Internet przekonał mnie, że mam siedemnaście chorób - Jak przestać diagnozować się po trzech rolkach i jednym komentarzu ebook

INTRO

Zaczyna się niewinnie. Oglądasz rolkę o człowieku, który przez pół roku czuł się trochę bardziej zmęczony niż zwykle, a potem odkrył, że miał „coś bardzo poważnego”. Przez pierwsze piętnaście sekund traktujesz materiał jak ciekawostkę. W dwudziestej sekundzie pada lista objawów. Zmęczenie. Problemy z koncentracją. Ból głowy. Czasem gorszy sen. I nagle przestajesz oglądać historię obcego człowieka, a zaczynasz oglądać własną dokumentację medyczną.

Zmęczenie? Masz.

Problemy z koncentracją? Oczywiście. Przed chwilą wszedłeś do kuchni i zapomniałeś po co.

Gorszy sen? Wczoraj o 1:17 oglądałeś film o tym, czy ośmiornice śnią.

Sprawa wydaje się niemal zamknięta.

Algorytm zauważa zainteresowanie. Algorytm jest bardzo uczynnym stworzeniem, szczególnie jeśli jego definicja pomocy brzmi: „Skoro obejrzałeś jeden film o chorobie tarczycy, być może chciałbyś teraz przez czterdzieści minut oglądać ludzi opowiadających o chorobach tarczycy”. Po chwili dostajesz więc kolejny materiał. Potem trzeci. Następnie historię osoby, której lekarze „przez lata niczego nie wykrywali”, a w komentarzach pojawia się człowiek o nazwie użytkownika Kasia_1987_kocham_koty, który pisze: „U mnie zaczęło się dokładnie tak samo”.

No i pięknie.

Jeszcze pół godziny temu byłeś człowiekiem, który trochę źle spał. Teraz masz siedemnaście potencjalnych diagnoz, trzy niedobory, zaburzoną gospodarkę hormonalną, podejrzenie nietolerancji wszystkiego oraz głębokie przekonanie, że lekarze prawdopodobnie coś przeoczą, ponieważ pewien pan na TikToku powiedział, że jemu przeoczyli.

To nie znaczy, że powinieneś ignorować objawy. Nie znaczy również, że internet jest całkowicie bezużyteczny w sprawach zdrowia. Dostęp do wiedzy medycznej może pomagać ludziom szybciej zauważać problemy, przygotowywać pytania do lekarza i lepiej rozumieć własne zdrowie. Problem zaczyna się wtedy, gdy informacja przestaje być informacją, a staje się maszyną do produkowania kolejnych podejrzeń.

Bo internet bardzo słabo odpowiada na pytanie: „Co mi jest?”.

Za to znakomicie odpowiada na pytanie: „Jak bardzo mogę się przestraszyć w ciągu najbliższych czterech minut?”.

Wyszukiwarka nie widzi ciebie. Nie zna twojej historii medycznej, wieku, wyników badań, leków, trybu życia ani tego, że wczoraj przespałeś pięć godzin, wypiłeś cztery kawy i od śniadania żywisz się głównie stresem oraz czymś, co znaleziono w automacie na stacji benzynowej. Widzi tylko frazę: „mrowienie dłoni wieczorem”. Następnie pokazuje wachlarz możliwości od „spałeś w dziwnej pozycji” do schorzeń, których nazw nie potrafisz wymówić, ale po przeczytaniu pierwszego akapitu jesteś niemal pewien, że masz wszystkie.

Mózg robi resztę.

Kiedy już zaczniesz podejrzewać konkretną chorobę, łatwiej zauważasz informacje, które do niej pasują. Przypominasz sobie każdy ból, zawrót głowy i dziwne uczucie z ostatnich sześciu miesięcy. Objawy, które wcześniej były tłem życia, zaczynają wyglądać jak elementy układanki. A kiedy coś nie pasuje? Nie szkodzi. Internet ma tyle układanek, że zaraz znajdzie się następna.

Bolała cię głowa we wtorek?

Podejrzane.

W czwartek nie bolała?

Jeszcze bardziej podejrzane, bo przecież objawy mogą być okresowe.

System jest genialny. Każdy wynik potwierdza hipotezę.

Do tego dochodzi problem, którego twórcy krótkich materiałów zdrowotnych raczej nie drukują wielkimi literami na ekranie: wiele objawów jest niespecyficznych. Zmęczenie, trudności z koncentracją, ból brzucha, kołatanie serca, zawroty głowy czy gorszy sen mogą mieć mnóstwo różnych przyczyn. Czasem błahych. Czasem wymagających diagnostyki. Sam fakt, że objaw pojawia się na liście przy danej chorobie, nie oznacza, że ta choroba jest jego najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem.

Gdyby medycyna polegała na dopasowywaniu pięciu punktów z rolki, studia lekarskie mogłyby trwać jeden weekend.

Sobota: „Objawy”.

Niedziela: „Komentarze”.

Poniedziałek: specjalizacja z neurologii.

Na szczęście diagnostyka jest trochę bardziej skomplikowana. Lekarz nie pyta wyłącznie, czy coś występuje. Interesuje go między innymi od kiedy, jak często, jak silnie, w jakich okolicznościach, z czym jeszcze, co zmniejsza objawy, co je nasila i jakie są inne możliwe wyjaśnienia. Czasem potrzebne jest badanie fizykalne. Czasem badania laboratoryjne albo obrazowe. Czasem wystarczy obserwacja. A czasem objaw faktycznie wymaga szybkiej reakcji.

Internet najczęściej omija tę mało widowiskową część i przechodzi prosto do: „PIĘĆ SYGNAŁÓW, ŻE TWOJE CIAŁO KRZYCZY O POMOC”.

Twoje ciało tymczasem być może chciało tylko powiedzieć:

„Idź spać”.

To właśnie będziemy w tej książce porządkować. Nie nauczysz się ignorować zdrowia. Wręcz przeciwnie. Chodzi o to, żeby reagować na problemy zdrowotne rozsądniej: odróżniać obserwowanie objawów od kompulsywnego poszukiwania diagnozy, wiedzieć, kiedy źródło internetowe jest warte uwagi, a kiedy ktoś właśnie sprzedaje ci panikę w pionowym formacie 9:16.

Nauczysz się również robić coś niezwykle rewolucyjnego: kończyć wyszukiwanie.

Tak. Okazuje się, że można wpisać objaw do internetu i nie przejść następnie przez siedemdziesiąt trzy strony forum z 2009 roku.

Można też przygotować konkretne informacje dla lekarza zamiast przychodzić z komunikatem: „Mam chyba chorobę autoimmunologiczną, pasożyty, niedobór magnezu albo rzadki zespół neurologiczny, jeszcze sprawdzam”. Można obserwować ciało bez skanowania go co pięć minut. Można nauczyć się rozpoznawać sytuacje, w których potrzebna jest konsultacja, a jednocześnie nie traktować każdego drgnięcia powieki jak zwiastuna medycznego finału sezonu.

Będzie też miejsce na rzeczy, których poradniki często nie uwzględniają. Na przykład co zrobić, kiedy już wiesz, że nie powinieneś googlować, ale ręka sama wpisuje „dziwne uczucie pod prawym żebrem”. Co zrobić, kiedy pierwsze wyszukiwanie uspokaja cię na trzy minuty, więc wykonujesz drugie, które już uspokaja mniej, a po piątym zaczynasz porównywać kolor języka ze zdjęciami ludzi na forum.

Albo kiedy obiecujesz sobie:

„Sprawdzę tylko jedną rzecz”.

To internetowa wersja „wejdę do IKEA tylko po świeczkę”.

Wiemy, jak to się kończy.

Jednocześnie są sytuacje, w których objawów nie należy analizować samodzielnie ani odkładać konsultacji. Nagłe lub bardzo nasilone dolegliwości, problemy z oddychaniem, utrata przytomności, nowe poważne objawy neurologiczne, silny ból w klatce piersiowej czy inne objawy mogące wskazywać na stan nagły wymagają profesjonalnej pomocy, a nie kolejnej rolki. Ta książka nie zastępuje lekarza i nie będzie próbowała nim zostać. Internet ma już wystarczająco dużo ludzi próbujących wykonywać ten zawód po weekendowym kursie oglądania grafik.

Naszym celem jest coś bardziej praktycznego.

Chodzi o odzyskanie proporcji.

Żeby objaw był informacją, nie początkiem śledztwa prowadzonego do trzeciej nad ranem.

Żeby wizyta u lekarza była konsultacją, a nie prezentacją PowerPointa zatytułowaną „Dlaczego według Reddita mam sześć chorób jednocześnie”.

Żebyś potrafił powiedzieć sobie: „To warto sprawdzić” bez automatycznego dopisywania: „Prawdopodobnie zostało mi dziewięć dni”.

Przede wszystkim zaś chodzi o to, żeby internet wrócił do roli narzędzia. Może pomagać znaleźć wiarygodne informacje, przygotować się do konsultacji i lepiej zrozumieć zalecenia. Nie powinien jednak przejmować kierownicy za każdym razem, gdy zaboli cię brzuch.

Bo jeśli dasz algorytmowi wystarczająco dużo czasu, zawsze znajdzie coś, czym można się martwić.

A jeśli naprawdę nie znajdzie?

Prawdopodobnie pokaże ci rolkę pod tytułem:

„Brak objawów też może być objawem”.

I wtedy jesteśmy znowu na początku.

Rozdział 1 - Objaw nie jest diagnozą

Budzisz się rano i przez kilka sekund wszystko jest normalnie. Potem przełykasz ślinę i czujesz lekkie drapanie w gardle. Nic dramatycznego. Żadnego bólu rodem z finału serialu medycznego. Po prostu drapie.

Pięć lat temu napiłbyś się wody.

Dziś masz internet.

O 7:42 wpisujesz więc: „drapanie w gardle rano przyczyny”. O 7:44 czytasz o alergii, infekcji, refluksie, suchym powietrzu i problemach z zatokami. O 7:47 trafiasz na artykuł o chorobie, której wcześniej nie znałeś. O 7:51 oglądasz człowieka pokazującego trzy „często ignorowane objawy”. Masz dwa z nich. Trzeciego chyba nie masz, ale kiedy tak naprawdę ostatnio dokładnie przyglądałeś się swoim węzłom chłonnym?

Śniadanie zostaje chwilowo odwołane.

Trwa diagnostyka.

Pierwsza rzecz, którą warto sobie wbić do głowy, jest banalna, ale internet robi wszystko, żeby ją skomplikować: objaw nie jest diagnozą. Objaw jest informacją. Czasem ważną. Czasem bardzo ważną. Czasem tak zwyczajną jak informacja „spałem przy otwartym oknie i wysuszyło mi gardło”. Sam w sobie nie mówi jeszcze, jakie jest wyjaśnienie.

To trochę jak kontrolka zapalona w samochodzie. Informuje: „sprawdź”. Nie mówi automatycznie: „silnik eksploduje za siedem minut, pożegnaj się z rodziną”.

Internet lubi jednak przeskakiwać kilka etapów.

Zmęczenie staje się niedoborem.

Niedobór staje się zaburzeniem.

Zaburzenie po trzech filmach awansuje do zespołu.

A po piętnastu minutach zaczynasz się zastanawiać, czy nie powinieneś poinformować rodziny.

Problem polega na tym, że wiele objawów występuje w ogromnej liczbie sytuacji. Zmęczenie może towarzyszyć chorobie, ale również niewyspaniu, stresowi, intensywnemu tygodniowi czy zwykłemu przeciążeniu. Ból głowy może mieć wiele przyczyn. Podobnie zawroty głowy, problemy ze snem, dyskomfort w brzuchu, kołatanie serca czy pogorszenie koncentracji.

To nie oznacza: „ignoruj wszystko”.

Oznacza: „nie przyznawaj każdemu objawowi stanowiska dyrektora medycznego”.

W prawdziwej diagnostyce liczy się kontekst. Kiedy objaw się pojawił? Jak długo trwa? Czy narasta? Czy powtarza się w określonych sytuacjach? Czy towarzyszą mu inne dolegliwości? Czy zmieniło się coś w twoim życiu, sposobie odżywiania, śnie, lekach albo aktywności? Czy objaw jest nowy? Czy znacząco utrudnia codzienne funkcjonowanie?

To właśnie dlatego profesjonalista zadaje pytania, które mogą wydawać się irytująco szczegółowe.

Ty mówisz:

– Boli mnie brzuch.

A lekarz zaczyna przesłuchanie.

Gdzie?

Od kiedy?

Jak długo?

Po jedzeniu czy przed?

Co jadłeś?

Czy występują inne objawy?

W tym momencie możesz odnieść wrażenie, że potrzebujesz pomocy medycznej, a trafiłeś na człowieka prowadzącego podcast śledczy.

Ale właśnie te szczegóły mają znaczenie.

Internet ich nie ma.

Wyszukiwarka otrzymuje dwa albo trzy słowa. „Ból brzucha wieczorem”. Następnie próbuje dopasować je do milionów stron. Nie zna twojej sytuacji. Nie wie, czy ból trwa trzy minuty, czy trzy tygodnie. Nie wie, czy pojawił się po konkretnym posiłku, czy razem z innymi objawami. Nie wie nawet, czy przez „ból” rozumiesz niewielki dyskomfort, czy dolegliwość uniemożliwiającą normalne funkcjonowanie.

A jednak odpowiedzi wyglądają bardzo przekonująco.

I tu pojawia się jeden z największych problemów samodiagnozy: lista objawów daje złudzenie precyzji.

Widzisz:

– zmęczenie,

– gorszą koncentrację,

– problemy ze snem,

– bóle głowy,

– rozdrażnienie.

Pięć punktów.

Cztery pasują.

Mózg mówi: „Mamy 80 procent zgodności”.

Nie mamy.

To nie jest quiz osobowości.

W diagnostyce nie działa zasada: pięć objawów, cztery trafienia, gratulacje, odblokowałeś chorobę.

Czasami bardzo charakterystyczny objaw rzeczywiście mocno ukierunkowuje dalsze postępowanie. Jednak wiele popularnych list internetowych zawiera dolegliwości tak szerokie, że znacząca część ludzi mogłaby zaznaczyć połowę punktów po przeciętnym tygodniu pracy.

„Czy ostatnio czujesz zmęczenie?”

Jest środa.

Oczywiście, że czuję zmęczenie.

„Czy masz problemy z koncentracją?”

Pracuję przy komputerze, obok leży telefon z dziewiętnastoma aplikacjami walczącymi o moje życie.

Tak, czasem mam.

„Czy jesteś drażliwy?”

Koszyk zakupowy kosztował 187 złotych i nie mam pojęcia, co właściwie kupiłem.

Proszę o następne pytanie.

Dlatego przy pierwszym kontakcie z objawem warto wprowadzić prostą zasadę: najpierw opisuj, potem interpretuj.

Zamiast:

„Mam chyba problemy neurologiczne”.

Zapisz:

„Od trzech dni dwa razy dziennie czuję krótkie mrowienie w lewej dłoni, głównie przy pracy przy komputerze. Trwa około minuty”.

Zamiast:

„Coś jest nie tak z moimi hormonami”.

Zapisz:

„Od około trzech tygodni częściej budzę się w nocy i jestem bardziej zmęczony rano”.

To wydaje się mniej spektakularne.

Właśnie o to chodzi.

Opis jest przydatny. Interpretacja może poczekać.

Taki sposób myślenia robi dwie rzeczy. Po pierwsze, ogranicza katastroficzne dopowiadanie. Po drugie, daje ci materiał, który rzeczywiście może być przydatny podczas konsultacji.

Nie musisz prowadzić dziennika w skórzanej oprawie zatytułowanego „Moje objawy – tom pierwszy”.

Wystarczy kilka faktów.

Możesz zapisać:

- co dokładnie czujesz, - kiedy się zaczęło, - jak często występuje, - jak długo trwa, - co wydaje się pogarszać albo łagodzić objaw, - jakie inne objawy pojawiają się jednocześnie.

To jest znacznie bardziej użyteczne niż siedem zakładek w przeglądarce.

Jest też jedna pułapka: kiedy zaczynasz monitorować ciało, możesz zacząć monitorować je za bardzo.

Na początku zapisujesz ból głowy.

Potem sprawdzasz puls.

Potem temperaturę.

Potem język.

Potem źrenice.

Po dwóch dniach twój organizm ma więcej audytów niż międzynarodowa korporacja.

Im częściej sprawdzasz ciało, tym więcej drobnych zmian zauważasz. A ciało jest pełne drobnych zmian. Serce nie zawsze bije identycznie. Skóra nie każdego dnia wygląda tak samo. Trawienie zmienia się w zależności od mnóstwa czynników. Czasami coś drgnie, zakłuje albo zaswędzi.

Organizm nie został zaprojektowany jako idealnie cicha maszyna.

On cały czas coś robi.

Jeżeli wsłuchujesz się wystarczająco długo, zawsze coś znajdziesz.

Dlatego obserwacja powinna mieć cel. Jeśli coś jest powtarzalne, nowe, niepokojące albo wpływa na codzienne funkcjonowanie, zanotuj informacje i rozważ konsultację. Jeśli natomiast przez dwadzieścia minut porównujesz lewe ucho z prawym uchem, chociaż nic cię nie boli, prawdopodobnie nie prowadzisz już obserwacji.

Prowadzisz dochodzenie.

Jest również sytuacja odwrotna: ktoś boi się, że „przesadza”, więc ignoruje coś, co powinno zostać ocenione przez specjalistę. Tego też nie chcemy. Celem nie jest zamiana paniki w lekceważenie.

Jeśli objaw jest nagły, bardzo silny, wyraźnie się pogarsza albo towarzyszą mu sygnały mogące świadczyć o stanie nagłym, potrzebna może być szybka pomoc medyczna. Dotyczy to między innymi takich sytuacji jak poważne problemy z oddychaniem, utrata przytomności, nagłe zaburzenia mowy lub ruchu, bardzo silny ból w klatce piersiowej czy inne gwałtowne i poważne objawy. W takich przypadkach nie prowadzi się internetowego referendum.

Szuka się właściwej pomocy.

To ważna granica tej książki: będziemy ograniczać niepotrzebne diagnozowanie się, ale nie będziemy przekonywać cię, żebyś ignorował realne sygnały ostrzegawcze.

Zdrowy rozsądek działa w obie strony.

Co więc zrobić przy następnym objawie?

Najpierw zatrzymać automatyczne zdanie:

„Co to może być?”

I zastąpić je lepszym:

„Co dokładnie się dzieje?”

Ta mała zmiana jest niezwykle skuteczna, ponieważ przenosi uwagę z choroby na fakt.

Nie:

„Czy to stwardnienie rozsiane?”

Tylko:

„Co czuję, od kiedy i w jakich okolicznościach?”

Nie:

„Czy mam chorobę tarczycy?”

Tylko:

„Jakie konkretnie zmiany zauważyłem i jak długo trwają?”

Nie:

„Czy to rak?”

Tylko:

„Czy jest tu coś, co wymaga oceny lekarza?”

To nie gwarantuje, że natychmiast przestaniesz się martwić. Mózg nie mówi: „Świetna uwaga, odwołuję cały alarm”.

Ale dostaje mniej paliwa.

A to już bardzo dużo.

Jeśli trudno ci powstrzymać się od sprawdzania internetu, zastosuj wersję minimum. Zanim cokolwiek wpiszesz, zrób trzydziestosekundową notatkę:

Co czuję? Od kiedy? Co chcę ustalić?

Jeżeli na trzecie pytanie odpowiadasz:

„Chcę mieć stuprocentową pewność, że to nic groźnego”,

to warto zauważyć, że wyszukiwarka prawdopodobnie ci jej nie da.

Może wręcz zrobić dokładnie odwrotnie.

Bo w internecie prawie zawsze znajdzie się scenariusz, którego nie da się całkowicie wykluczyć na podstawie trzech zdań.

I właśnie dlatego lekarze nie diagnozują ludzi przez wpisanie objawu w Google i kliknięcie „Szczęśliwy traf”.

Na dzisiaj wystarczy jedna rzecz.

Następnym razem, gdy zauważysz objaw, nie przyklejaj od razu nazwy choroby.

Najpierw go opisz.

Objaw jest informacją.

Nie wyrokiem.

I zdecydowanie nie kartą bingo.

Rozdział 2 - Algorytm nie jest twoim lekarzem

Wyobraź sobie, że wchodzisz do gabinetu lekarskiego, siadasz na krześle i zaczynasz opowiadać o swoich objawach.

Lekarz słucha przez sześć sekund.

Potem mówi:

– Rozumiem. Osoby podobne do pana interesowały się również boreliozą, niedoborem witaminy B12 oraz czterema chorobami autoimmunologicznymi. Może pan też obejrzeć film: „Lekarze nie chcą, żebyś o tym wiedział”.

Wstajesz.

Wychodzisz.

I prawdopodobnie wystawiasz jedną gwiazdkę.

Tymczasem mniej więcej tak wygląda mechanizm części internetowych rekomendacji zdrowotnych.

Algorytm platformy społecznościowej nie próbuje ustalić, co ci jest. Nie zna twojego stanu zdrowia i nie prowadzi diagnostyki. Jego zadaniem jest przede wszystkim przewidywanie, jakie treści prawdopodobnie zatrzymają twoją uwagę.

To bardzo ważna różnica.

Ty widzisz pięć kolejnych materiałów o jednym schorzeniu i myślisz:

„Dlaczego nagle wszędzie o tym mówią?”

Odpowiedź może brzmieć:

„Bo obejrzałeś pierwszy film do końca”.

Algorytm zanotował zainteresowanie.

Nie diagnozę.

Kliknąłeś film o niedoborze żelaza. Obejrzałeś 90 procent. Przeczytałeś komentarze. Może wróciłeś do fragmentu z objawami. Dla systemu to sygnał: ten temat angażuje użytkownika.

Następny materiał.

Potem kolejny.

I jeszcze jeden.

Po godzinie masz wrażenie, że świat właśnie przeżywa globalną epidemię ferrytyny.

W rzeczywistości przeżywasz globalną epidemię rekomendacji.

To zjawisko jest szczególnie zdradliwe w przypadku zdrowia, ponieważ sama powtarzalność informacji sprawia, że zaczyna ona wydawać się bardziej prawdopodobna. Jeżeli jednego wieczoru zobaczysz osiem różnych osób mówiących o podobnym problemie, możesz nabrać poczucia, że właśnie odkryłeś coś powszechnego, ważnego i być może dotyczącego ciebie.

Osiem osób brzmi jak konsensus.

Tyle że mogłeś dostać osiem podobnych filmów dlatego, że platforma zauważyła jedno kliknięcie.

Nie dlatego, że osiem niezależnych źródeł przeprowadziło analizę twojego zdrowia.

Algorytm nie siedzi wieczorem przy biurku i nie mówi:

„Rafał obejrzał materiał o zmęczeniu. Sprawdźmy jego morfologię”.

Mówi raczej:

„O, patrzył długo. Dawaj więcej zmęczenia”.

To nie jest złośliwość. To logika systemu rekomendacji.

Problem pojawia się wtedy, gdy ludzkie emocje spotykają się z maszyną optymalizującą uwagę.

Treści zdrowotne mają kilka cech, które świetnie działają w mediach społecznościowych. Dotyczą nas bezpośrednio. Wywołują niepewność. Często mają format listy. A przede wszystkim mogą wykorzystać niezwykle skuteczne pytanie:

„Czy masz któryś z tych objawów?”

Oczywiście, że mam.

Lista zawiera zmęczenie, wzdęcia, ból głowy i problemy ze snem.

To nie jest lista objawów.

To opis listopada.

Następnie twórca dodaje:

„Większość ludzi to ignoruje”.

I już jesteś zainteresowany, bo nikt nie chce należeć do grupy ludzi ignorujących ważny problem.

Potem:

„Lekarze często tego nie sprawdzają”.

Teraz dochodzi nieufność.

Na koniec:

„Napisz SŁOWO w komentarzu, a wyślę ci listę badań”.

I właśnie przypadkiem dotarliśmy z edukacji zdrowotnej do lejka marketingowego.

Nie oznacza to, że każdy twórca mówiący o zdrowiu jest niewiarygodny. Wielu specjalistów tworzy wartościowe materiały. Problem polega na tym, że format platformy nie daje automatycznie żadnej gwarancji jakości.

Biały fartuch można kupić.

Mikrofon można kupić.

Lampę pierścieniową można kupić.

Pewność siebie niestety często jest gratis.

Dlatego warto oddzielić dwie kwestie: kto mówi oraz co mówi.

Najpierw źródło.