Skuci i wolni. Siew przyszłości ebook

Kamil wbiegł szybko po schodach i zadzwonił ostrożnie, jakby się bał, że zbyt mocny dzwonek wyczaruje w drzwiach postać matki. Miał już zresztą dla niej gotowe wykręty, ale ucieszył się, gdy drzwi otworzyła Anka. Był zdyszany, studencka czapka przekrzywiła mu się na głowie. Podał siostrze sporą paczkę i szepnął:

— Jeden z działaczy aresztowany na ulicy. Zdążyliśmy oczyścić mieszkanie. Trzeba poroznosić „bibułę“. Możesz część schować w domu?

— Mogę — odparła również szeptem Anka. — Ale wiesz, mama... Może znaleźć.

— Więc, co ważniejsze, musisz wynieść. I to jak najprędzej. Zapamiętasz adres?

— Co tam takiego? — zapytała z głębi mieszkania pani Martenowa.

— Nic, mamo — odparła świetliście jasnym, kłamliwym głosem Anka kładąc jedną z paczek na górnej części wieszadła w przedpokoju, a drugą wsuwając sobie za gors, nie wiadomo właściwie po co, bo druki odstawały i rysowały się pod ubraniem bardzo dokładnie. — Kamil wpadł jak po ogień zapytać o mamy zdrowie, bo był jakiś niespokojny.

— Czemu nie wszedł? Któż w ten sposób pyta o zdrowie matki? Gucio zawsze był uważniejszy — odparła Konstancja zduszonym głosem, bo porządkowała właśnie w szafie w sypialni.

— Kamil bardzo się spieszył na lekcję, wpadł tylko na chwilę, już pobiegł — zawołała Anka i wyszła za bratem na schody. Kamil, rozglądając się, czy kto nie słyszy, szepnął jeszcze na pożegnanie:

— Co możesz, to schowaj, resztę zanieś. To, co w tej dużej kopercie... Zaraz, czy pamiętasz adres? Lepiej nie zapisywać. Solec 154, Radoń. Zdaje się, że to rodzina robotnicza. Załatw wszystko sensownie, bo jesteś niedorajda.

Anka była już z powrotem w przedpokoju i zamykała ostrożnie drzwi za bratem.

— Co wy tam knujecie przeciwko mnie? — krzyczała z głębi mieszkania matka. — Anka, nie słyszysz? Czy Kamil dobrze zatrzasnął drzwi za sobą? Ciebie to nic nie obchodzi. Mogą bandyci cały dom wynieść, a ty nawet palcem nie kiwniesz. Gdybym ja o to wszystko nie dbała... wiadomo!

Anka tymczasem wyjęła zza gorsu pakiet, który zamierzała pozostawić w domu, i wetknęła go za stojącą w saloniku serwantkę. Odsuwało się ją bowiem od ściany, obyczajem domowym, tylko raz do roku. Drugi pakiet zostawiła na razie na wieszadle. Niedbałym krokiem weszła do sypialni, aby z szafy, gdzie wisiały stłoczone ubrania — niektóre nie noszone od lat — wyjąć swoją salopkę. Z ust matki lał się wartki potok słów, ale Anka go nie słyszała, po prostu nie docierał do niej. Groźne dawniej, napastliwe przemówienia Konstancji Martenowej teraz brzmiały minorowo. To już nie był krzyk trzymający w postrachu całą rodzinę, tylko bezustanne narzekanie. Krzyku jednak, może dzięki różnorodnym intonacjom głosu, słuchano w rodzinie dokładniej niż lamentu postawionego na jednym, monotonnym tonie. A przecież lament ów nie był pozbawiony słuszności.

Jesienią roku 1889 rodzina Martenów zmuszona była opuścić pięciopokojowe mieszkanie przy ulicy Bednarskiej i przeprowadzić się niemal poza granice miasta. na ulicę Wilczą. To nie byłoby jeszcze najgorsze — ulica Wilcza przy Marszałkowskiej zabudowywała się dość okazale — ale dom, w którym mieli teraz zamieszkać Martenowie, znajdował się gdzieś na samym jej końcu, wśród poletek obsadzonych kartoflami, pustych ugorów i parkanów, na wydmuchu, na pustkowiu. Właściciele domu, licząc, że miasto się rozbuduje, postawili co prawda na tym bezludziu wcale ładną i okazałą kamienicę. Lokale frontowe miały nawet miejsca na łazienki, ale stały pustkami — któż bowiem z bogatszych ludzi, którzy mogli sobie pozwolić na większe mieszkanie, chciałby się osiedlić w tak nieeleganckiej dzielnicy, wśród tego błota i ciemności. Na frontowy lokal nie mogli sobie pozwolić, niestety, i Martenowie. Hesia wyszła za mąż, Gucio się ożenił, a drukarnia podupadała coraz bardziej. Groziła licytacja. Mimo że rodzina się zmniejszyła, dochody skurczyły się tak dalece, że dawny tryb życia okazał się niemożliwy. Bez „nieocenionego Gucia“, jak mówiła matka, trudno byłoby wybrnąć z sytuacji. On to ulokował rodzinę na Wilczej w kamienicy, której był współwłaścicielem. Dzięki niemu płaciło się komorne znacznie niższe niż na Bednarskiej. Nie mieszkało się za darmo, o nie, to by przecież stawiało Gucia w nieprzyjemnym położeniu wobec wspólnika, ale wydatek był dużo mniejszy. I mieszkanie było mniejsze. Martenowa, przyzwyczajona do staroświeckich, rozłożystych pokoi na Bednarskiej, dusiła się w nim po prostu. Pomysłowy architekt nawtykał niezliczoną ilość mieszkań do ceglanego bloku, z którego właściciele pragnęli wydobyć najwyższy dochód. Gucio i jego wspólnicy byli ludźmi przewidującymi. Nie zawahali się wybudować na tym pustkowiu domu niezwykle wprost wysokiego — miał pięć pięter, aż się w głowie kręciło. Podwórko było maleńkie i ciemne jak studnia. Mieszkań było więcej niż komórek w plastrze miodu. Pokoje niewielkie, kuchnie prawie zupełnie ciemne. Frontowe mieszkania z widokiem na niezabudowane pustkowia posiadały, jak się rzekło, miejsce na łazienki, bo Gucio liczył — dziwny pomysł — że woda z budujących się filtrów będzie i tu kiedyś doprowadzona. Podobnych luksusów nie miały, oczywiście, mieszkania w oficynie.

Trzy pokoje. Jak się pomieścić w trzech pokojach z kredensem, kanapami, szafami, z meblami, które samą swoją objętością oznaczały dostatek i posiadanie? Konstancja dokonała prawdziwych cudów wtłaczając prawie wszystko między ciasne ściany. Część jednak mebli trzeba było sprzedać i to nadłamało Martenową psychicznie. Łzy nie mogły utulić jej gorzkiego, wiecznie żywego żalu. Wbrew wstrętnym, pozbawionym szacunku zakusom Anki i Kamila, którzy równie nienawidzili domowych mebli, jak matka je kochała, z całej ruiny dotychczasowego życia obroniła to, co najważniejsze. Mieszkanie jej nadal pochlubić się mogło sypialnią, jadalnią i nawet, o szczęście w nieszczęściu — salonem. Meble stały stłoczone tak ciasno, że nie było się gdzie poruszyć. Kredens zajmował całą prawie jadalnię; kiedy się chciało otworzyć drzwiczki, trzeba było zsuwać krzesła w przeciwległy kąt. Możność ulokowania się na kanapie w salonie była połączona z poważnym akrobatycznym wysiłkiem. Wreszcie w sypialni stała już tylko jedna szafa, gdzie ubrania walczyły ze sobą okrutnie i bezwzględnie o każdy centymetr przestrzeni. Dla ludzi w tym mieszkaniu nie było właściwie miejsca, ale na szczęście, prócz Konstancji, rodzina żyła niemal całkowicie poza domem.

I oto nastąpił w poprzednim roku straszliwy dzień, kiedy grunt zapadł się pod Konstancją Martenową. Drukarnia już od dłuższego czasu była w agonii, główną podstawę utrzymania stanowiły przeważnie tylko wizytówki, zawiadomienia o ślubach i pogrzebach. Autorzy książek, którzy pojawiali się czasem na widnokręgu Cypriana, a których on tak lubił, znikli z jego pola widzenia. Poważni wydawcy przerzucili swoje zamówienia do większych, nowocześniej wyposażonych drukarni, gdzie pracowali lepiej wykwalifikowani zecerzy, a ci pomniejsi — do małych drukarenek żydowskich, w których pracował właściciel wraz z rodziną i jednym lub dwoma najmitami, bijąc wszelką Cyprianową kalkulację nieprawdopodobnie niskimi cenami. Nie podobna było wytrzymać konkurencji ani tych wielkich, ani tych małych. Było to bardzo ciężkie i przygnębiające. W dodatku synowie gorzki zawód sprawili Cyprianowi. Gustaw wypłynął na szerokie wody finansów, co mu tam była ojcowska drukarnia! Kamil zaś — ileż zmartwień z Kamilem! — interesował się nią w jeszcze mniejszym stopniu. No i właśnie nadszedł dzień, kiedy drukarnię trzeba było sprzedać w, największym popłochu, na samym progu bankructwa. Tutaj Gucio podał prawdziwie pomocną rękę rodzicom, podczas gdy Kamil okazał się zupełnie do niczego. Udało się cudem po prostu ocalić z tej klęski jakąś niewielką sumkę, którą Gucio umieścił dość korzystnie w akcjach cukrowniczych, tak że z dywidendy rodzice mogli się od biedy utrzymać, ach, jak skromnie! Boże, jak skromnie! Gucio wtykał matce czasem po kilkanaście rubli, ale w najgłębszej tajemnicy. Ojciec nigdy by się na to nie zgodził, co mu nie przeszkadzało prosić co dzień żony o pewną sumkę na cukiernię, gdzie grywał w szachy i czytał gazety, nie bardzo się zastanawiając, czy szczupła renta na to wystarcza.

Ruina majątkowa pociągnęła za sobą nieuniknione skutki, które Konstancja przeżywała jak klęski. Najpierw przeprowadzka, potem konieczność przyjęcia posługaczki zamiast stałej służącej. Potem Kamil, który skorzystał z nieszczęścia rodziców, aby wyprowadzić się z domu i rozpocząć cygańskie życie. Wreszcie Anka, zamiast zgodzić się na wyjście za mąż za niedorozwiniętego syna pewnego aptekarza, wolała zaopatrzyć się w patent nauczycielki domowej i pracować! Jezu Chryste, pracować! Jak ostatnia nędzarka. Dziewczyna niespełna dwudziestoletnia zmuszona była biegać sama po ulicy, narażać się na zaczepki mężczyzn, „służyć“ po różnych domach, zamiast mieć własny dom, gospodarstwo i męża — niezbyt udanego męża, ale czegóż może żądać panna bez posagu — nie każda ma takie szczęście, jak Hesia — no i nic nie robić, co jest przecież najwyższym marzeniem każdej kobiety. Słowem, z winy tego niedołęgi Cypriana, któremu zresztą powodziło się niezgorzej — ta stara pozerka, szachy, kawusia w cukierni — los młodszych dzieci ukształtował się najokropniej i nawet ona, Konstancja, nie potrafiła temu zapobiec. A raczej ich własne, okropne charaktery były wszystkiemu winne. Bo ostatecznie Kamil mógł się dać pokierować Guciowi, zaś Hesia przy pomocy starej Malinowskiej może by jeszcze znalazła jakąś możliwą partię dla Anki. Ale ani jedno, ani drugie z tych wyrodnych dzieci nie chciało słuchać rozumnych planów i propozycji matki. Jajko mądrzejsze od kury. Gucio był pełen jak najlepszych zamiarów w stosunku do Kamila, ale ten młokos zniechęcił go bardzo prędko. Chciał się uczyć, zamiast wziąć jakąś skromną (cóż robić!) posadę, a potem by się zobaczyło. Gucio też zaczynał skromnie. W wyniku narady rodzinnej — chodziło przecież nie o co innego, jak o dobro Kamila — wybuchła straszna awantura i Kamil wyniósł się z domu, no a teraz zaglądał, jak z łaski, dowiedzieć się o zdrowie matki. Anka zaś w ogóle nie słyszała, co się do niej mówi, stale roztargniona, zamyślona nie wiadomo o czym i uparta jak kozioł. Zresztą, powiedzmy sobie szczerze, urodzona stara panna, mimo lat dwudziestu. Chuda, niegospodarna, zawsze jej wiszą jakieś kosmyki, jakieś tasiemki, wiecznie w książkach, nieładna i bez serca — kto taką zechce. Taka jak ona, to tylko na nauczycielkę. Konstancja pogardzała nauczycielkami.

Szczęście, że miała jednak salon na wypadek, gdyby zdarzył się jaki niespodziewany konkurent. Gorzej było ze spaniem: Ance trzeba było rozkładać na noc żelazne łóżko w salonie, co nie licowało zupełnie z ambicjami szanującej się rodziny. Łóżko, złożone z krzyżujących się sztabek żelaznych, rozkładało się i składało z niesłychanym zgrzytem, mozołem i jękiem, jakby było żywym, dręczonym stworzeniem. Czasem zacinało się w uporze, ani rusz nie chcąc wyjść ze stanu bezwładu. Wtedy trzeba było je szarpać, okładać młotkiem, drapać dłutkiem, wreszcie jedna ze sztabek odskakiwała złośliwie, przycinając komuś palec do krwi. Zdarzało się często, że w nocy łóżko z gromowym trzaskiem załamywało się pod Anką i wtedy rodzice biegli z pomocą oszołomionej tym wypadkiem, na pół zbudzonej dziewczynie, która, złożona jak cyrkiel, tkwiła w zdradliwej pułapce. W dzień jednak łóżko znikało z jadalni i znów panoszyły się w niej stłoczone, niepotrzebne konsolki, foteliki, stolik z nie używanym nigdy samowarem, a nade wszystko moloch tego pokoju — wielki, bezczelny, przytłaczający brzydotą i ogromem kredens.

Kwestia spania była domowym sekretem, w dzień jednakże, jeżeli nie liczyć tego, że co krok meble, jakby mszcząc się za brak przestrzeni, wbijały ludziom w ciała swoje kanty, mieszkanie wyglądało tak, że Konstancja Martenowa nie potrzebowała się go zbytnio wstydzić. Było w nim bardzo ciemno, ale Konstancja nie tęskniła do światła. Raczej przeciwnie, raziła ją szeroka przestrzeń niezabudowanej ulicy i wolała widok na mroczną studnię podwórka niż na rosnące przed domem „wstrętne chwasty“, które sprawiały na niej przygnębiające wrażenie prowincji lub wsi.

Przeciwności materialne, ciasnota mieszkania, w którym z trudem mogła się pomieścić jej tusza, rosnące niedołęstwo męża, głupie zachowanie Kamila, zuchwalstwo Anki oraz wiek klimakteryczny wprawiały Konstancję w przygnębienie, sprzeczne z jej dotychczasową naturą, a wyrażające się bezustannym narzekaniem i obfitymi łzami. To wszystko było Ance obojętne. Nie kochała matki. Współżyła z nią z musu, bo nie było innej rady. Panna dwudziestoletnia nie mogła mieszkać sama, a wyjść za mąż za kogokolwiek nie miała zamiaru. Biegała po lekcjach, a nie chcąc być ciężarem w domu, oddawała matce zarobek co do grosza. Nie znała właściwie nikogo, bo znajomi rodziców, zresztą bardzo nieliczni, oraz znajomi zamężnej Hesi mieli dla niej nie więcej niż dwa wymiary i przesuwali się jak cienie w swym nieważnym dwuwymiarowym świecie. W domu Gustawa, zbyt dla niej eleganckim, prawie nie bywała. Była mocno przekonana, że ten świat mieszczański jest skazany na zagładę. Wcześniej czy później. Co za różnica? Nie warto było się nim interesować. Przy tym wszystko związane z rodziną było jej wrogie i wstrętne. Marzyła o dwóch rzeczach: o rewolucji i czytaniu powieści. Reszta — to obojętne.

Tak tedy świata burżuazyjnego, w którym upływało jej życie, nienawidziła, świata proletariackiego, którego sama nazwa dźwięczała w jej uszach dumnie i namiętnie, dotąd nie znała. Była kilkakrotnie na zebraniach samokształceniowych kółek młodzieży, ale robotnicy tam nie bywali. Znała ich tylko z Widzenia, z ulicy, czasem z podwórka, nie wiedziała jak z nimi rozmawiać, była od nich oddzielona jakby szklaną szybą. Mały, drobnomieszczański światek, w którym obracała się z męką, jak ryba w mulistej wodzie, nie stykał się w żadnym punkcie z rzeczywistością proletariacką. Robotnicy polscy byli jej bardziej obcy niż arystokracja rosyjska z powieści Tołstoja czy Francuzi z powieści Zoli, choć jednych ani drugich nie widziała na oczy. Zresztą bohaterowie książek istnieli o wiele barwniej i istotniej w jej wyobraźni niż żywi ludzie. Przekarmiona nadmiarem powieści, patrzała na świat przez zadrukowane karty. Ale tym mocniej działały na nią słowa o potężnym, choć niezupełnie jasnym znaczeniu, dokoła których jej fantazja i wrodzony popęd serca snuły gwałtowne i piękne obrazy. Proletariat, rewolucja — trudno powiedzieć, czy kiedykolwiek przetrawiła gruntownie te pojęcia. Myślała raczej obrazami i porywami wzruszenia, ale słowa te brzmiały w niej niby dzwony, przejmując ją do głębi swym uroczystym dźwiękiem. Jak dotrzeć do tego tak bliskiego, a tak dalekiego świata — nie wiedziała.

Dziś po raz pierwszy otrzymała — co prawda tylko od brata — jakieś ważne zlecenie. Dziś po raz pierwszy miała przenieść nielegalną „bibułę“. Dziś po raz pierwszy miała pójść do tych — naturalnie pamięta dobrze nazwisko — Radoniów na Solec, a wiadomo kto mieszka na Solcu, sama biedota. Może to są prawdziwi proletariusze? Pamiętała, że gdy Kamil opowiadając jej niegdyś o jakimś zebraniu podkreślił: „Było dużo robotników“, w jego tonie dźwięczało zadowolenie i jak gdyby potwierdzenie ważności zebrania. Innym znów razem powiedział: „Ruch staje się coraz bardziej masowy“. Masy — to znów byli robotnicy. Anka żadnego z nich nie znała.

Weszła tedy do sypialni po swoją salopkę, matka bowiem nie pozwalała domownikom wieszać okryć w przedpokoju, z obawy przed złodziejami. Konstancja zasiadła w fotelu, aby łatać prześcieradła. Ciekły z niej słowa jednostajnym strumyczkiem, narzekała, piętnowała postępowanie każdego z członków rodziny po kolei. Anka nie słyszała z tego ani słowa. Nagle matką zawołała:

— Co? Wychodzisz? Teraz? Przecież już się zmierzcha.

— Mam dziś lekcję po południu — skłamała Anka.

— To nie wypada, żeby młoda panna wychodziła sama o zmierzchu. Skąd mogę wiedzieć, czy nie spotykasz się z jakim kawalerem. Za co to wszystko na mnie spada?

Nagle, jak gwizd przez mgłę, przedarł się do świadomości Anki nowy, odmienny ton w jej głosie — bezsilność, bezradność, rozżalenie. Było to coś tak nowego, tak niepodobnego do obrazu matki utrwalonego od lat w wyobraźni Anki, że spojrzała na nią zaskoczona. I nagle ujrzała matkę z taką ostrością, jak się widzi osobę obcą, która w doniosły sposób wchodzi w nasze życie. Matka zawsze wydawała jej się bardzo wysoka, tęga, groźna. Perkaty nos, czerwone policzki, małe, rzucające mocne błyski oczy, zdrowie i energia tej twarzy miały pewne piękno, pewien majestat. Teraz nagle spostrzegła, że matka jest stara. Posiwiała, rzadkie włosy nie stanowiły już puszystego tła dla jej twarzy. Policzki obsunęły się w dół, a obnażone przez to oczy uzyskały jakiś żałosny, niespokojny wyraz. Dawna jędrna tusza zmieniła się teraz w galaretowatą rozlazłość. Anka poczuła nagle litość dla tej rzekomo bliskiej sobie kobiety, z którą czas obszedł się tak okrutnie. Poczuła jednocześnie odruch gniewu. Czemu musiała wiecznie przed matką kłamać i udawać? Czemu nie mogła jej objąć z czułością i opowiedzieć o wszystkich swoich mglistych, a tak dojmujących przeżyciach? Czemu nie było między nimi ani krzty, ani odrobiny porozumienia? Odruch litości, jaki wywołał w niej nagle widok matki, sprawił, że usłyszała bodaj ostatnie jej słowa i odparła:

— Idę niedaleko i wrócę niedługo.

— Ale na jaką ulicę? — zapytała matka.

— Na Marszałkowską — odparła mgliście Anka, już z przedpokoju.

Z ust Konstancji popłynęły obfitsze niż kiedykolwiek narzekania na los, na samotność, dom na wydmuchu, niedołęstwo męża i niewdzięczność dzieci. Anka uspokojona, że wszystko jest w porządku, że nic się nie zmieniło i że nie ma powodu litować się nad matką, bo jest nieznośna, niemądra i małomieszczańska, bo jest obca i nieprzychylna, schowała paczkę „bibuły“ pod bluzkę i z pełnym okrucieństwa zadowoleniem zatrzasnęła za sobą drzwi.

Było jeszcze dość widno. Anka biegła szybko w stronę Marszałkowskiej, przyciskając mufkę do piersi, żeby zakryć kompromitujące kanty. Miała płaską figurę, co ją bardzo przygnębiało, w jej otoczeniu bowiem obfite kształty uchodziły za konieczny warunek urody. Miło więc było poczuć na piersiach jakąś wypukłość, choćby twardą i kanciastą. Kryjąc ją mufką miała uczucie, że wygląda bardzo kusząco i to ją trochę niepokoiło. Żeby jej tylko jakiś mężczyzna nie zaczepił!

Wczesny zachód jesienny poganiał ją w stronę Marszałkowskiej ostatnim blaskiem żółtawego światła na drewnianych domkach, ugorach i parkanach obramiających ulicę Wilczą. Od północy widać było wklęsłe zbocze nieba, nie przesłonięte domami. Wiał mokry wiaterek, ostro pachnący usypiającą ziemią i umierającymi liśćmi. Anka obojętna była na światła i zapachy, którymi wieś usiłowała wtargnąć do rozrastającego się miasta. Nie znała i nie lubiła wsi, a teraz obchodziło ją tylko jedno: jak najszybciej i bez przeszkód dojść do wyznaczonego celu. Gdy wyszła z bramy, rozejrzała się, czy przypadkiem nie stoi gdzie szpicel. Wiedziała, że to pierwsza konspiracyjna zasada. Spod nóg jej furknęły gołębie i zawirowawszy opadły z powrotem na ziemię. W jakimś kominie gwizdnął fałszywie wiatr. Anka przyspieszyła kroku. Pod parkanem stał młody chłopak, przyjrzała mu się nieufnie, spode łba, ale w tej chwili podeszła do niego dziewczyna w chustce i oboje, objąwszy się, skryli się w bramie.

Anka stanęła na rogu Marszałkowskiej, kiedy nagle słońce zaszło i nadleciał zimny deszcz. Trzymając wciąż kurczowo mufkę, ujęła spódnicę drugą ręką, ale bez tej gracji, której uczyła ją matka, a która polegała na umiejętnym uwydatnieniu pośladków. Ruszyła zdecydowanie naprzód. Oto ze zmierzchu wyłoniły się nagle dwie zrezygnowane kobyły, przeraźliwy dzwonek rozdarł powietrze. Anka ledwo uskoczyła w bok. Tuż koło niej przetoczył się z łoskotem i brzękiem konny tramwaj, w którym ludzie siedzieli tak wygodnie i nie mokli. Ach, gdyby to w stronę Wisły szedł taki wspaniały tramwaj jak ten, pod który teraz o mało nie wpadła. Zawahała się przez chwilę, czy nie wziąć dorożki, ale pomyślała, że po pierwsze nie ma na to pieniędzy, a po drugie byłoby to po burżujsku i zupełnie nie zgadzałoby się z sytuacją, której ryzyko i niebezpieczeństwo przejmowały ją rozkosznym dreszczem.

Za Marszałkowską ulica była zabudowana niskimi domkami. Gdzieniegdzie stała kamieniczka. Anka szła prędko, a że była nieuważna, często wpadała w kałuże rozpryskując dokoła siebie zimne bryzgi. Wymijała taplające się mimo niepogody w błocie dzieci i spoglądała w słabo oświetlone świecą lub lampką naftową okna ubożuchnych sklepików, gdzie śledzie leżały obok bardzo kolorowych cukierków i nicianych koronek. Mignął jej za szybą szewc oświetlony od dołu pełgającym światłem lampki, jak na holenderskim sztychu, który wisiał u panny Rzeczyckiej. Domy, z początku rozproszone bezładnie, zwarły się teraz w jeden szereg i z bram zalatywał zapach kapusty, moczu i stęchlizny. Anka w pośpiechu potrąciła kilku przechodniów, usłyszała niezbyt przystojną propozycję, jakiś wyrostek zagrodził jej drogę rozpostartymi ramionami. Wreszcie dostała się na plac Trzech Krzyży, zwany obecnie placem Aleksandra.

Biegła dalej. Starała się nie rozglądać dokoła i przybrać najsurowszy wyraz twarzy. Ulice Warszawy roiły się od zgłodniałych seksualnie mieszczuchów, skazanych na płatną miłość lub na nudne małżeństwo wynikające z konwenansu lub spekulacji majątkowych. Każdy z nich pragnął przygody, awanturki, romansu, który by przyozdobił jego puste życie. Samotnie idąca, nieźle ubrana dziewczyna była raczej rzadkością, toteż za Anką ciągnęli często żarłoczni wielbiciele, usiłując zwrócić na siebie jej uwagę malowniczymi pozami albo zaczepkami. Anka drżała przed nimi. Kiedy miała jakąś „kompromitującą“ książkę przy sobie, uważała ich za szpicli, kiedy zaś wychodziła na ulicę po sprawunki, bała się, wspominając groźne opowieści, że któryś z nich zepchnie ją do ciemnego kąta, wrzuci nagłym ruchem do przejeżdżającej dorożki albo uczyni coś straszliwszego, czego nie mogła sobie nawet wyobrazić — wszystko po to, aby ją „zhańbić“. I teraz ogarnął ją strach i gniew, kiedy stanął przed nią wysoki młodzieniec z butnie zakręconymi wąsami, z wypiętą piersią, bródką w klin i począł napierać tak zdecydowanie, że musiała się cofnąć. Chciała mu powiedzieć coś bardzo nieprzyjemnego, ale wiedziała, że on tylko tego chce, że każde słowo, nawet obelżywe, uzna za przychylną odpowiedź z jej strony. Patrzała więc na niego jak na powietrze i udawała kompletnie głuchą, a serce jej waliło jak młotem z niezrozumiałego przerażenia.

Rzuciła się na oślep przez plac, z zupełną pogardą śmierci — przebiegła przed rozpędzoną dorożką na gumach, która ją oddzieliła od prześladowcy i poczęła schodzić z pewnym wahaniem ulicą Książęcą. Póki jeszcze po prawej stronie miała ogrodzenie Zakładu dla Głuchoniemych, a po lewej mur szpitala św. Łazarza, czuła się dość pewnie. Dalej natomiast ciągnęła się już pustynia spadająca garbami i dołami w kierunku Wisły. Gdzieniegdzie rosło jakieś oskubane drzewko, śmiecie piętrzyły się stosami, zżółkła trawa, pełna zeschłych badyli, karmiła suchą piersią stadko kóz. Przy dziurze wyboistego chodnika więdły rude łopiany. Skarpa faliście spadała ku Powiślu, w gęstniejącym mroku niewyraźnie majaczyły w dole koszary, parkany, drzewa i zarys parowego młyna Blocha. Anka rozpięła parasolkę, lecz wiatr targał nią wściekle, patrzała więc niezdecydowana w rozległą i nieznaną przestrzeń, w którą miała się teraz zapuścić. Może wrócić? Jak tam trafić o zmierzchu, jak znaleźć ów dom? Ale stchórzyć, cofnąć się? Walcząc o socjalizm nie takie trudy trzeba znosić...

Socjalizm. To słowo brzmiało najuroczyściej w myślach Anki. Zastąpiło jej dawną, dziecinną wiarę. Niezbyt refleksyjna, ale namiętna natura dziewczyny pogrążyła się w olśniewającej ją idei, jak spragnione kąpieli ciało w kuszącej wodzie. Reagowała na nią wprost fizycznie. Kiedy czytała „Pisma pomniejsze“ Marksa, biło jej serce, choć rozumiała piąte przez dziesiąte. Nieubłagana konieczność kryzysów w państwie kapitalistycznym przejęła ją niemal ekstazą. Kamila irytowała ta egzaltacja. Twierdził, że czytała byle jak i nie umiała myśleć konsekwentnie. Wiadomości jej po ukończeniu gimnazjum były tak szczupłe, że nie warto o nich wspominać. Engelsa „Pochodzenie rodziny“, Buckle, Mickiewicz, Bieliński, „Antropologia“ Taylora i wreszcie tom Marksa gorliwie czytany, a niezbyt zrozumiały wskutek braku przygotowania dały jej dość chaotyczne pojęcie o prądach nurtujących epokę. Umiała pochłaniać powieści, ale czytanie naukowej książki męczyło ją i choć oczyma starannie i mechanicznie przebiegała zadrukowane kartki, myśl uciekała jak latawiec podbijany wiatrem. Jej stosunek do idei socjalizmu był nade wszystko uczuciowy. Nie tyle ją rozumiała, ile kochała. Bardzo pragnęła cierpieć. Straciłaby szacunek dla siebie, gdyby nie miało jej czekać w przyszłości więzienie. Ustrój socjalistyczny znaczył dla niej tyle, co za dawnych jej mistycznych przeżyć — zbawienie.

Z pakiecikiem druków pod bluzką czuła się mocniejsza i odważniejsza niż zwykle. Zapadał mrok, a gęstniejąca mgła przyspieszała jeszcze nadejście ciemności. Anka ostrożnie schodziła w dół ku Wiśle jakimś niby chodniczkiem, który raczej przypominał gliniastą ścieżkę. Zbocze było strome i śliskie, przechodniów niewielu. Pod górę człapała wolno kobieta w chustce i z koszykiem w ręce. Szkoda, że nie idzie w przeciwną stronę, można by się do niej przyłączyć. W tej chwili minął Ankę jakiś wyrostek, zajrzał jej bezczelnie w oczy i powiedział coś, czego nie zrozumiała. Przestraszyła się i stanęła, a wyrostek popędził w dół, zręcznie ślizgając się po rozmiękłej glinie. Kobieta w chustce już dawno ją minęła, zanim Anka zdecydowała się ruszyć znowu. Rozgniewała się sama na siebie, że jest taka bezradna i wszystkiego się lęka, pobiegła więc naprzód drobnym kroczkiem, trzymając kurczowo spódnicę, torebkę, mufkę i niepotrzebną parasolkę. W dole majaczyło niejasno światełko gazowej latarni. Powitała je z ulgą, niby zbłąkany okręt latarnię morską. Nagle wyrósł przed nią wysoki parkan z desek, naprzeciw bezkresne pole. Zabiło jej serce. Pod takimi parkanami dzieją się podobno najstraszliwsze zbrodnie. Zagadała w niej cała wiedza życiowa wyniesiona od mamy, dla której poza życiem codziennym istniał tylko świat występku i zbrodni, poznawany z łamów gazet i z relacji sąsiadek, stróżek i służących. Byleby minąć jak najprędzej ten płot. Bóg wie co się może zdarzyć. Anka przyspieszyła kroku i zaplątawszy się we własną spódnicę rozciągnęła się jak długa na gliniastej ziemi. Kapelusz spadł jej z głowy, parasolka poleciała do wezbranego niby strumień jesienny rynsztoka. Anka leżała chwilę ogłuszona, nie wiedząc, co się stało, potem pomacała ostrożnie paczkę na piersiach, czy nie doznała uszkodzenia, wreszcie wstała i popatrzała bezradnie. Była w żałosnym stanie. Cały bok umazany mokrą gliną, do bucików wierzchem nalała się woda, dół spódnicy aż ciężki od błota, kapelusz spłaszczony i ubrudzony. Parasolki nie było po co szukać — skryła się zupełnie w cuchnącej wodzie rynsztoka. Pierwsza myśl — co powie matka? Na żadnej „porządnej“ ulicy nie mogłaby jej taka przygoda spotkać. Po chwili pomyślała z niechęcią: „socjalistka! boi się mamy“! I poszła przed siebie w mglistą ciemność wzdłuż parkanu ciągnącego się chyba w nieskończoność. Było jej zimno i mokro. Gdyby można kogo zapytać o drogę.

Usłyszała za sobą męskie kroki. Zakołatało jej ze strachu serce. Złodziej, bandyta, szpicel? Kroki trzymały się od niej w równej odległości. Chyba raczej szpicel, bo bandyta już by skoczył z tyłu. A może po prostu jakiś mieszkający na Powiślu robotnik. Ta myśl przejęła ją ciepłem. Szanowała tak mało sobie znanych robotników. Robotnik, ale żeby taki prawdziwy, nie jakiś łobuz nadwiślański... Można by go spytać o drogę...

W tej samej chwili przewróciła się znowu i skręciła tak mocno nogę w kostce, że głośno krzyknęła. Trudno jej było wstać, siedziała bezradnie w błocie, rozcierając bolące miejsce. Cóż za niedołęstwo i to w dodatku, kiedy się niesie taki ładunek. Anka wstała z trudem, trzymając się desek parkanu. Z mgły wyłonił się kształt ludzki. Młody chłopak w kaszkiecie na głowie, z podniesionymi od chłodu ramionami, nie wyjmując rąk z kieszeni przystanął i przyglądał się Ance przez chwilę.

— Gdzie tu... gdzie ulica Solec? — zapytała niepewnie.

— Tu zaraz w prawo — odparł przyglądając jej się podejrzliwie. — Zależy, który numer.

— To ja już trafię — powiedziała niechętnie Anka. Pyta o numer, może szpicel? Choć oni inaczej wyglądają. Zdaje się w melonikach, z bródkami. To chyba raczej robociarz. Tylko że ciemno, nic nie widać.

— Jak tam pani chce. Mogę podprowadzić — i po chwili wahania dodał: — Mnie się nie ma czego bać.

— Do... dobrze — zgodziła się Anka.

Szli obok siebie w milczeniu. Anka starała się nie kuleć. Było już prawie zupełnie mroczno. Parkan się skończył, po bokach ulicy zamajaczyły parterowe domki i chałupy. Szczekały psy. Z mgły wyłaniały się cienie ludzkie i ginęły w niej bezszelestnie. Chłopak odezwał się nagle:

— W takich obcasikach nie chodzi się na Solec. W kapelusiku. Tu nie miejsce dla eleganckich panieniek.

— Co pan tam wie? — mruknęła Anka i zaraz pożałowała swoich słów. Czy się czasem nie zdradziła? Zresztą wszystko jedno, robociarz chyba nie może być szpiclem ani bandytą. Matka mówi, że każdy robotnik to złodziej. Co matka wie o świecie poza kuchnią, salonem i pieniędzmi, które jej przynosi ojciec. Czy wie, co istnieje poza jej ohydnym światkiem?

Znów potknęła się. Chłopak podtrzymał ją mocno i już nie puścił jej łokcia. Pierwszy raz w życiu szła pod rękę z mężczyzną, bo ojca i braci nie można liczyć. Mężczyzna, postać tajemnicza, trochę straszna i pociągająca. Ale czy takiego prostego chłopca można uważać za mężczyznę? Cała spuścizna duchowa Martenów krzyczała w niej, że nie. Nowonabyte poglądy kazały jej widzieć w nim godnego szacunku człowieka, ale czy mężczyznę? Zawstydziła się niepoważnych myśli i dotknęła nieznacznie kanciastej paczki na piersiach.

— Tu, zdaje się, jest 154 numer? — Anka przystanęła. — Solec, prawda?

— Tak, a co? — chłopak przypatrzył się jej bacznie.

— To ja już pana pożegnam. To tu.

— Ja też tu.

— Co to znaczy? — odparła z gniewem Anka. — Czy mam prosić, żeby pan sobie poszedł?

— To już ja tam nie wiem. Jak się pani podoba. Ja tu mieszkam.

— Dziękuję panu — odparła zimno i pobiegła przodem.

Dom był drewniany, piętrowy, z mansardą. Mętne szyby mdło rozsiewały poświatę palących się za nimi naftowych lampek. W oknie pierwszego piętra otworzono lufcik i ktoś wyjrzał na ulicę. Gdzieś w pobliżu miauknął żałośnie kot. Sień domu była otwarta, obficie parując na ulicę wonią kapusty i dusznego wnętrza. Anka pobiegła śmiało po ciemnych schodach podtrzymując spódnicę. Wiedziała, że mieszkanie jest na pierwszym piętrze, chciała się też czym prędzej pozbyć swego towarzysza. Na piętrze było dwoje drzwi. Które wybrać? Potknęła się o jakiś kubeł. Nagle prawe drzwi się uchyliły, buchnęła z nich para prześwietlona słabym blaskiem lampy i zapłakało dziecko.

— Leoś, zakryj dzieciaka, bo się przeziębi — zawołał lekko ochrypły głos kobiecy.

— Przepraszam, czy tu mieszka pan Radoń?

— Mieszka. A co? — odparła kobieta. — Taki tam i pan. Proszę wejść, bo cugi.

Anka weszła i zamrugała, bo po ciemnościach, do jakich przywykły jej oczy, światło lampki naftowej wydawało się oślepiające. Izbę napełniała para buchająca z balii i kotła, w którym gotowała się bielizna. Balia była przysunięta tuż do komina, dwa łóżka stały pod ścianami, między nimi niewielki stół. W kącie za drzwiami wisiało zapewne ubranie przesłonięte płachtą. Stłoczone meble zajmowały w izbie tyle miejsca, że ludzie mogli poruszać się z trudnością. Stara kobieta stanęła znów przy balii, młodsza siedziała na łóżku i karmiła dziecko. Mężczyzna w średnim wieku postękując zdejmował ciężkie, obłocone buty. Na widok Anki schował czym prędzej pod stół nogi owinięte w brudne gałgany. Drugie dziecko bawiło się na podłodze, tuż przy drzwiach.

— Dobry wieczór — powiedziała Anka z uczuciem jakiegoś nieznośnego zawstydzenia. Zdawało jej się, że jest zbyt strojnie ubrana, że wygląda jak dobroczynna dama i że wszyscy patrzą na nią wrogo. „Różnica klasowa“ — przemknęło jej przez myśl gotowe zdanie. Dopiero po chwili zdała sobie sprawę, że na twarzach zebranych maluje się nie tyle wrogość czy zawiść, ile powstrzymywana chęć śmiechu, i że ona musi wyglądać nie tyle dystyngowanie, ile okropnie w zabłoconej i przemokłej sukni, w przekrzywionym kapeluszu na potarganych włosach i z wypukłym, kwadratowym biustem. W dodatku poza nią rozległ się ironiczny głos jej nieznajomego z ulicy:

— Niech się panienka nie przejmuje, że w takim stroju wchodzi na nasze salony. My tego zwyczajne. Ładnemu we wszystkim ładnie.

Łzy urazy zakręciły się Ance w oczach. Chciała wyglądać ofiarnie, ponuro, nie znosiła, żeby z niej drwiono. Obie kobiety uśmiechały się jawnie, co było widoczne pomimo słabego światła naftowej lampy. Kobieta, która prała, była stara, bezzębna i pomarszczona, jakby i twarz jej miękła w balii przez długie godziny. Druga — młoda, wątła, bezbarwna, o nieśmiałym spojrzeniu bardzo niebieskich oczu, podbitych głębokimi cieniami, tak że tęczówki tylko z rzadka błyszczały wśród bladości twarzy niespodziewanym błękitem. Zapięła stanik, położyła na łóżku uśpione dziecko i powiedziała z nagłą stanowczością, podnosząc oczy i zaraz chowając je pod przezroczystymi powiekami:

— Niech no sąsiadka zabiera swoją bieliznę i idzie, kiedy trafili się goście.

Stara spojrzała na nią żałośnie, widać ciekawa była nowego człowieka; z ociąganiem się wzięła parę sztuk wyżętej bielizny i niechętnie wyszła nie domykając za sobą drzwi.

Mężczyzna, siedzący za stołem, był najwyraźniej pijany. Rozparłszy się szeroko łokciami na stole patrzał przed siebie, głupio się uśmiechał i chwilami coś bełkotał. Czy to jest ten Radoń? Ładna historia w takim razie. Anka powiedziała doń sucho;

— Czy to pan Radoń?

— Ja... jaki tam Radoń — i wpadając w gniew krzyknął z jakimś osobliwym parsknięciem:

— Cccco, ttto Jasiek tu sobie łachudry sprowadza do mego domu? Widzicie go — pana. Pan Radoń. Już... jjuż się panu Radoniowi dawno kryminał należy. Za moją krzywdę — i zaczął popłakiwać bezmyślnie, wycierając łzy kułakiem.

— Cicho, Józiek, wstydu nie rób — szepnęła kobieta, zakrywając dziecko szmatą. Chłopak, który przyszedł razem z Anką i wciąż stał w drzwiach przypatrując się wszystkiemu bacznie, powiedział drwiącym tonem:

— Radoń to chyba będę ja. Ale pani się uszargała na tym błocku! Pani to będzie z dobroczynności czy jak?

Dziewczyna patrzyła bezradnie. Idąc tu wyobrażała sobie wszystko jakoś inaczej. Myślała, że towarzysz Radoń będzie starym robociarzem z sumiastymi wąsami, że pewno będzie miał żonę miłą, starszą kobietę, że wspólnie we trójkę naradzą się, co robić dalej, że spojrzą na nią z podziwem, kiedy im wręczy paczkę „bibuły“. Tymczasem tyle osób było w tym pokoju, stosunek do niej trochę ironiczny, trochę wrogi, nie wiadomo, czy można tym ludziom zaufać, ten Radoń taki młody. Stała więc milcząc i wyglądała bardzo żałośnie.

„Nie umiem mówić z robotnikami“ — pomyślała gorzko. Jej wrodzona nieśmiałość nagliła ją do panicznej ucieczki. Co ma właściwie teraz zrobić? Jak wypełnić polecenie, z którego była taka dumna? Jak się rozmówić sam na sam z tym drwiącym Radoniem? Po obelgach, jakie usłyszała od pijaka.

— Ja... nie z żadnej dobroczynności — szepnęła bliska płaczu.

Młoda kobieta przesunęła się między stołem a łóżkiem i podeszła do niej. Miała na sobie szarą, do ziemi spódnicę, oczywiście bez żadnej tiurniury czy gorsetu. Pod kaftanikiem wyłożonym na wierzch spódnicy rysowały się nie skrępowane niczym piersi. Mocno ściągnięte i splecione w twardy warkocz bardzo jasne włosy zwinięte były w brzydki kok, urągający wszelkiej modzie. Jeden puszysty promień zbuntował się przeciw żelaznej dyscyplinie i opadał na oko. Kobieta odgarniała go często niecierpliwym ruchem.

— Proszę tu siąść przy kominie. Trzeba wysuszyć sukienkę. Kapelusz lepiej zdjąć. Jak wyschnie, to się łatwiej oczyści. — I zerknąwszy bokiem na pijaka przy stole, dodała cicho: — A co pod stanikiem, to proszę wyjąć, ja schowam.

Zasłoniła sobą Ankę, spiesznie rozpinającą haftki, koniki i guziki i z ulgą wyjmującą paczkę, która dała jej się mocno we znaki. Kobieta wykonała pół obrotu i podała pakiet młodemu Radoniowi, który stał wciąż przy drzwiach. Ten chwycił go błyskawicznym ruchem i sobie z kolei włożył w zanadrze. Wszystko to trwało chwilkę, ale atmosfera natychmiast się zmieniła. Radoń zdjął kurtkę i czapkę, powiesił je na gwoździu. Kobieta pomogła Ance jak najszerzej rozłożyć ubłocony ciężki brzeg spódnicy, kapelusz powiesiła nad kominem, potem wylała wodę z balii do wiadra, a Radoń wyniósł je do sieni. Balia stanęła na sztorc przy ścianie i w izbie zrobiło się trochę luźniej. Radoń powróciwszy znalazł dla siebie miejsce na zwolnionym stołku. Kobieta stanąwszy przy kominie mieszała w garnku zupę.

— Ja jestem jego siostra — powiedziała wskazując głową Radonia. — A to mój mąż, Stolarek Józef — dodała z wyraźnym przygnębieniem i patrząc na jego pijacką, bezmyślną twarz machnęła ręką.

Radoń przysunął się nieco ze stołkiem i wbił w Ankę uporczywe spojrzenie spod nachmurzonych brwi:

— A wy kto? — zapytał i dodał szeptem: — Towarzyszka?

Po całym ciele Anki rozlało się ciepło od tego słowa. Ale czy miała prawo do niego? Czy miała prawo temu robotnikowi i tej kobiecie przy kominie mówić „towarzysze“? Radość jednak była większa niż wątpliwości. Kiwnęła głową kilkakrotnie. Wyraz oczu Radonia zmiękł. Pijak, siedzący za stołem, stęknął i dziwna rzecz, dotąd obojętny na to, co się działo, dosłyszał pytanie Radonia. Palnął pięścią w stół i wybełkotał:

— Same towarzysze, psiakrew ich, cholery! Żeby z tego jaka korzyść była albo co, a tak tylko ziandarów na łeb sprowadzą.

— Nie trzeba zwracać na niego uwagi — powiedziała cicho Stolarkowa. — Wiadomo, pijany.

Stolarek położył głowę na stole i zachrapał.

Radoń nie przestawał patrzeć na Ankę uparcie. Ironiczny wyraz znikł z jego twarzy, ale była wciąż jeszcze napięta i nieufna. Miał równie jasne włosy jak siostra, lecz w przeciwieństwie do niej był mocnej budowy, wysoki, barczysty, a gdy stał, zdawało się, że wywali głową sufit izdebki. Nos prosty, krótki, brwi nastroszone i chmurne, usta z bardzo białymi zębami, choć jednego brakowało z boku. Mógł mieć lat dwadzieścia parę. Na nogach miał chłopskie buty z cholewami, podarte i ubłocone, koszulę otwartą przy szyi, jakby było gorąco, a jeden jej rękaw, wyrwany ze szwu, błyskał gołym ciałem. Córka Konstancji Martenowej odwróciła od tego widoku oczy.

— A kto wam dał nasz adres? — zapytał. Już to, że mówił do Anki „wy“ napełniało ją otuchą, ale ton wciąż był nieufny. — I takeście szli przed siebie, nie znająca ani okolicy, ani ulicy? Mało brakło, a pytać byście zaczęli ludzi o nas. Tyle, żeśmy się przypadkiem spotkali. To ma być nielegalna robota? A kto wyście są?

Przemawiał do niej ostro i surowo. Jakim prawem? Gdybyż to był przynajmniej jakiś starszy towarzysz. Anka spodziewała się od robociarzy sympatii i podziwu (tak, podziwu dla swojej ofiarnej młodości), a tu tymczasem karcą ją jak dziecko. Spojrzała z niechęcią na Radonia i powiedziała cicho:

— Sprawa była nagła. Ktoś... jeden towarzysz aresztowany na ulicy. Trzeba było czym prędzej oczyścić mieszkanie.

Rodzeństwo spojrzało na siebie porozumiewawczo. Po czym siedzieli wszyscy dłuższy czas w milczeniu, mokra spódnica Anki parowała w cieple komina, w przemoczone nogi było jej bardzo zimno. Czemu nie wzięła kaloszy? Wstrząsnął nią lekki dreszcz. Stolarkowa natychmiast to spostrzegła i podsunęła jej suchy gałgan pod stopy:

— Niech pani zdejmie trzewiki i nogi oprze tu na popielniku. Prędzej się ogrzeją.

„Powiedzieć tym ludziom swoje nazwisko czy nie powiedzieć — myślała Anka — Kamil nie wyjaśnił, czy w nielegalnej robocie mówi się nazwiska. Ale jeżeli ja wiem, jak się oni nazywają...“

Rozpinając długi rząd guziczków przy obuwiu, powiedziała po namyśle — to było może sprzeczne z zasadami konspiracji, ale chciała okazać tym ludziom zaufanie:

— Ja się nazywam Martenówna, a paczkę dał mi dla was brat.

— Marten? — zastanowiła się Stolarkowa. — Pan Kamil może?

— Znacie go? — ucieszyła się Anka.

Stolarkowa stojąc złożyła ręce na brzuchu i widać było, że pobiegła myślą w przeszłość.

— I znam i nie znam. Z Lip jeszcze. Przyjechał tam kiedyś, rękę podał jak człowiekowi i zaraz musiał uciekać. Państwo Lipscy go wygnali, czy jak? Ja wtedy służyłam we dworze.

— Też ci się na wspomnienia zebrało — parsknął brat. — Jest co wspominać.

Stolarkowa jeszcze przez chwilę patrzała w przeszłość, potem machnęła ręką i znów zajęła się zupą, a po chwili podeszła do ściany, odsunęła płachtę, zdjęła z gwoździa wyświechtaną spódniczynę i podała Ance mówiąc:

— Na nic takie suszenie. Niech pani to włoży tymczasem, a spódnicę trzeba rozwiesić, nasiąkła wodą jak snopek lnu.

— Proszę mi nie mówić „pani“, towarzyszko — szepnęła Anka (jeżeli ten zuchwały chłopak tak mówi, to czemu by jego miła siostra nie miała...).

Ale Stolarkowa wzruszyła ramionami z lekceważeniem dla samej siebie i zaczęła skubać zacierki wrzucając je do perkocącego na kominie garnka.

— Co tam ze mnie za towarzyszka — mruknęła.

Tymczasem dół Anczynej spódnicy stał sztywno na podłodze wśród sączących się z niego strużek brudnej wody. Anka rozejrzała się niespokojnie dokoła. Zdjąć spódnicę przy wszystkich? Ale nikt na nią nie patrzał. Stolarek siedział rozwalony i pochrapywał, a Radoń, odwrócony tyłem, wycierał mokre buty starym workiem. Anka schroniła się za łóżkiem i wreszcie przebrana zasiadła na trzecim krześle przy stole. Stolarkowa odebrała od brata pakiet i wepchnęła go pod siennik drugiego łóżka.

Wtedy dopiero Anka spostrzegła, że na łóżku tym spod pierzyny wyzierała bardzo blada, na pół dziecinna jeszcze twarz o dużych, iskrzących się gorączką oczach. Rozwichrzona ciemna czupryna, odbijająca od różowej wsypy nieobleczonej poduszki, nadawała tej twarzy jakiś natchniony wyraz. Chłopiec — trudno było określić jego wiek — wpatrywał się w nią upartym, niemal dotykalnym spojrzeniem. Ankę zalał war na myśl, że mógł ją widzieć, jak się przebierała, ale w chudej, papierowej twarzy jego było coś tak bezcielesnego, że po chwili sama się zawstydziła swej myśli. Stolarkowa zauważyła, jak skrzyżowały się spojrzenia tych dwojga, i powiedziała:

— To nasz brat Leoś. Bolą go plecy i nogi, nie może się ruszać. Już trzy lata tak leży. On tak patrzy, czy może pani jaką książkę przyniosła.

Na tę prezentację Leoś uśmiechnął się z wysiłkiem, nie rozchylając warg. W twarzy jego było coś starczego, a jednak się czuło, że to dziecko. Oczy jego miały tyle przyciągającej siły, że Anka wstała i podeszła bliżej, wyciągając doń rękę. Dłonie chorego leżały skrzyżowane na pierzynie, chude, kościste, o żółtozielonej skórze. Uścisk ich jednak był niespodziewanie silny. Z bliska było widoczne, że musiał to być chłopiec piętnastoletni. Tak, to było jeszcze dziecko.

— Lubisz, Leosiu, czytać? — zapytała Anka.

— Niech pani siądzie tu — poprosił cicho chory. Anka usiadła na skraju jego łóżka. Nie zrobiła tego z wielką ochotą, bo pościel musiała być dawno nie wietrzona i czuć ją było potem i chorobą, ale miło jej było, że sprawia widoczną przyjemność choremu, który oglądał ją tak łapczywie i ciekawie, jak mechanik nową i skomplikowaną maszynę. Dotknął czubkami palców jej rękawa.

— Niech im pani powie, żeby mi pokazali później te książki, co pani przyniosła — szepnął.

— Co? Nie wiem — spłoszyła się Anka. Nie wiedziała, czy powinno się pokazywać literaturę nielegalną choremu dziecku. — Naprawdę, ja nie wiem. Nie wiem w ogóle, czy to można rozpakować? Jak państwo... jak towarzysze myślą?

— Ja wiem?... — powiedział Radoń. — Chyba że nie.

Na twarzy chorego odmalował się wyraz bólu i zawodu. Zamknął oczy i blada jego twarz okolona masą rozwichrzonych włosów stała się zimna i niedostępna.

— Matka, dawaj jeść! — krzyknął nagle, zbudziwszy się Stolarek. — Jak mąż przyszedł, posłuż mu, zamiast odstawiać tu towarzyszkę.

Stolarkowa rozwiesiła mokrą spódnicę Anki na sznurku nad kominem i nalała na poszczerbione talerze zupy. Bochen razowego chleba leżał na stole. Ance przysunęła talerz w kwiatki i dała zamiast drewnianej cynową pogiętą łyżkę. Po obfitościach kuchni rodzinnej, z których matka nie zrezygnowała pomimo uszczuplonych środków, kolacja ta wydała się Ance tak uboga, że chwyciły ją skrupuły, czy powinna zabierać tym ludziom talerz zupy, tym bardziej, że nie miała apetytu, że zawsze jadała z niechęcią. Ale znów odmowa mogła dotknąć gospodarzy, toteż mężnie kryjąc odrazę, poczęła jeść kapuśniak, którego nie cierpiała. Siedziała ciągle jeszcze na łóżku, do którego z powodu ciasnoty jeden bok stołu przylegał całkowicie. Leoś z bolesnym jękiem uniósł się na łokciu i niechętnie grzebał w zupie. Czemu młodsze dziecko, które mogło mieć około trzech lat, Stolarkowa karmi piersią? Anka nie wiedziała, że to dlatego, aby ponownie nie zajść w ciążę. Rozbudzone teraz zapachem kapuśniaku zsunęło się z łóżka do starszej siostrzyczki. Usiadły wprost na podłodze przy kominie i jadły z jednej miseczki. Radoń jadł trzymając miskę wprost na kolanach. Stolarek nagle się rozgadał i chciał koniecznie z natrętną uprzejmością ustąpić Ance swego krzesła, ale się nie zgodziła ze względu na Leosia, któremu jej obecność sprawiała wyraźną przyjemność. Stolarkowa sprzątała i jadła na stojąco. Rodzeństwo milczało, Stolarek gadał teraz bez przerwy, narzekając na biedę, na to, co teraz robić w zimie — był murarzem — na to, że żonie się jakiejś polityki zachciało, że brat żony chory i tylko kosztuje, a żadnego z niego pożytku, że dzieciaków już dwoje umarło, a te, co żyją, to nie wiadomo po co żyją, bo, psiakrew, żyć nie warto, i że on jest człowiek honoru, i każdy go ceni, i majster musi go cenić, tylko własna żona go nie ceni, ale on jej pokaże, bo żona winna posłuszeństwo mężowi, i dzieci też z jego pasem się znają. Dodał jeszcze, że takiej ładnej panience, jak Anna, co zaraz widać, że jest z lepszej sfery, nie powinno się mówić „towarzyszko“, bo to dobre dla chamów i kramolników — skąd się u niego wzięło to rosyjskie słowo? — i że on grzeczność zna, i jak takie jest psie życie, to on przeprasza bardzo wszystkich państwa, ale musi jeszcze wyjść do kolegi, bo czegoś zapomniał, a właściwie to tam są imieniny... Zjadł zupę, lekko chwiejąc się wstał od stołu, ucałował z cmokaniem rękę Anki, podszedł do drzwi, wrócił, ucałował jakby po namyśle rękę żony i nareszcie poszedł sobie, ku widocznej uldze całej rodziny. Wraz z nim znikła od razu atmosfera przymusu, nudy, nieprzyjaźni, bezmyślnego gadulstwu. Wszyscy poweseleli i odsuwając puste talerze, poczęli żywiej rozmawiać. Nie padło jednak ani jedno słowo na jego temat. Ankę zdziwiło to trochę. U niej w domu, kiedy ktoś wychodził z pokoju, natychmiast zaczynano ożywioną o nim rozmowę. Rozmowę najczęściej nieprzychylną. Najpiękniejsze chwile w tym względzie następowały wówczas, gdy byli goście i ktoś pożegnał się wcześniej od innych. Ledwo zatrzasnęły się za nim drzwi, reszta zatapiała natychmiast chciwe kły w jego prywatnym życiu, dobrej sławie, właściwościach charakteru i rozumu. Nie oszczędzało się też członków rodziny. Ojciec co prawda zazwyczaj bywał milczący, ale matka wobec obcych charakteryzowała namiętnie zarówno własne dzieci jak męża, przy czym obronną ręką z tych charakterystyk wychodził jedynie Gucio.

Tutaj było jasne, że Stolarek różnił się od swojej żony i szwagra, że obecność jego była przymusem dla wszystkich, nawet dla małych dzieci, które po jego odejściu zaczęły głośniej szczebiotać siedząc pod stołem. Ale nie padło ani jedno słowo. Może dlatego, że nie chcieli wobec niej, obcej... A może już przywykli, nie zdawali sobie sprawy... Jednak owszem, bo po odejściu Stolarka Radoń wstał, przeciągnął się lekko i powiedział do siostry:

— Wyniosę paczkę. Schowam. Zawsze będzie pewniejsza.

I wyszedł do sieni, a po chwili słychać było jego ciężkie kroki dążące na strych.

Naftowy płomyk prześwitywał niemrawo przez zakopcone szkiełko, w izbie było ciepło, duszno od pary, ale zacisznie. Stolarkowa powiedziała:

— Ja bardzo przepraszam, ale muszę skończyć pranie. Pieram dla ludzi, bo potrza zarobić.

— To ciężka praca — odparła Anka nieśmiało. Bała się, że cokolwiek powie, będzie to brzmiało fałszywie i głupio.

— Co robić, mój na utrzymanie prawie nie daje.

A tu dzieciaki, Leoś chory...

— A... a towarzysz Radoń? — powiedziała znów z zająknięciem Anka.

— Jasiek? Co on? Trzech miesięcy nie ma, jak go z kozy wypuścili. Za strajk. Długo bez roboty chodził. Teraz dopiero pracuje w piekarni u Łapińskiego. Nocna praca. Ale lepiej, bo się mało spotykają z moim. Bo to nieporozumienia, jak w rodzinie...

Zdjęła z komina kocioł i całą jego zawartość wylała na balię. Buchnęła para, zasyczała rozlana woda na blasze. Ance cisnęło się mnóstwo pytań na usta. Dlaczego ten „jej“ Stolarek nie daje żonie na utrzymanie? Jakie nieporozumienia? Na co jest chory Leoś? Raziło ją, że Stolarkowa nie mówiła jakoś ostrzej o mężu, o tym głupim, pijanym człowieku, który szydził z pięknego słowa „towarzysz“ i w dodatku nie dawał pieniędzy na życie. Chciałaby o to wszystko zapytać, ale bała się okazać niedyskretną, bała się tych ludzi do siebie zrazić. Byli to pierwsi robotnicy, z jakimi się zetknęła, chciała się do nich zbliżyć, zapoznać jakoś lepiej, zniszczyć tę przegrodę, która ich od niej dzieliła. Nie była przecież elegancko ubrana, nie uważała się za „panią“, zarabiała już własny grosz latając po lekcjach. Co ich dzieliło? Czemu się czuła onieśmielona? Czemu wątpiła o ich życzliwości? Czy dlatego, że umiała więcej od nich, że się uczyła? Czy, że dla nich była przybyszem z obcego i wrogiego świata? Ale świat ten był Ance równie obrzydły jak im.

Stolarkowa wyszła z dwoma wiadrami po wodę. Słychać było, jak schodziła po schodach. Widocznie studnia była na podwórzu. To chyba strasznie tak po nocy brać wodę ze studni. Nachylać się nad czarną, groźnie pociągającą taflą, żeby w niej zanurzyć kubełek. Anka wyobraziła sobie, że się tak zamiast Stolarkowej pochyla, pochyla, leci... Drgnęła. Ścierpła trochę od niewygodnego siedzenia na łóżku. Drzewo w kominie płonęło z głuchym, przyjemnym huczeniem. Malutka dziewczynka, z dwoma warkoczykami ciasno zaplecionymi i związanymi tasiemką, wyszła spod stołu i pokazała Ance zwinięte gałganki imitujące lalkę. Anka ocknęła się z chwilowego, na pół hipnotycznego zamyślenia, wzięła dziecko na kolana, pochwaliła nędzną zabawkę. Potem zapragnęła mówić z Leosiem, który wciąż nie spuszczał z niej zgorączkowanych, płonących oczu. Ale i tu obezwładniała ją głupia nieśmiałość. O czym się mówi ze sparaliżowanym dzieckiem? Co zrobić, żeby mu nie okazać upokarzającej litości, a jednocześnie nie wydać się oschłą obcą panią? Jak zachować się wobec takiego nieszczęścia, od czego zacząć? Leoś sam jej ułatwił rozmowę:

— Pani... ma pani jakie książki? Pani pewno ma... bo jak ja tak leżę, to chciałbym się nauczyć... bo jak ktoś uczony, to już nawet i bez nóg... ja czytać lubię... książki lubię...

— To dobrze — rzekła skwapliwie Anka. — Ja książki mam. Mogę przynieść. Czemu nie? A ty dobrze czytasz?

— Dobrze czytam. Jak co drukowane, to mogę. Pisanego nie umiem. Jasiek pomaga, ale on nie czasowy. Ja tu mam pod poduszką taką, książeczkę: „Kto z czego żyje“ i jedną gazetę — tajną. I „Przygody księżniczki Meluzyny“, i „Tajemnice Paryża“, i książkę do nabożeństwa. Dużo mam, ale jeszcze by się chciało. Bo trochę dzieciaków pilnuję, jak siostra wyjdzie, ale mnie się nie słuchają, bo wiedzą, że z łóżka nie wstanę. To czytać mogę.

Anka przeraziła się tej dziwnie mieszanej lektury. Znała dobrze różnicę między złą a dobrą literaturą. „Tajemnice Paryża“ — tym gardziła. I ta „Księżniczka Meluzyna“, co to za okropieństwo? A co to jest „Kto z czego żyje“, znów nie wiedziała. Może co dobrego. Zdaje się, Kamil o takim tytule wspominał.

— Pokaż, Leosiu, obejrzymy te książki.

Chłopiec gorączkowo zaczął wyciągać swoje skarby spod poduszki. Były pogniecione, podarte, sczytane.

— Muszę je tak trzymać, bo jakby się dzieciaki do nich dobrały...

Anka zaczęła łapczywie przeglądać pogniecione druki. Zapomniała o suszącej się spódnicy, nie zwróciła uwagi na powracającą Stolarkową. Leoś spoglądał z podziwem, jak szybko potrafiła przerzucać stronice, czytać tytuły, zorientować się od pierwszego niemal spojrzenia, co dana książka zawiera. Stolarkowa przerwała pranie, pospiesznie rozebrała dzieci i schowała je pod płachtę w nogach Leosiowego łóżka.

— Szymon Młot — mówiła Anna — „Kto z czego żyje“. Nie znam. To musi być ciekawe. To socjalistyczna broszura.

— A ja myślałem, że pani wszystkie takie książki zna — powiedział z rozczarowaniem Leoś.

Dzieci wierzgały nóżkami i przeszkadzały. Leoś sykał czasem z bólu, gdy go szturchnęły mocniej. Ance ścisnęło się serce. Tych troje w jednym łóżku. Dzieci z chorym. Chory z dziećmi. Ale bała się pokazać po sobie, że to widzi. Co mogła na to poradzić? Niewygodne, zgrzytające rozkładane łóżko w rodzinnym salonie wydało jej się zawstydzającym luksusem. Skupiła uwagę na książkach.

— Ja to pani pożyczę — powiedział Leoś — ale mi pani przyniesie inne? Pani przyjdzie? Pani przyniesie?

Nie prośba, ale jakiś żarliwy nacisk był w jego głosie. Jakby powtarzając te słowa, chciał je wbić jej w pamięć. Jakby chciał ją zmusić, żeby przyszła.

Nadszedł Jasiek i widząc, że Anka trzyma na kolanach książki, powiedział:

— Tośmy już czytali i przeczytali sto razy. Owszem, jakbyście mogli nam jakich książek przynieść, to czemu nie, dobrze by było. Dla Leosia najwięcej, ale i dla nas. Jakich wierszy też. Albo ładnych powieści. Ale najważniejsze, to socjalistyczną literaturę.

Tak powiedział: „socjalistyczną literaturę“. Te gotowe słowa mocno i wyraziście utkwiły w jego mózgu, ale nie były to starte słowa. W ustach tego chłopaka dźwięczały pełną treścią.

— Towarzysz Młot — mówił — dobrze wszystko wyłożył. I napisane tak, że można zrozumieć. Bo czasem, to bywa trudno. Próbowałem czytać „Kapitał“, jeden towarzysz pożyczył mi pierwszy zeszyt. Ale trudne, nic nie zrozumiałem. A wy, towarzyszko, rozumiecie?

Jakże Anka miała się przyznać, że nie tylko „Kapitału“ nie czytała, ale nawet nie pomyślała o tym, choć można było pierwsze zeszyty kupić po prostu w księgarni. Kamil czytał, ale ona wolała zawsze powieści. I tej broszurki Młota nie znała. Czytywała „Prawdę“, „Głos“, ale nawet Engelsa przerzuciła tylko, wydał jej się nudny. Jak wyglądała wobec tych ludzi, którzy uważali ją za „towarzyszkę“? Rewolucja, socjalizm — porywały ją te słowa, ale cóż o nich wiedziała istotnie? Oni tu w tym zaduchu, w tej parze, dymie, śpiąc po kilkoro w jednym łóżku, pracując po nocach, siedząc w więzieniu za strajk, wiedzieli więcej, wiedzieli bez gadania, wiedzieli naprawdę, poważnie. Choć, podobnie jak ona, nie czytali „Kapitału“.

— Ja, jakbym nie wierzyła, że ta niesprawiedliwość musi się skończyć, tobym nie dała rady żyć — powiedziała Stolarkowa Wracając do balii. — Ja nie dożyję czego dobrego, taki mój psi los, ale te dzieciaki może i dożyją.

Jasiek podszedł do Anki i przerzucając jedną z broszurek powiedział:

— Najgorsze, skąd dostać książek — inteligencji łatwiej...

Popatrzył na nią szarymi, w tej chwili bezradnymi oczami. Anka nagle poczuła przypływ serdeczności ku temu chłopakowi, który do tej chwili odgradzał się od niej murem niezrozumiałej niechęci. Słabe światło lampki naftowej bruździło jego twarz w głębokie cienie. Klęczał jedną nogą na krześle, prawie leżąc na stole, żeby być bliżej Anki i chorego chłopca. Na zapadłe policzki Leosia wystąpiły gorączkowe wypieki, uśmiechał się i twarz jego stała się znów twarzą dziecka. Patrzał kolejno rozjaśnionym wzrokiem to na Ankę, to na brata. Dzieci uspokoiły się i przejęte ważnością chwili patrzyły z uwagą na starszych, siedząc na łóżku z paluszkami w ustach. Miarowy chrzęst pranej bielizny, huczenie ognia w kominie, żałosne pogwizdywanie pary w czajniku, bulgot wody w kotle zlewały się w miarowe, ciepłe, usypiające dźwięki. Dzieci zwinęły się w kłębuszki i usnęły. Leoś z przejęcia nie czując bólu, podciągnął się nieco w górę na łóżku. Drżał cały słuchając Anki.

— Ja mogę przynieść różne książki, to nic wielkiego. I jeżeli... jeżeli pozwolicie, tobym mogła przychodzić na lekcje do Leosia. Ja daję lekcje... potrafię.

— Oj! — jęknął Leoś z zachwytem.

— Nie potrzeba nam dobroczynności — warknął Jasiek. — Ja od razu czułem, że tu jakimś dobrodziejstwem pachnie.

Anka zaczerwieniła się tak mocno, że aż kropelki potu wystąpiły jej na nosie, a łzy nabiegły do oczu. Ten chłopak ciągle ją obrażał. Nie wiedziała, co odpowiedzieć. Pozwalała drwić z siebie, bo uważała, że jako inteligentka musi mu okazać specjalne względy, że powinna się z nim, robociarzem, obchodzić ostrożnie. Nie czuła wcale, że ta przesadna delikatność wypływała z podświadomego poczucia nierówności między sobą a nimi i — co tu gadać — mimo całego uwielbienia dla klasy robotniczej, z poczucia swojej intelektualnej wyższości. Ale kiedy Jasiek ukłuł ją rdz jeszcze, oczy jej błysnęły gniewnie, podniosła się trochę z łóżka, odsuwając całą sobą stół i nie myśląc o żadnych względach zawołała:

— Nie macie prawa tak do mnie mówić. Nie jestem dobroczynną damą, tylko człowiekiem pracującym jak wy. Nie będę tu przychodzić do was, tylko do waszego brata, i to jest sprawa między nim a mną. I... w ogóle mam dosyć tego.

Stolarkowa wytarła ręce w gałgan i powiedziała:

— Ty, Jasiek, zawsze tak, jak nie możesz z moim starym, to z gościem zaczynasz. Między towarzyszami powinno być chyba bez ceremonii. Jak pani chce do Leosia przychodzić, no to cóż — ludzie mogą sobie... no ten... pomóc. Tu nie ma o co krzyczeć ani dziękować też nie potrza.

To mówiąc, z hałasem wylała wodę z balii do wiadra.

— Pewno że nie — powiedziała Anka drżąc jeszcze z gniewu. — Wy, towarzyszko, to rozumiecie. Bo jak my będziemy sobie obcy... no to po co to wszystko... w ogóle socjalizm.

Jasiek wzruszył ramionami, podszedł do kąta i zdjął z gwoździa kurtkę.

— Na mnie czas do roboty. Jak co źle powiedziałem — przepraszam. Ale ja eleganckim paniom nie bardzo wierzę, już taka moja natura. Jak jeszcze pasałem bydło we dworze, też mnie jedna panna brała na naukę. Pouczyła trochę, owszem, potem jej się sprzykrzyło. Raz mnie dziedzic zbił, że przy pasionce czytałem. I musiał jej nagadać, bo mi potem książek nie dawała. Czytać się nauczyłem, tylko że książek nie miałem. To tak, jak głodnemu kiełbasę pokazać, a nie dać się naźryć. To ja odtąd tego pańskiego uczenia nie lubię.

Anka zaperzyła się:

— I znów, i znów, i wciąż mnie obrażacie. Mówicie do mnie „towarzyszko“, a porównujecie mnie do jakiejś panny ze dwora. Sami sobą poniewieracie, kiedy nie szanujecie słowa „towarzysz“. I mieszacie socjalistyczną solidarność z dobroczynnością.

— No wiadomo, ja jestem głupi — burknął Jasiek zmierzając ku drzwiom.

— Czekaj, dokąd lecisz, pani pójdzie razem z tobą — zawołała Stolarkowa. — Kto ją stąd potem wyprowadzi? A tobie po drodzie. Nie kłóć się, gościa nie obrażaj, przeproś, bo tak się ciskasz, jak ten zły pies. Spódnica już wyschła, można kłaść.

Anka przebrała się pospiesznie, podczas gdy Jasiek, stojąc z pochyloną głową i szeroko rozstawionymi nogami, odwrócony do niej tyłem, ponuro patrzył w ziemię. Leoś z uśmiechem pełnym nadziei uścisnął Ance rękę. Stolarkowa znów otarła gałganem twarz i dłonie, po czym macierzyńskim ruchem poprawiła na pożegnanie Ance coś koło włosów.

— Jakby pani do Leosia przyszła, to niech pani nie uważa na mojego — szepnęła. — On pogada byle co i pójdzie. Roboty teraz nie ma, to bez to mu się ckni. Schlać się też często lubi.

Anka spojrzała jej ciepło w oczy, uścisnęła mocno rękę i wyszła z Jaśkiem.

Na ulicy uderzył ich od razu wiatr jak kijem, zatkał oddech i okręcił spódnicę koło nóg dziewczyny, że ledwo się z niej odwinęła. Po tym uderzeniu nagle ucichł, znów zapachniało ziemią, wodą, końskim nawozem, ale po chwili wichrzysko, jakby tylko zaczaiwszy się do skoku, porwało się gwałtownie i niby przez głupie figle szarpnęło za kapelusz przypięty do koka szpilkami. Ciemność dokoła aż gęsta. Grząskie błoto.

— Trzymajcie się mnie, towarzyszko — zawołał Jasiek — i ten kapelusz też trzymajcie, bo jak w błoto wpadnie, nie będzie co wyciągać. Ją tu drogę znam. Idziem.

Anka uchwyciła go za ramię i tak razem poszli w niepogodę i ciemność, tuląc się chwilami do siebie, aby stawić opór wiatrowi.

— To wam tylko muszę powiedzieć — ciągnął Jasiek — że jakby się wam miało odechcieć przychodzić do Leosia z lekcjami, to lepiej nie zaczynajcie. Okropnie się przejmie i może mu zaszkodzić. Ja, kiedy do tej dziedziczki na naukę chodziłem, a potem jednego dnia mnie wygnali, że jaśnie panienka nie ma czasu, to jak kołowaty chodziłem. Skąd książki wziąć i jak tu bez książki żyć, kiedy się ją poznało. Nauki bardzo upragnąłem, to mi się we łbie nie mogło pomieścić, że to już z nauką koniec i że nigdy jej nie będzie. Więc jak podrosłem, do miasta mnie ciągło, do miejskiej roboty, bo tu o naukę i książkę łatwiej. Dużo to łatwiej nie jest, ale się z towarzyszami poznałem, uświadomili mnie politycznie, no i jak czas jest, po trochu czytać mogę.

Wicher wyskakiwał na nich co chwila ze wszystkich stron, jak głupi i złośliwy pies. Anka za przewodem Radonia szczęśliwie omijała wyrwy i rynsztoki, które tak czyhały na nią, gdy schodziła na dół. Na jakimś tam skrzyżowaniu zamigotała mdło gazowa latarnia. Droga zaczęła prowadzić w górę, w kierunku miasta, gdzie coraz gęściej pobłyskiwały światła.

Teraz z kolei Anka poczęła mówić o sobie. Czuła, że Radoń słucha jej uważnie, a nikt dotąd uważnie nie słuchał tego, co mówiła, z wyjątkiem Hesi. Kamil był zbyt pochłonięty swym życiem, swoimi sprawami. Interesował się siostrą dorywczo, kiedy mu się przypomniała, a od czasu, kiedy wyprowadził się z domu, pamiętał o niej coraz rzadziej. Opowiadała Radoniowi, że była parę razy na wieczorynkach studenckich, gdzie przemawiano w socjalistycznym duchu i śpiewano pieśni rewolucyjne, że słucha od pewnego czasu wykładów na tajnym uniwersytecie, ale z robotnikami nie zetknęła się dotychczas wcale. Że ma brata, który jest studentem bardzo czynnym w kółkach samokształcenia; raz nawet prowadził wykład w zastępstwie Broniszewskiego, ale i on chyba ma za mało styczności z robotnikami. Jej się nie podoba, że inteligencja osobno i robotnicy osobno. Kochają się z bratem, zapewne, ale on uważa, że jest za młoda i za głupia, i w ogóle nie ma wielkiego zaufania do kobiet, tak że dotąd jakoś nie chciał jej wciągnąć do poważniejszej roboty. Przede wszystkim rzadko go widuje, nigdy nie ma dla niej czasu. Dziś powierzył jej tę paczkę dlatego, bo to było bardzo pilne i nagłe. Że ona nikogo na świecie tak nie kocha jak tego brata, ale odkąd skończyła gimnazjum, nie są już sobie bliscy jak dawniej; on mówi, że ona wyjdzie za mąż i będzie taka jak starsza siostra, bo po mieszczańskich panienkach niczego innego spodziewać się nie można. Dlaczego on tak mówi, przecież człowiek jest do człowieka niepodobny. Czasem najtrudniej dogadać się nawet z bratem, właśnie z kimś z rodziny. Więc byłaby bardzo wdzięczna towarzyszowi Radoniowi, gdyby ją ze swej strony chciał wciągnąć trochę do roboty, ona bardzo chętnie wszystko, wszystko... przecież nie ma sensu, jak inteligencja bez robotników... teraz ruch staje się coraz bardziej masowy. A ona chce wyjść nareszcie z tego środowiska burżuazyjnego...

Mówiła to wszystko bardzo gorąco i dosyć mętnie, ale Radoń słuchał z uwagą, potakiwał i z tonu jego zniknęło niedawne szyderstwo i niechęć.

Owszem, jeżeli towarzyszką przyjdzie jeszcze do nich, to można pogadać co i jak. Tylko nie przy szwagrze. Siostra wierzy szwagrowi, że on nic nikomu nie powie, co się mówi w domu, ale on wcale nie jest taki pewny. To człowiek na pieniądze pazerny i pijak. Najgorsze, że teraz przy murarce zarobić nie może, bo zima idzie, ale i w domu mało bywa, bo na foksale chodzi i tragarzom pomaga dźwigać. A on sam już kiedyś za strajk z roboty wyleciał, teraz od jakiegoś czasu całą noc pracuje w piekarni, a potem do południa sypia, ale chciałby tę pracę rzucićʼ bo jej nie lubi. Przy kowalu na wsi pracował, a potem w Warszawie chciał się dostać do zakładu ślusarskiego na terminatora, tylko już był za stary; chciałby się dostać do dużej fabryki, bo tam można robotę polityczną prowadzić i na ten przykład przy maszynach pracować, czy jak. Może mu się jeszcze coś takiego trafi, nadzieję trzeba mieć, tylko że fabrykanci są w zmowie ze sobą i nie lubią takich, jak to mówią, „wichrzycieli strajkowych“.

Rozgadał się niespodzianie, Anka słuchała go z radością, dumna, że zyskała sobie zaufanie tego milczącego człowieka i że słyszy choć coś, choć niewiele o sprawach robotniczych. Wyszli już na plac i trzeba było się rozstać, bo Jasiek spieszył na Nowy Świat do piekarni.

— To jakże będzie, towarzyszko — powiedział zdejmując czapkę i znów patrząc na nią z pochmurną nieufnością. — Sprzykrzyło się moje gadanie? Odechciało się może tych lekcji z Leosiem? Błoto w nóżki gryzie? Lepiej sobie dokumentnie...

— Dajcie spokój — odparła Anka. — Będę u wąs we wtorek o czwartej.

— To się da widzieć. Ale jak tak, to ja tu będę przed kościołem czekał, bo po co samej po ciemku tak daleko chodzić.

— Dziękuję — powiedziała Anka.

Uścisnęli sobie mocno dłonie.