepanych, awanturników w ręce wstępującego tu patrolu. Wrócił następnie do Natalii i wytłumaczył niewinnym głosem:

– Cóż, ja już po służbie, więc oddałem tych dwóch moim kolegom z XII Komisariatu.

Usiadł i zaczął paplać właściwie nie wiadomo o czym. W tym czasie Natalia zdążyła wypić swoją czekoladę, zjeść ciastko, wypić napój Leopolda, mając nadzieję, że ten tego nie zauważy, i jeszcze poprosić kelnera o dokładkę. Dostarczyła już organizmowi odpowiednią ilość kalorii. Jedyne, na co teraz miała ochotę, to wrócić do domu ciotki-matuli, położyć się i zebrać trochę sił przed kolejnym ciężkim dniem. Nie mogła jednak kazać Leosiowi po prostu odprowadzić się do domu. To byłoby niezgodne z zasadami savoir-vivre’u, nawet w Żyrardowie. Uprzejmie więc kiwała głową, udawała zainteresowanie opowieściami z jego służby, a na koniec, wbrew sobie, poruszyła temat budowy koszar.

– Oj, trudna sprawa – odparł Leoś. – Wiesz, jak to jest. Niby całe Stare Miasto znajduje się pod opieką drugiego posterunku, ale tak naprawdę Zamek Królewski, Pałac Prezydenta i tym podobne obiekty to już sprawa żandarmów. Dodatkowo ci żandarmi chyba trochę kłócą się z żołnierzami piechoty z oddziału zamkowego, bo tych wystawia Szkoła Podchorążych, czyli de facto, jak to mówi komisarz Puchacz, 36 Pułk Piechoty. Ale cóż, może to nie jest najciekawsze. W każdym razie kłócimy się wszyscy o to, kto ma jurysdykcję. No wiesz, kto powinien dbać o porządek. Wychodzi na to, że my pilnujemy wszystkiego do krawężników na Bugaju, ale dalej rządzą już zamkowi – tłumaczył, a Witalis uprzejmie kiwała głową. – Oczywiście nic tam się ciekawego nie stało. Z tych robót, z tej budowy akurat nie kradną, bo boją się wojska. Jednak trochę się niepokoję, co będzie, kiedy przyjedzie to jajo. Znaczy to niezwykle kunsztowne jajo jubilerskie, które miało należeć do cara. No, bo jednak trochę strach taki ważny zabytek zostawiać w czymś, co jeszcze niedawno było garażem pana prezydenta. Słyszałem, że instalują tam jakieś świetne – szwajcarskie czy szwedzkie – alarmy, ale oczywiście zwykłego policjanta do tego nie dopuszczą. Nie wierzą, że my możemy tutaj dopilnować porządku. A niech tam, niech mają za swoje. Jeśli ktoś to jajo ukradnie, będzie trochę śmiechu. Byleby się nic nie stało panu prezydentowi. – Leoś zrobił taki gest, jakby chciał się przeżegnać, ale pomyślał, że być może prezydent Mościcki nie byłby zadowolony z takiej manifestacji pobożności.

– Tak, to wszystko bardzo ciekawe – skłamała bezczelnie Natalia. – Ale jestem strasznie zmęczona. Odprowadzisz mnie do ciotki-matuli?

Pół godziny później szli już Kanonią w dół, ku Domowi Otwartemu Pracy i Nawrócenia, i podziwiali zaiste gęsto padający śnieg. Światło latarni ulicznych, a także ostre reflektory, które przecinały ciemność na budowie koszar, sprawiały, że sceneria wydawała się niemal nierzeczywista. Leoś trzymał mocno ramię Natalii, z uśmiechem na ustach i radością w sercu. Dziewczyna była zmęczona. Czuła się jak pasażerka w pociągu, nieznająca ani celu podróży, ani maszynisty. Kiedy dotarli przed drzwi domu pracy, bez większych protestów dała się pocałować w policzek, a także odprowadzić do samych drzwi. Leoś przywitał się serdecznie z ciotką-matulą, zapewnił, że reputacji młodej studentki nie zepsuł, życzył dobrej nocy matce przełożonej, siostrom oraz pensjonariuszkom, po czym ruszył tym swoim mundurowym krokiem przez burzę śniegu. W tym momencie Natalia zazdrościła przyjacielowi z dzieciństwa tej prostoty i absolutnej niezdolności umysłu do doświadczania innego niż fizyczne cierpienia.

– Bardzo się cieszę, że wracasz o wczesnej porze – zaczęła poważnym głosem pasterzanka. – A gdybyś chciała znów wyjść na miasto akurat z tym kawalerem, nie będę się denerwować, jeżeli wrócisz o dwudziestej drugiej. – Oznajmiła to takim tonem, jakby przed chwilą zachęciła swoją podopieczną do cudzołóstwa.

– Tak, ciotuniu – odpowiedziała Natalia. – Daj mi, proszę, te listy do przepisania. Jutro wychodzę rano. Będę miała bardzo trudny dzień.

Nie wdawała się w szczegóły. Po prostu zrzuciła płaszcz, przemyła ręce w letniej wodzie w łazience, po czym siadła do pożyczonej starej maszyny, używanej przez siostry Eriki. Zabrała się za przepisywanie nudnego planu uroczystości świątecznych, wyobrażając sobie, że opis obchodów to złodziejski kod, zaszyfrowany plan napadu na bank. Nim skończyła, dwie łzy skapnęły na klawisze.

Redakcja

Małgorzata Podlewska

Korekta

Agata Jagiełło

Skład i łamanie wersji do druku

Łukasz Slotorsz

Projekt graficzny okładki

Mariusz Banachowicz

© Copyright by Skarpa Warszawska, Warszawa 2026

© Copyright by Adam Podlewski, Warszawa 2026

Wydanie pierwsze

ISBN: 9788384306574

Zezwalamy na udostępnianie okładki książki w internecie.

WYDAWCA

Agencja Wydawniczo-Reklamowa

Skarpa Warszawska Sp. z o.o.

ul. K.K. Baczyńskiego 1 lok. 2

00-036 Warszawa

tel. 22 416 15 81

[email protected]

www.skarpawarszawska.pl

@skarpawarszawska

Przygotowanie wersji elektronicznej

Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

1 września 1937 roku

4 grudnia 1933 roku, około godziny 8.00 rano

Strona redakcyjna

Punkty orientacyjne

Spis treści