Czuję, że ciągle powinienem się czegoś uczyć - Jak przestać zamieniać każdą wolną chwilę w kurs, podcast albo rozwój osobisty ebook

INTRO

Jest sobota. Masz godzinę dla siebie. Nikt niczego od ciebie nie chce, telefon wyjątkowo milczy, pranie nie zdążyło jeszcze oficjalnie ogłosić stanu wyjątkowego, a ty możesz zrobić absolutnie cokolwiek. Usiąść. Wyjść na spacer. Położyć się. Popatrzeć przez okno. Obejrzeć serial, który nie nauczy cię ani jednej rzeczy przydatnej na LinkedInie. I wtedy pojawia się myśl: może wykorzystam ten czas produktywnie.

Dziesięć minut później słuchasz podcastu pod tytułem „Siedem nawyków ludzi, którzy nie marnują sobót”.

Odpoczynek został odwołany z przyczyn rozwojowych.

Problem nie polega na tym, że lubisz się uczyć. To akurat całkiem przyjemna wada. Wiedza jest użyteczna, ciekawość świata też, a przeczytanie książki zamiast oglądania przez czterdzieści minut filmów o psach obrażonych na odkurzacze trudno uznać za katastrofę cywilizacyjną. Problem zaczyna się wtedy, kiedy nauka przestaje być czymś, co wybierasz, a staje się czymś, co powinieneś robić zawsze, kiedy akurat nie robisz czegoś ważniejszego.

Idziesz na spacer? Podcast.

Jedziesz samochodem? Audiobook.

Gotujesz? Film edukacyjny.

Czekasz na dentystę? Artykuł o sztucznej inteligencji.

Leżysz w wannie? Kurs hiszpańskiego, bo przecież para wodna nie zwalnia z rozwoju osobistego.

W pewnym momencie człowiek zaczyna traktować własne życie jak komputer, na którym w tle zawsze powinien działać proces aktualizacji.

I oczywiście nigdy nie jest aktualny.

Zawsze istnieje kolejna książka, którą warto przeczytać. Kolejne narzędzie, które „musisz znać”. Kolejna umiejętność, bez której podobno za trzy lata będziesz siedział przy drodze i opowiadał młodzieży, że kiedyś potrafiłeś używać Excela. Jest nowy podcast o finansach, kurs o AI, seria filmów o produktywności, artykuł o zdrowiu, newsletter o biznesie i człowiek na YouTubie, który ma trzydzieści dwa lata, siedem firm oraz poranną rutynę trwającą prawdopodobnie dłużej niż twój cały dzień.

Patrzysz na niego i myślisz:

„Może też powinienem wstawać o piątej.”

Nie powinieneś.

Zwłaszcza jeśli obecnie o piątej jesteś w trakcie bardzo zaawansowanego projektu pod nazwą „spanie”.

Presja ciągłego uczenia się jest podstępna, ponieważ wygląda rozsądnie. Gdyby ktoś powiedział ci: „Każdą wolną minutę przeznaczaj na pracę”, prawdopodobnie dość szybko zauważyłbyś, że coś tu jest nie tak. Ale „rozwijaj się” brzmi szlachetnie. Ambitnie. Odpowiedzialnie. Trudno się z tym kłócić. Kto chciałby oficjalnie zadeklarować: „Nie, dziękuję. Dzisiaj planuję pozostać dokładnie na obecnym poziomie kompetencji”?

A jednak czasem właśnie tego potrzebujesz.

Nie stagnacji na następne dwadzieścia lat.

Dwóch godzin.

Mózg nie jest magazynem, do którego trzeba przez cały dzień dorzucać kolejne palety informacji, aż pracownik ochrony powie, że przepisy przeciwpożarowe już tego nie przewidują. Żeby wiedza miała jakikolwiek sens, potrzebujesz również czasu na jej wykorzystanie, uporządkowanie, zapamiętanie albo zwyczajne zapomnienie tego, co jednak okazało się kompletnie niepotrzebne.

Tymczasem łatwo wpaść w bardzo sprytną pułapkę: uczenie się zaczyna zastępować robienie.

Chcesz zacząć biegać, więc oglądasz czternaście filmów o technice biegu. Potem porównujesz aplikacje. Czytasz o strefach tętna. Dowiadujesz się, czym jest pronacja, chociaż jeszcze wczoraj byłeś przekonany, że brzmi to jak procedura prawna. Po trzech tygodniach masz wiedzę wystarczającą do prowadzenia panelu dyskusyjnego o bieganiu.

Przebiegnięty dystans: zero kilometrów.

To samo można zrobić z inwestowaniem, językami, zdrowym odżywianiem, fotografią, zarządzaniem, programowaniem i prawdopodobnie hodowlą bonsai. Nauka daje przyjemne poczucie ruchu bez ryzyka, które pojawia się podczas prawdziwego działania. Czytasz, słuchasz, notujesz i masz wrażenie, że posuwasz się do przodu. Nie musisz jeszcze niczego sprawdzać w praktyce, popełniać błędów ani odkrywać, że ekspert z internetu miał siedem prostych zasad, z których pięć w twoim życiu działa mniej więcej tak skutecznie jak parasol podczas huraganu.

Jest też drugi problem: zaczynasz mieć wyrzuty sumienia podczas odpoczynku.

Oglądasz głupi film i po piętnastu minutach gdzieś z tyłu głowy pojawia się księgowy życia.

„Czy naprawdę tak chcesz wykorzystać wieczór?”

Tak.

Naprawdę.

Księgowy może wrócić w poniedziałek.

Odpoczynek nie musi mieć efektu mierzalnego w procentach. Spacer nie musi poprawiać wydolności. Książka nie musi rozwijać kompetencji przywódczych. Rozmowa z przyjacielem nie musi być networkingiem. Hobby nie musi stać się dodatkowym źródłem dochodu. Możesz nawet obejrzeć serial i po jego zakończeniu nie potrafić wpisać do CV absolutnie niczego nowego.

To legalne.

W tej książce nie będziemy przekonywać cię, że rozwój osobisty jest zły, kursy są oszustwem, a podcasty powinny zostać zastąpione odgłosami lasu i kontemplacją kapusty. Nauka jest świetna. Problemem jest jej nadmiar, automatyzm i poczucie obowiązku. Chodzi o odzyskanie prawa do wyboru: uczę się, bo czegoś potrzebuję albo jestem ciekawy, a nie dlatego, że każda niezagospodarowana minuta wygląda mi podejrzanie.

Przyjrzymy się więc temu, skąd bierze się poczucie, że ciągle jesteś „do tyłu”, dlaczego internet potrafi sprawić, że nawet bardzo kompetentny człowiek po trzydziestu minutach zaczyna podejrzewać, że nie zna absolutnie niczego, oraz czemu lista rzeczy do nauczenia się rośnie szybciej, niż jesteś w stanie je wykreślać. Zobaczymy również, jak odróżniać wiedzę naprawdę potrzebną od treści konsumowanych głównie po to, żeby poczuć się produktywnie.

Będziemy ograniczać edukacyjny bufet.

Nie dlatego, że jedzenie jest złe.

Dlatego, że właśnie nakładasz piątą porcję.

Nauczysz się wybierać tematy, które rzeczywiście mają dla ciebie znaczenie, kończyć rzeczy zamiast bez końca zaczynać nowe, zamieniać część konsumowanej wiedzy w działanie oraz świadomie zostawiać w tygodniu przestrzeń, w której nie rozwijasz żadnej kompetencji. Pojawi się też wersja dla ludzi, którzy na samą myśl o „systemie rozwoju osobistego” czują, że potrzebują jeszcze jednego kursu o organizacji systemów rozwoju osobistego.

Nie będzie potrzebny.

Najważniejsza zmiana jest prostsza: masz przestać traktować siebie jak projekt, który nigdy nie jest skończony.

Nie jesteś aplikacją w wersji beta.

Możesz się rozwijać i jednocześnie czasem po prostu żyć.

A jeśli dziś wieczorem zamiast kolejnego podcastu usiądziesz na kanapie i przez chwilę nie nauczysz się absolutnie niczego?

Świat prawdopodobnie przetrwa.

Ty również.

Rozdział 1 - Nigdy nie jesteś wystarczająco na bieżąco

Otwierasz LinkedIna na trzy minuty, żeby sprawdzić jedną wiadomość. Po chwili wiesz już, że ktoś właśnie skończył kurs sztucznej inteligencji, ktoś inny zdobył certyfikat z zarządzania projektami, koleżanka zaczęła uczyć się hiszpańskiego, a człowiek, którego nie widziałeś od liceum, „z ogromną radością” informuje, że ukończył kolejne studia podyplomowe.

Ty tymczasem właśnie nauczyłeś się, że miałeś trzy minuty wolnego.

I najwyraźniej źle je wykorzystałeś.

To jeden z powodów, dla których presja ciągłego rozwoju tak łatwo wchodzi do głowy. Nie porównujesz już swojej wiedzy z tym, czego rzeczywiście potrzebujesz. Porównujesz ją z publiczną wystawą osiągnięć kilkuset innych osób. Jedna zna Excela lepiej. Druga właśnie odkryła automatyzację. Trzecia przeczytała książkę, której ty jeszcze nawet nie kupiłeś, co jest szczególnie bolesne, jeśli masz już w domu stos innych książek kupionych w celu przyszłego zostania lepszym człowiekiem.

W internecie zawsze znajdzie się ktoś, kto właśnie uczy się czegoś, czego ty nie umiesz.

To matematycznie nieuczciwy konkurs.

Jeśli obserwujesz wystarczająco dużo ludzi, każdego dnia ktoś rozpoczyna kurs, kończy kurs, zdobywa certyfikat, publikuje notatki z książki albo przedstawia „pięć najważniejszych rzeczy, których nauczył się w tym tygodniu”. Zbierasz te wszystkie sygnały w jedno miejsce i mózg wyciąga bardzo logicznie wyglądający, ale kompletnie wadliwy wniosek: wszyscy się rozwijają szybciej ode mnie.

Nie wszyscy.

Po prostu Marek pokazuje certyfikat, ale nie pokazuje dwóch godzin spędzonych później na oglądaniu recenzji ekspresów do kawy. Ania publikuje zdjęcie książki, ale nie dopisuje, że od strony siedemdziesiątej czwartej czytała głównie oczami, a świadomością była już przy tym, co ugotować na kolację. Tomek informuje o rozpoczęciu kursu programowania. O jego zakończeniu internet może już nigdy nie usłyszeć.

Media społecznościowe są bardzo dobre w pokazywaniu początku i końca.

Środka jakoś podejrzanie mało.

A środek to miejsce, w którym człowiek się nudzi, nie rozumie rozdziału czwartego, odkłada materiał na trzy tygodnie i zaczyna podejrzewać, że może jednak fotografia analogowa bardziej odpowiada jego prawdziwej naturze.

Problem ruchomej mety

Największą pułapką ciągłego uczenia się jest to, że nie istnieje moment, w którym można powiedzieć: „Dobrze. Teraz już wiem wystarczająco dużo”.

Nauczysz się używać jednego narzędzia i pojawiają się trzy nowe. Zrozumiesz podstawy inwestowania i algorytm podsunie ci film zatytułowany „10 rzeczy, których początkujący inwestorzy nadal nie rozumieją”. Zaczniesz ćwiczyć i nagle dowiesz się, że poza treningiem powinieneś jeszcze znać mobilność, regenerację, sen, oddech, żywienie, suplementację i prawdopodobnie dokładny kąt ustawienia małego palca podczas martwego ciągu.

Jeszcze godzinę temu chciałeś tylko trochę się poruszać.

Teraz prowadzisz własny instytut biomechaniki.

Problem nie polega na tym, że informacje są złe. Problem polega na tym, że każda nowa porcja wiedzy ujawnia kolejne obszary niewiedzy. Im więcej umiesz, tym wyraźniej widzisz, ile jeszcze można się nauczyć. To naturalne. Kłopot zaczyna się wtedy, kiedy interpretujesz tę lukę jako zadanie do pilnego wykonania.

Nie każda rzecz, której nie wiesz, jest zaległością.

To zdanie warto przeczytać jeszcze raz.

Możesz nie znać wszystkich funkcji programu, którego używasz. Możesz nie wiedzieć, jak działa giełda japońska. Możesz nie znać najnowszego narzędzia AI, metody planowania tygodnia ani sposobu parzenia kawy, przy którym ktoś waży wodę z dokładnością godną laboratorium farmaceutycznego.

I nic się nie stało.

Twoja niewiedza nie jest automatycznie awarią.

Trzy rodzaje „muszę to wiedzieć”

Kiedy pojawia się myśl: „Powinienem się tego nauczyć”, warto sprawdzić, z czym właściwie mamy do czynienia. Zwykle wpada ona do jednej z trzech kategorii.

Pierwsza to wiedza potrzebna teraz. Masz konkretne zadanie albo problem i czegoś nie potrafisz. Musisz przygotować prezentację, więc uczysz się funkcji programu. Zmieniasz pracę i potrzebujesz określonej kompetencji. Jedziesz do Hiszpanii i chcesz opanować podstawowe zwroty. Tu nauka ma jasny cel.

Druga to wiedza prawdopodobnie przydatna później. Może się przydać, ale nie ma żadnego konkretnego zastosowania dzisiaj. To właśnie ta kategoria najbardziej lubi zajmować człowiekowi wieczory.

Trzecia to wiedza, która po prostu wygląda ważnie. Ktoś o niej mówi. Jest modna. Pojawia się wszędzie. Nie masz pojęcia, co właściwie miałbyś z nią zrobić, ale czujesz delikatny niepokój, że skoro pięciu ludzi napisało o niej w tym tygodniu, to najwyraźniej trwa właśnie ostatni moment na uratowanie kariery.

Ta trzecia kategoria potrafi zjeść ogromną ilość czasu.

Jeżeli nie wiesz, po co konkretnie masz się czegoś nauczyć, odpowiedź nie brzmi automatycznie: „Na wszelki wypadek”.

Na wszelki wypadek można mieć apteczkę.

Nie trzeba mieć doktoratu z każdego możliwego tematu.

Test trzydziestu dni

Jest prosty sposób na sprawdzenie, czy nowa rzecz naprawdę zasługuje na twój czas.

Zadaj sobie pytanie:

Czy wykorzystam tę wiedzę w ciągu najbliższych trzydziestu dni?

Nie kiedyś.

Nie „prawdopodobnie warto”.

Nie „świat idzie w tym kierunku”.

W ciągu trzydziestu dni.

Jeśli odpowiedź brzmi „tak”, masz konkretny powód do nauki. Jeśli brzmi „nie”, temat może trafić na listę „może później”. Jeżeli po miesiącu nadal będzie ważny, wrócisz do niego.

To niezwykle nudna metoda.

Dlatego działa.

Nie daje ekscytacji kupowania nowego kursu o dwudziestej trzeciej czterdzieści siedem. Daje za to coś znacznie cenniejszego: filtr.

Przykład. Trafiasz na kurs tworzenia filmów za pomocą nowego narzędzia. Wygląda świetnie. Prowadzący obiecuje, że „zrewolucjonizuje twój workflow”, co w internecie jest mniej więcej odpowiednikiem napisu „nowa receptura” na opakowaniu jogurtu.

Pytasz:

Czy w ciągu trzydziestu dni zamierzam stworzyć film przy użyciu tego narzędzia?

Jeżeli tak, kurs może mieć sens.

Jeżeli nie, zapisujesz nazwę i zamykasz stronę.

Nie musisz przygotowywać się dziś do wszystkich możliwych wersji przyszłości.

Przyszły ty również może się czegoś nauczyć.

Nie jest całkowicie bezradny.

Informacyjny FOMO

Presja nauki bardzo często nie wynika z potrzeby wiedzy. Wynika ze strachu przed pozostaniem w tyle.

To zwykłe FOMO, tylko w garniturze i z certyfikatem.

Nie boisz się, że ominie cię impreza. Boisz się, że ominie cię technologia, trend, nowa metoda, ważna książka albo kompetencja, która za chwilę będzie „absolutnie niezbędna”. W efekcie zaczynasz śledzić wszystko jednocześnie.

Newsletter technologiczny.

Podcast biznesowy.

Kanał o finansach.

Kanał o zdrowiu.

Książki o psychologii.

Kurs językowy.

Film o automatyzacji.

Jeszcze tylko jeden artykuł o tym, jak skuteczniej konsumować artykuły.

W teorii zabezpieczasz się przed pozostaniem w tyle. W praktyce możesz stworzyć sobie stały strumień informacji, w którym większość rzeczy zostaje w głowie mniej więcej tak długo jak numer rejestracyjny samochodu stojącego przed tobą na światłach.

Dużo wchodzi.

Mało zostaje.

Jeszcze mniej zostaje użyte.

I właśnie wykorzystanie jest ważniejszym miernikiem niż ilość skonsumowanych treści.

Przestań liczyć wejście. Zacznij liczyć wyjście

Wyobraź sobie dwie osoby.

Pierwsza przeczytała w tym roku dwadzieścia książek o produktywności, przesłuchała sto podcastów i ukończyła cztery kursy. Druga przeczytała jedną książkę, wybrała z niej dwa pomysły i od sześciu miesięcy naprawdę z nich korzysta.

Która nauczyła się więcej?

Na papierze pierwsza.

W życiu często druga.

Wiedza nie staje się wartościowa w chwili, kiedy przejdzie przez twoje uszy.

To trochę wyższy próg jakości.

Jeżeli chcesz zmniejszyć presję ciągłego uczenia się, zacznij raz na jakiś czas zadawać sobie trzy pytania:

- Czego ostatnio się nauczyłem? - Co z tego rzeczywiście wykorzystałem? - Czego mogę przestać konsumować, bo nie prowadzi do żadnego działania?

Nie chodzi o to, żeby każda książka dawała zwrot z inwestycji policzony w Excelu. Możesz czytać z ciekawości i dla przyjemności. Ale wtedy nazwij to uczciwie: czytam, bo mnie interesuje.

To zupełnie inny stan niż: czytam, bo boję się, że inaczej zostanę w tyle.

Pierwszy daje ciekawość.

Drugi potrafi dać zadyszkę podczas siedzenia na kanapie.

Zrób własną listę „nie muszę wiedzieć”

Większość ambitnych ludzi ma listę rzeczy do nauczenia się.

Znacznie mniej ma listę rzeczy, których świadomie nie zamierza się teraz uczyć.

A szkoda.

Taka lista działa jak parking dla tematów, które próbują udawać pilne. Możesz zapisać:

„Nie uczę się teraz zaawansowanego Excela, bo obecny poziom wystarcza mi do pracy.”

„Nie robię kolejnego kursu AI, dopóki nie wykorzystam poprzedniego.”

„Nie zaczynam nowego języka do końca roku.”

„Nie czytam następnej książki o produktywności, dopóki nie wdrożę jednej rzeczy z obecnej.”

Brzmi prawie buntowniczo.

Człowiek świadomie czegoś nie rozwija.

Proszę nie informować internetu.

Nie jest to decyzja na całe życie. To decyzja na teraz. Każdy temat możesz później przenieść z listy „nie teraz” na listę „potrzebuję”. Dzięki temu nie próbujesz rozwijać wszystkich wersji siebie jednocześnie.

Bo właśnie to często robimy.

Trochę chcemy być świetni finansowo, trochę technologicznie, trochę językowo, trochę sportowo, trochę psychologicznie, trochę zawodowo, a najlepiej jeszcze umieć gotować tajskie curry, robić dobre zdjęcia i prowadzić interesujące rozmowy o winie.

Wychodzi z tego człowiek renesansu.

Zmęczony człowiek renesansu.

Wersja minimum

Jeżeli dziś łapiesz się na tym, że masz pięć kursów, dwanaście podcastów i kolejkę książek dłuższą niż termin do specjalisty, nie musisz robić wielkiej czystki.

Zrób jedną rzecz.

Wybierz jeden temat, którego uczysz się obecnie celowo.

Jeden.

Nie oznacza to, że nie wolno ci przeczytać niczego innego. Chodzi o jeden aktywny projekt rozwojowy. Coś, czemu rzeczywiście dajesz czas i z czego oczekujesz konkretnego efektu.

Reszta może poczekać.

Jeżeli jeden temat wydaje ci się skandalicznie małą liczbą, przypomnij sobie, ile razy miałeś siedem rozpoczętych rzeczy i żadnej zakończonej.

Ambicja lubi szeroki katalog.

Postęp bardziej lubi kolejkę.

Nie musisz być na bieżąco ze wszystkim.

Masz być wystarczająco na bieżąco z tym, co naprawdę ma znaczenie dla twojego życia.

Na dziś wystarczy.

Internet jutro znowu wymyśli coś nowego.

Nie musisz być pierwszy w kolejce.

Rozdział 2 - Kiedy ciekawość zmienia się w obowiązek

Jest niedziela wieczorem. Robisz herbatę i zauważasz na stole książkę kupioną dwa tygodnie temu. Bardzo chciałeś ją przeczytać. Temat naprawdę cię interesował. Bierzesz ją do ręki, patrzysz na zakładkę na stronie trzydziestej ósmej i nagle zamiast ciekawości czujesz coś zupełnie innego.

„Powinienem już być dalej.”

Gratulacje.

Właśnie udało ci się zamienić hobby w zaległość.

To ciekawy talent współczesnego człowieka. Potrafimy wziąć rzecz, którą sami wybraliśmy dla przyjemności, i w ciągu kilku dni stworzyć wokół niej system obowiązków, wyników oraz delikatnego poczucia winy. Chcesz czytać więcej? Po chwili masz cel pięćdziesięciu książek rocznie. Chcesz nauczyć się języka? Pojawia się licznik dni bez przerwy. Zaczynasz słuchać podcastu? W aplikacji rośnie kolejka niewysłuchanych odcinków, na którą patrzysz z podobnym uczuciem jak na stertę prania.

Treści edukacyjne zaczynają generować zaległości.

Jakby były rachunkami.

Moment, w którym „chcę” staje się „powinienem”

Na początku większość nauki wygląda niewinnie.

„Ciekawi mnie to.”

Potem:

„Warto byłoby wiedzieć więcej.”

Następnie:

„Powinienem regularnie się tym zajmować.”

I nagle:

„Dlaczego w tym tygodniu prawie niczego się nie nauczyłem?”

To przejście bywa tak płynne, że trudno je zauważyć. Ciekawość daje energię, bo wypływa z wyboru. „Powinienem” zabiera energię, bo wprowadza ocenę.

Nie tylko uczysz się albo nie uczysz.

Zaczynasz być człowiekiem, który „dobrze wykorzystuje czas” albo „marnuje czas”.

I właśnie tutaj robi się niewygodnie.

Bo odpoczynek automatycznie przegrywa konkurs z rozwojem. Jeśli masz do wyboru pół godziny podcastu edukacyjnego albo pół godziny patrzenia w sufit, pierwsza opcja wygląda moralnie lepiej.

Podcast czegoś cię nauczy.

Sufit od lat nie wnosi niczego nowego.

Tyle że pytanie nie brzmi: „Która czynność dostarczy więcej informacji?”. Pytanie brzmi: czego teraz potrzebujesz?

Jeżeli jesteś wypoczęty i ciekawy tematu, podcast może być świetnym wyborem.

Jeżeli przez osiem godzin pracowałeś, odbyłeś pięć spotkań, odpowiedziałeś na trzydzieści wiadomości i pod koniec dnia zaczynasz czytać ten sam akapit maila cztery razy, dodatkowa godzina wiedzy może nie być rozwojem.

Może być przeciążeniem w eleganckim opakowaniu.

Produktywny odpoczynek, czyli odpoczynek, który przeszedł rozmowę kwalifikacyjną

Presja rozwoju tworzy bardzo charakterystyczne zjawisko: zaczynamy wybierać odpoczynek, który da się obronić.

Spacer?

Świetnie, ale z podcastem.

Gotowanie?

Dobrze, ale może przy okazji audiobook.

Podróż pociągiem?

Idealny czas na kurs.

Wieczór?

Dokument zamiast głupiej komedii, bo przecież „przynajmniej czegoś się dowiem”.

Nawet ruch potrafimy zapakować w tabelkę: liczba kroków, tętno, kalorie, strefa wysiłku, regeneracja, tygodniowy trend i prawdopodobnie niedługo certyfikat ukończenia spaceru.

Samo przejście się po parku zaczyna wyglądać podejrzanie mało ambitnie.

Nie ma nic złego w łączeniu czynności. Problem pojawia się wtedy, kiedy nie potrafisz już zrobić czegoś bez dodatkowej warstwy użyteczności.

Spróbuj kiedyś ugotować obiad bez słuchawek.

Początkowo możesz odkryć coś bardzo niepokojącego.

W kuchni istnieją dźwięki.

Dlaczego cisza zaczyna uwierać

Jeżeli przez długi czas każdą wolną chwilę wypełniasz treścią, brak treści zaczyna wydawać się pustką.