Selekcja Ognia - Szymon Poziomski - ebook

Selekcja Ognia ebook

Szymon Poziomski

4,5

Opis

Prawo Tomasza do miejsca w selekcji przyszłych dowódców może zostać podważone w każdej chwili. Syn kowala podejrzewa, że wezwanie z czerwoną pieczęcią trafiło do kuźni przez pomyłkę. Z Akademii Ognia nikt jednak nie wraca do domu, a odrzuceni trafiają prosto do armii. Chłopak musi utrzymać się w bezwzględnej rywalizacji, w której stawką jest bezpieczeństwo jego bliskich.

W Akademii zajmuje ostatnią ze stu dwudziestu nisz. Spóźniony chłopak wyróżnia się farbowanym mundurem ojca i rekomendacją budzącą śmiech oficera i gońców. Aby przetrwać wśród herbowych kandydatów przygotowywanych do tego od lat, musi polegać na praktycznej znajomości paleniska.

Zamiast rzadkich materiałów i rodowego srebra Tomasz używa do swojego zapłonu zwykłego gwoździa do podków. Roznieca na nim ogień, obiecując po prostu, że zrobi to porządnie.

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:

Androidzie
iOS
czytnikach certyfikowanych
przez Legimi
czytnikach Kindle™
(dla wybranych pakietów)
Windows
lub macOS

Liczba stron: 531

Rok wydania: 2026

Odsłuch ebooka (TTS) dostępny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacjach Legimi na:

Androidzie
iOS
Oceny
4,5 (2 oceny)
1
1
0
0
0
Więcej informacji
Więcej informacji
Legimi nie weryfikuje, czy opinie pochodzą od konsumentów, którzy nabyli lub czytali/słuchali daną pozycję, ale usuwa fałszywe opinie, jeśli je wykryje.



Selekcja Ognia

Szymon Poziomski

Selekcja Ognia

Szymon Poziomski

Copyright © 2026 Szymon Poziomski

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być reprodukowana, przechowywana w systemie wyszukiwania informacji ani przekazywana w jakiejkolwiek formie bez uprzedniej pisemnej zgody wydawcy.

ISBN: 9788384330616

Wydawca: Tempest & Tale

[email protected]

Wydanie pierwsze, 2026

Ta książka jest dziełem fikcji. Wszelkie podobieństwo do rzeczywistych osób, żywych lub zmarłych, wydarzeń lub miejsc jest całkowicie przypadkowe.

Wezwanie po terminie

Tomasz stał przy palenisku, mrużąc oczy od bijącego w twarz żaru. W obu dłoniach trzymał ciężkie, poczerniałe kleszcze, starając się utrzymać żelazną oś wozu prochowego w najjaśniejszym punkcie ognia. Ściosane na ukos końce, posypane grubo piaskiem dla lepszego zgrzewu, powoli nabierały barwy. Musiał zdążyć przed południem. Za płotem kuźni czekała kolumna wojskowa, a konie już niespokojnie grzebały kopytami w błocie.

– Wojsko łamie te osie szybciej, niż cały Świtek nadąży je zgrzewać – marudził Felek, wisząc całym ciężarem na drążku miecha. Miał czternaście lat i rozpierała go energia, której nie potrafił jeszcze przełożyć na równą pracę. – Znowu tylko dmucham. Mogę chociaż trochę pobić młotem?

– Do miecha – rzucił krótko Jan Sobota, nie odrywając wzroku od paleniska.

Ojciec stał po drugiej stronie kowadła. Kiedy Tomasz wyciągnie oś, Jan będzie musiał chwycić ją własnymi kleszczami i obrócić, żeby młot mógł uderzyć w szew. Zrobi to prawą ręką. Lewa, z dwoma palcami zgiętymi na stałe w stronę wnętrza dłoni, nadawała się już tylko do dociskania prętów do krawędzi kowadła. Tomasz pamiętał tamtą noc sprzed trzech zim, choć wolał do niej nie wracać. Robili pilne zamówienie na obręcze dla pułku jazdy. Rozgrzana stal zsunęła się z rogu kowadła prosto na dłoń ojca. Rano pułk i tak odjechał z obręczami, a Jan przez miesiąc nie mógł wziąć do ręki nawet lekkiego młotka.

– Ciągnij równo, Felek – powiedział Tomasz, poprawiając chwyt. – Bo mi krawędź stygnie.

Jan pochylił się nad paleniskiem, oceniając barwę żelaza.

– Wyciągaj – zarządził.

Tomasz szarpnął kleszcze. Ciężka oś wyszła z węgli, sypiąc iskrami. Zanim jednak zdążył przenieść ją nad kowadło, chłodniejsze powietrze uderzyło w metal. Dalszy brzeg zakładki pociemniał z jasnej żółci w matową czerwień. Tomasz rzucił oś na kowadło. Jan chwycił ją własnymi kleszczami, a Tomasz odłożył swoje, chwycił młot i uderzył. Przez trzonek czuł, że żelazo nie przyjmuje ciosu miękko. Szew nie chciał chwycić na samym rogu.

Żeby nie tracić czasu na ponowne grzanie całego kawałka, Tomasz pochylił się nad kowadłem. Zbliżył twarz do stygnącego rogu, wciągnął powietrze przez nos i ostro, krótko dmuchnął. Z jego ust wydobył się gęsty, jasny płomyk, który uderzył prosto w ciemniejącą stal. Żelazo w tym jednym miejscu pojaśniało na szerokość paznokcia.

Felek przestał pompować. – To już ogień czy jeszcze świeczka na imieniny? – zapytał, opierając się na drążku.

Tomasz zignorował brata. Skupił się na rogu zakładki. Wypuścił kolejny, dłuższy oddech, próbując samym płomykiem doprowadzić krawędź z powrotem do białego żaru. Ogień zawirował na stali. Żelazo poczerwieniało głębiej, ale ciepło uciekało w grubą oś szybciej, niż Tomasz potrafił je dostarczyć. Zakręciło mu się w głowie od braku powietrza, płomyk przygasł, a róg pozostał ledwie wiśniowy.

Kleszcze Jana wsunęły się pod oś. Ojciec szarpnął żelazo z kowadła i wepchnął je z powrotem w węgle.

– Grzać ma palenisko – powiedział spokojnie, ale stanowczo. – Twój płomyk ma tylko pilnować brzegu w drodze do kowadła. Jak próbujesz nim grzać zimne żelazo, to tylko marnujesz dech.

Tomasz przetarł spocone czoło wierzchem dłoni. – Zrobię to porządnie – mruknął pod nosem, jak przed każdym trudniejszym zgrzewem.

– Słyszałeś? Dmuchaj – powiedział Jan do Felka.

Młodszy brat westchnął ciężko, ale tym razem zaczął ciągnąć miech w równym, miarowym tempie. Węgle rozjarzyły się głęboką żółcią. Tomasz czekał, aż cała zakładka nabierze odpowiedniej temperatury. Kiedy ojciec ponownie kiwnął głową, Tomasz chwycił oś swoimi kleszczami i wyciągnął ją z paleniska. W drodze do kowadła skierował krótki, precyzyjny płomyk na róg wskazany przez Jana. Ciepło utrzymało się w materiale. Oś uderzyła o stal. Jan przejął ją własnymi kleszczami, a Tomasz odłożył swoje i chwycił młot. Bary bolały go przy każdym uderzeniu. Mokra od potu koszula lepiła się do pleców. Jan liczył uderzenia i po każdym ciosie nieznacznie obracał oś kleszczami, pozwalając Tomaszowi zamknąć cały szew. Dźwięk młota zmienił się z głuchego uderzania w plastyczną masę w ostre dzwonienie litego metalu. Zgrzew chwycił.

Gdy łączenie ostygło, Jan odłożył kleszcze, wziął gruby pilnik i przeciągnął nim kilka razy po szwie. Potem zrzucił rękawicę i przejechał kciukiem zdrowej prawej ręki w poprzek szwu. Skóra nawet nie zahaczyła o krawędź.

– Dobrze – ocenił ojciec. Podniósł oś i podał ją synowi. – Osadź ją pod wozem, zanim całkiem stracą cierpliwość.

W południe podwórze przed kuźnią było rozgrzane słońcem, a w powietrzu wisiał zapach końskiego potu i mokrego drewna. Tomasz leżał na plecach pod wozem prochowym, walcząc z ciężką osią. Musiał wpasować ją w łoże, leżąc w niewygodnej pozycji. Przez szpary w dnie skrzyni sypał mu się na twarz czarny, drażniący nos pył prochu. Z góry czuł zapach spalenizny – dno wozu nosiło ślady nadpalonych desek, pamiątkę po ostatnich kursach pod front. Kolumna wracała właśnie stamtąd do głównego składu zaopatrzenia.

Zobaczył obok wozu znoszone, wojskowe buty. Wypełzł do połowy, wycierając załzawione od prochu oczy. Nad nim stał kwatermistrz kolumny, starszy sierżant o poszarzałej od pyłu i zmęczenia twarzy. W dłoni trzymał plik pogniecionych kwitów rekwizycyjnych.

– Gotowe? – zapytał ochryple. – Zostawię wam kwit. Pułkowa kasa wykupi go po kampanii.

Drzwi domu otworzyły się z trzaskiem. Marianna Sobota zeszła po schodkach na podwórze. Wytarła dłonie w kuchenny fartuch, po czym wyciągnęła z kieszeni zgięty na pół papier. Był to pułkowy kwit rekwizycyjny, noszący ślady wielokrotnego rozkładania.

– Żadnych kwitów – powiedziała matka, zatrzymując się przed żołnierzem. – Mam tu jeden wasz kwit za podkucie ośmiu koni na wiosnę. Kasa w mieście powiedziała, że nie ma pokrycia. Za robotę przy osi się płaci, węgiel też kosztuje. Zapłacicie srebrem. Za oś i za ten dawny dług.

Kwatermistrz westchnął, jakby to była jego piąta podobna rozmowa tego dnia. – Kobieto, front czeka. Kowale też służą królestwu. My walczymy, wy naprawiacie. Ta kolumna musi przed zmrokiem dojść do składu, inaczej artyleria nie dostanie prochu na czas.

Marianna pokiwała głową z pełnym zrozumieniem. – Macie rację, panie sierżancie. Front czeka.

Sięgnęła do głębokiej kieszeni fartucha. Tomasz, wciąż leżący w połowie pod wozem, zobaczył, jak matka wyciąga żelazne nakrętki do piast. Te same, na które właśnie czekał, żeby skończyć osadzanie kół. Marianna spojrzała na nakrętki, podniosła wzrok na kwatermistrza i powoli, bardzo wyraźnie, wsunęła je z powrotem do kieszeni.

Tomasz wcisnął twarz w zgięcie łokcia, żeby żołnierz nie usłyszał, jak parska śmiechem.

Kwatermistrz popatrzył na pustą dłoń Marianny, potem na wóz bez kół, a na koniec na rozgrzaną kuźnię. Odwiązał od pasa ciężką sakiewkę i zaczął grzebać w jej wnętrzu. Odliczył cztery talary w srebrze i położył je na wyciągniętej dłoni Marianny. To była cena za oś. Potem spojrzał jeszcze raz na stary wiosenny kwit, który matka wciąż trzymała w drugiej ręce.

Sierżant zaklął cicho, pogrzebał głębiej w sakiewce i dołożył do srebra jednego talara w miedziakach.

– Żebyście z torbami nie poszli – burknął.

Marianna od razu podała nakrętki Tomaszowi. – Tomasz, kończ robotę – rzuciła w stronę wozu, po czym schowała monety.

Kwatermistrz podszedł do swojego konia uwiązanego przy płocie. Zanim jednak zawołał ludzi do podpinania zaprzęgu, odpiął od siodła brezentowy worek poczty polowej. Przez chwilę szukał czegoś w środku, aż w końcu wyciągnął poskładany, brudny list. Podał go Mariannie.

– Poczta przekazała na rogatkach. Adresowane ręką waszego najstarszego, o ile dobrze widzę.

Matka wzięła list. Jej palce zacisnęły się na papierze, ale twarz pozostała spokojna. Wsunęła go do fartucha, tam gdzie przed chwilą zniknęło srebro. Tomasz wiedział, że nie wyciągnie go do wieczora. Listy od Michała czytało się dopiero po kolacji, kiedy cała rodzina siedziała przy stole.

Wieczorem w kuchni pachniało gryczaną kaszą i skwarkami. Wszyscy zjedli szybko, choć nikt nie poganiał. Kiedy miski były puste, Marianna wyjęła list i położyła go na wyblakłym obrusie.

Hania, dziewięcioletnia siostra Tomasza, natychmiast położyła na nim ręce. – Ja czytam – zażądała.

– Będziemy tu siedzieć do rana – zajęczał Felek z drugiego końca stołu. – Ona prowadzi palcem po każdej literze.

– Nie prowokuj jej, bo zacznie sylabizować – poradził Tomasz, odsuwając swoją miskę.

Hania posłała braciom gniewne spojrzenie, po czym otworzyła list. Rozprostowała papier i pochyliła się nad nim w świetle lampy naftowej. Czytała powoli, z przerwami na rozszyfrowanie pośpiesznego pisma sapera.

– „Kłaniam się ojcu i matce” – zaczęła, wodząc palcem po papierze. – „U nas deszcze. Pytam, czy Tomasz przestał już przybijać klaczy sołtysa przednie podkowy do tylnych kopyt”.

Felek parsknął śmiechem. Tomasz przewrócił oczami. – Miałem dziesięć lat. Sołtys sam postawił ją tyłem do przodu w stanowisku.

Hania czytała dalej, marszcząc czoło. – „I czy Felek nadal potrzebuje do miecha obu rąk i jednej nogi”.

Tym razem oburzył się Felek. – Ja ciągnę najrówniej ze wszystkich! Dzisiaj rano ojciec sam kazał mi dmuchać!

– Czytaj dalej, Haniu – poprosił Jan, opierając łokcie na stole.

– „Buty mi przegniły w błocie. Podszyłem je wiekiem od skrzynki na naboje, teraz stukam jak koń na bruku. Nasza polowa kuźnia stoi w dole. Co noc podchodzi woda, więc sierżant śpi na kowadle jako na jedynym suchym miejscu”.

Wszyscy zaśmiali się, wyobrażając to sobie. Jan pokręcił głową z cichym uśmiechem. Felek zsunął się z ławy i położył na podłodze, podkulając nogi, żeby pokazać, jak dorosły chłop musi zwijać się na wąskim kowadle. Podczas pokazu stracił równowagę i uderzył plecami o nogę stołu.

Hania wróciła do listu. Jej palec przesuwał się po kolejnej linijce. – „Sąsiednia kompania spłonęła nocą w ziemiankach” – przeczytała. Głos jej trochę opadł. – „Odkopywaliśmy ich do rana. Poznałem dwóch zabitych po sprzączkach, które sam im naprawiałem w zeszłym tygodniu. Zostały tylko te sprzączki”.

Hania urwała. Spojrzała na matkę, nie bardzo rozumiejąc, dlaczego Michał napisał o sprzączkach obok żartu z butami. Marianna bez słowa wyjęła jej list z rąk. Przebiegła wzrokiem resztę strony po cichu, złożyła papier i schowała go do kieszeni.

Felek podniósł się z podłogi, pocierając stłuczone plecy. – Jak można spłonąć w ziemiance? Przecież to jest w ziemi. Tam jest wilgotno.

Zapadła cisza. Jan podniósł się od stołu. – Ogień przyszedł do nich w nocy – powiedział krótko ojciec. – Zanim zdążyli wyjść.

Nie dodał nic więcej. Wziął starą kurtkę z wieszaka i wyszedł na zewnątrz przysypać na noc palenisko w kuźni. Nikt nie poszedł za nim.

Tomasz leżał długo w ciemności, słuchając, jak ojciec pracuje w kuźni. Przez cienką ścianę dobiegało długie, miarowe skrobanie pogrzebacza po żelaznym ruszcie. Jan zawsze robił to powoli, z przesadną dokładnością, kiedy nie chciał wracać do domu.

Tomasz patrzył w sufit i myślał o wozie, któremu rano zgrzał oś. Pamiętał zapach spalonych desek. Za kilka dni ten sam wóz, załadowany beczkami z prochem, znów pojedzie błotnistą drogą tam, gdzie Michał kopie okopy. Skrobanie pogrzebacza w końcu ustało, ale Tomasz usnął dopiero grubo po północy.

Następnego ranka w kuźni było chłodno. Tomasz z ojcem zaczęli wykuwać obręcze na koła dla młynarza z Hartowa. Praca szła równo. Tomasz dociskał kleszczami rozgrzany płaskownik do rogu kowadła, a Jan stukał małym młotkiem, nadając żelazu łagodny łuk.

Z rytmu wybił ich hałas na podwórzu. Przez otwarte wrota kuźni zobaczyli listonosza. Wjechał na podwórze na zmęczonym koniu, ubłocony do samych kolan. Tomasz odłożył kleszcze i wytarł ręce w szmatę. Listonosz rzadko zajeżdżał prosto pod kuźnię, chyba że miał coś, co nie mogło czekać u sołtysa.

– Dziewięć dni! – krzyknął listonosz na powitanie, zsiadając ciężko z siodła. – Przez dziewięć dni puszczali przez most na gościńcu tylko kolumny wojskowe. Utknąłem po tamtej stronie rzeki. Dobrze, że miałem suchary w torbie, bo bym z głodu padł.

Marianna wyszła z domu, słysząc znajomy głos. Jan odłożył młotek na kowadło i również podszedł do wrót kuźni. Listonosz otworzył skórzaną torbę. Przerzucał pliki pism dla sołtysa i urzędu gminy, aż w końcu wyciągnął jedną, grubą kopertę. Z tyłu widniała na niej duża, czerwona pieczęć. Adres głosił tylko: „Sobota, Świtek”.

Marianna zatrzymała się w pół kroku i pobladła. Pułk zawiadamiał rodziny o poległych żołnierzach właśnie takimi kopertami, z twardego papieru i z wyciśniętym czerwonym lakiem. Tomasz poczuł, jak żołądek podchodzi mu do gardła. Spojrzał na ojca. Jan stał bez ruchu. Miał ręce czarne od węgla i smaru.

– Bierz to – powiedział Jan ochrypłym głosem, nie wyciągając dłoni. – Otwieraj.

Tomasz podszedł do listonosza. Zabrał kopertę. Papier był gruby, sztywny. Przełamał czerwoną pieczęć kciukiem. W środku znajdował się złożony we czworo dokument z wykaligrafowanym nagłówkiem i okrągłymi stemplami. Rozłożył go.

Przeleciał wzrokiem po pierwszych słowach i odetchnął głośno. – To nie pułk – powiedział szybko, patrząc na matkę.

Marianna opadła na pieniek do rąbania drewna, zamykając oczy. Odetchnęła tak głęboko, jakby wyciągnęli ją spod wody. Jan przetarł czoło brudnym przedramieniem, zostawiając na skórze czarną smugę.

– Więc co to jest? – zapytał ojciec.

Tomasz spojrzał na dokument uważniej. Słowa nie miały sensu. – Akademia Ognia w Hartowie… – przeczytał powoli. – Wzywa kandydata Sobotę, by stawił się na pierwszy zapłon najpóźniej w wyznaczonym dniu…

Zmarszczył brwi. Akademia szkoliła generałów-magów. Przyjmowali tam synów szlachty i bogatych kupców, ludzi, których było stać na lata wcześniejszych przygotowań. Nikt ze Świtku nawet nie marzył o wysłaniu tam dziecka.

Tomasz zjechał wzrokiem na sam dół strony, gdzie urzędnik wpisał datę stawiennictwa. Przeczytał ją dwa razy. Potem policzył na palcach dni tygodnia. Spojrzał na listonosza, który właśnie wycierał błoto z buta o róg schodów.

– Panie, jaki dzisiaj jest dzień miesiąca? – zapytał Tomasz.

Listonosz podał mu datę. Tomasz znów spojrzał na papier. Ten dzień minął cztery dni temu.

Odwrócił kopertę i jeszcze raz przeczytał adres: „Sobota, Świtek”. Adres nie zawierał imienia, nazwy ulicy ani numeru domu. Spojrzał na ojca, potem na kowadło, przy którym przed chwilą wyginali obręcze.

Był spóźniony na pierwszy egzamin do Akademii Ognia, do której nigdy w życiu się nie zgłaszał.

Pomyłka i woda z kuźni

Tomasz stał na podwórzu z otwartym wezwaniem w ręku i wcale nie zamierzał go zatrzymać. Wyciągnął ramię w stronę listonosza, który właśnie zapinał skórzaną torbę.

– Skoro termin minął cztery dni temu, to pan to zabierze z powrotem – powiedział Tomasz. – Nikt u nas o żadną akademię nie prosił. To pomyłka, a ja nie będę świecił oczami za cudze papiery.

Listonosz natychmiast cofnął ręce, jakby chłopak podawał mu rozżarzony pręt. – Ja niczego nie zabieram. Pieczęć złamałeś? Złamałeś.

Sięgnął pod pachę, wyciągnął wytartą książkę doręczeń i otworzył ją na stronie gęsto zapisanej nazwiskami. – List dotarł pod wskazany adres. Ktoś z domowników musi mi tu przystawić krzyżyk albo podpis. Z urzędową pocztą nie ma targowania. Zeszłej zimy w Dębnicy jeden chłopak dostał wezwanie do pułkowych warsztatów. Też uznał, że to pomyłka, i wrzucił papier do pieca. Po miesiącu przyjechali żandarmi. Zabrali go do karnej kompanii saperów, a rodzinie wyprowadzili z obory krowę na poczet grzywny.

Marianna Sobota, która do tej pory słuchała w milczeniu, wytarła dłonie w fartuch. Podeszła do listonosza i przyjrzała się rubryce odbioru. – Pisz pan – zarządziła, pukając palcem w rubrykę. – Pisz pan dzisiejszą datę. I to, że most na gościńcu był przez dziewięć dni zamknięty.

Listonosz zaczął zrzędzić, że nikt od niego takich notatek nie wymaga, a książka to nie kronika parafialna. Marianna nie ustąpiła o krok. Czekała z wyciągniętą ręką, aż mężczyzna westchnął ciężko, poślinił ołówek i drobnym maczkiem wcisnął wyjaśnienie obok nazwiska. Kiedy skończył, kazała mu przepisać to samo na odwrocie twardej koperty i złożyć pod tym własny podpis. Dopiero wtedy sama podpisała odbiór.

Jan wyszedł z kuźni. Wycierał czarne od smaru ręce w skórzany fartuch. Stanął obok żony i spojrzał na oddalającego się listonosza, a potem na syna. – Skąd w tym Hartowie w ogóle wiedzą, że Tomasz istnieje? – zapytał, marszcząc brwi.

Marianna westchnęła. – Pięć lat temu pisarz starosty objeżdżał wsie. Pamiętasz, jak zganiali dzieciaki przed urząd? Kazał im chuchać na węgielki i pokazywać płomyk. Wpisał wtedy Tomasza do rejestru uzdolnionych. Sama widziałam, jak stawiał przy jego nazwisku dopisek, że chłopak nadaje się do kuźni. Musieli wyciągnąć te stare listy.

Z głębi podwórza dobiegł piskliwy krzyk Felka, który do tej pory podsłuchiwał zza wozu. – Tomasz będzie generałem! – wrzasnął czternastolatek na całe gardło, podskakując w błocie. – Będzie jeździł na koniu i palił armaty!

Jan odwrócił się w stronę młodszego syna. – Do miecha – rzucił ojciec krótko. – Obręcze dla młynarza nadal leżą w palenisku. Jak całkiem wystygną, będziesz je kuł własną głową.

Felek zamilkł w pół okrzyku i pobiegł do kuźni. Jan poklepał Tomasza po ramieniu zdrową ręką, po czym poszedł za nim. Marianna spojrzała na syna, poprawiła chustę na ramionach i wróciła do domu. Tomasz został na środku podwórza sam. Patrzył na wezwanie. Twardy papier wciąż pachniał lakiem.

Południowe słońce nagrzało dachy Świtku, kiedy Tomasz szedł piaszczystą drogą na drugi koniec wsi. Warsztat Bazylego Rdesta stał na uboczu, otoczony stertą złomu, starych obręczy i pękniętych garnków. Rdest był jedynym człowiekiem w okolicy, który uparcie twierdził, że pracował kiedyś w Hartowie.

Z wnętrza szopy dobiegało głuche, rytmiczne uderzanie młotka. Tomasz wszedł do środka i od razu poczuł zapach palonej kalafonii. Bazyli Rdest, siwy, barczysty kowal z gęstą brodą, siedział na pieńku i nitował miedziany kocioł.

– Trzymaj dno, bo mi ucieka – rzucił mistrz zamiast powitania.

Tomasz odłożył wezwanie na stół, chwycił krawędzie kotła i zaparł się nogami. Rdest uderzał precyzyjnie, rozklepując miedziane nity. Hałas wypełniał małą szopę, odbijając się od ścian. Dopiero kiedy ostatni nit zrównał się z blachą, stary kowal odłożył młotek i otarł pot z czoła.

Wziął ze stołu twardą kopertę i obejrzał ją pod światło z każdej strony. Przejechał grubym palcem po złamanej czerwonej pieczęci. – Akademicka – orzekł w końcu. – Taką samą przystawiali mi na rachunkach.

Spojrzał na adres i parsknął śmiechem. – „Sobota, Świtek”. Dzień drogi stąd na północ, w Świtniku, mieszkają Sobotowie z herbem. Ojciec zasiada w jakiejś radzie wojskowej, a o ich synu ludzie gadają różne rzeczy. Ma ogień, a od lat uczą go najęci nauczyciele z miasta. Ktoś w kancelarii pomylił nazwy wsi i wysłał papier do kowala na prowincję.

Tomasz wypuścił powietrze. Zrobiło mu się lekko, a jednocześnie poczuł dziwny, nieprzyjemny skurcz w żołądku. Zdążył już uwierzyć, że ktoś w Hartowie dostrzegł jego talent. – To nie wystarczy napisać do Hartowa? – zapytał, opierając się o stół. – Odesłać im to i napisać, że list trafił do złego Soboty?

Rdest wrzucił kocioł proboszcza na stertę gotowych rzeczy. – Przy dzisiejszej poczcie odpowiedź przyjdzie ci na wiosnę. A do tego czasu żandarmi zdążą cię przerobić na sapera. Jak już masz papier z czerwoną pieczęcią, musisz się z niego wytłumaczyć komuś ważnemu osobiście.

Stary kowal podszedł do wiadra z wodą i zaczął obmywać ręce. – Hartów to dziwne miejsce – zaczął, a Tomasz wiedział, że nie powstrzyma opowieści. – Czterdzieści lat temu wykuwałem dla nich kratę do Wielkiego Paleniska. Całe lato pracowałem z jedenastoma czeladnikami. Akademiccy mistrzowie chodzili wokół i kręcili nosami. Mówili, że to żelazo nie wytrzyma ich ognia, że przekroje są za małe.

Tomasz znał tę historię na pamięć. Opowiadano ją w Świtku przy każdych dożynkach, zazwyczaj wtedy, gdy ktoś chciał rozśmieszyć gości. – Mistrzu Bazyli, w zeszłym roku mówiliście, że czeladników było czternastu – wtrącił Tomasz.

Rdest nawet nie mrugnął. – Trzech było tak leniwych, że w ogóle ich nie liczę do roboty. Wykułem znak rdestu pod spodem, tam, gdzie zajrzy tylko ten, kto wlezie w sam popiół. Na koniec pokłóciłem się z tymi panami o ciąg powietrza. Odjechałem przed odbiorem.

– O co dokładnie poszło? – Tomasz spróbował wyciągnąć konkret.

– O to, że oni wiedzieli lepiej, a nie mieli racji – uciął Rdest, wycierając dłonie w szmatę. – Słuchaj, chłopaku. Jak już tam dojedziesz, każą ci pokazywać, co umiesz. Zechcą popisów. Ty masz robić robotę, którą będziesz miał przed sobą. Widziałem czeladników, którzy przy gościach kuli za mocno i psuli dobre żelazo, żeby tylko wydać głośniejszy dźwięk na kowadle.

Rdest podszedł do półki, wyciągnął kawałek pożółkłego papieru i ołówek. Zaparł się łokciami o stół. – Napiszę ci rekomendację. Skoro chłopak bez herbu jedzie do Hartowa z cudzym papierem, potrzebuje czyjegoś słowa.

Tomasz patrzył, jak Rdest stawia koślawe litery. Podziękował grzecznie, choć w głowie miał tylko jedną myśl. Słowo człowieka, z którego śmiała się cała wieś, mogło w Hartowie ważyć jeszcze mniej niż jego własne. Zostawił rekomendację u mistrza do dokończenia, włożył wezwanie za pazuchę i wyszedł na rozgrzaną drogę.

W nocy kuchnia Sobotów tonęła w półmroku. Lampa naftowa rzucała żółte światło na stół, przy którym siedzieli Jan i Marianna. Hania spała już w swoim łóżku, oddychając miarowo. Na stryszku nad kuchnią od czasu do czasu skrzypiały deski. Felek udawał, że śpi, ale Tomasz wiedział, że brat leży z uchem przytkniętym do szpary w podłodze. Wezwanie i twarda koperta z ołówkowym dopiskiem listonosza leżały na wytartym obrusie.

– Powiedzcie wprost, czy mam jechać – odezwał się Tomasz. Cisza ciążyła mu bardziej niż całodzienne kucie.

Marianna przesunęła palcem po czerwonym laku. – Pieczęć jest prawdziwa. Historia z Dębnicą to nie było czcze gadanie. Data na kopercie obroni cię tylko wtedy, gdy stawisz się sam i pokażesz ją komuś, kto ma prawo cię skreślić z listy. Inaczej zapiszą ci ucieczkę.

Jan opierał ciężko łokcie na stole. Patrzył na wezwanie, jakby to był wyrok. – Michał już kopie okopy na tej wojnie – powiedział ojciec chrypliwie. – Akademia uczy dowódców do tej samej wojny. Jeśli to miejsce należy do chłopaka ze Świtnika, zjawisz się tam jako samozwaniec. Masz ręce kowala, a nie panicza. Ktoś ci to zapamięta, a panowie potrafią mścić się za urażoną dumę.

Marianna pokręciła głową. – Wiem, do czego służy Akademia. Ale wojna i tak po niego sięgnie. Jak nie przez pułkowe warsztaty, to przez zwykły pobór. W Hartowie przynajmniej ktoś nauczy go robić płomykiem coś więcej niż dogrzewanie rogów przy kowadle.

– Kuźnię utrzymam z Felkiem i jedną dobrą ręką – odpowiedział Jan, podnosząc wzrok na żonę. – Nie o kuźnię mi chodzi. Drugiego syna wojnie oddawać nie chcę.

Tomasz opuścił wzrok na swoje dłonie. Miały szorstką skórę i stwardniałe odciski od trzonka młota. – Chcę jechać – powiedział cicho, ale stanowczo. – Wstydzę się chcieć czegoś, co może należeć do kogoś innego. Ale chcę sprawdzić, czy mój ogień nadaje się do czegoś poza zgrzewem.

Ze stryszku dobiegło głośne szuranie. – Ja przejmę młot! – zawołał Felek przez deski. – Dam radę!

– Śpij, bo przyjdziesz jutro do paleniska przed świtem! – odkrzyknął Jan.

Marianna odwróciła głowę i parsknęła śmiechem w rękaw. Jan przetarł twarz dłonią i westchnął głęboko.

– Pojedziesz – postanowił ojciec. – W bramie od razu powiesz o Świtniku i pokażesz im datę od listonosza. Jak usłyszysz, że to nie ty, wrócisz do domu bez wstydu. Kuźnia poczeka. Ale jutro sam wykończysz obręcze dla młynarza.

Tomasz kiwnął głową. Zabrał wezwanie ze stołu i poszedł na górę, czując ulgę, która mieszała się z obawą.

Trzeciego dnia po doręczeniu listu podwórze przed kuźnią pachniało korą dębową i rdzą. Wezwanie jasno określało, że kandydat ma stawić się w ciemnym mundurze. Marianna wyciągnęła ze skrzyni stary mundur milicyjny Jana z pierwszego roku wojny. Był wypłowiały i za szeroki w ramionach, ale materiał wciąż był mocny. Od rana moczył się w drewnianej balii, w wywarze z kory i rdzawej wodzie przyniesionej prosto z kowalskiego koryta do hartowania.

Felek stał nad balią i mieszał w niej grubym kijem. Chlapał przy każdym ruchu. Miał ręce czarne po łokcie, a na nosie brudną smugę. – Zostałem saperem, zupełnie jak Michał! – ogłosił, podnosząc ociekający kij. – Zobaczcie, to błoto okopowe!

Marianna tylko westchnęła, wyciągając z wody ciężki, mokry materiał. Kiedy mundur wysechł na płocie, okazał się ciemniejszy przy szwach i wyraźnie jaśniejszy w miejscach, z których matka odpruła milicyjne naszywki.

Tomasz obejrzał bluzę pod światło. – Widać ślady po naszywkach z tyłu – zauważył.

– W Hartowie nikt nie będzie cię oglądał od tyłu – skwitowała Marianna.

Hania siedziała na schodkach i przyglądała się pakowaniu tobołka. – Kiedy wrócisz? – zapytała, opierając brodę na kolanach.

– Nie wiem – odpowiedział Tomasz, składając zapasową koszulę. – Jak każą mi wracać, to za dwa tygodnie.

– Obiecaj, że w każdym liście napiszesz, co tam dają do jedzenia – zażądała dziewczynka. – Michał pisze tylko o sucharach i błocie.

Z drogi nadszedł Bazyli Rdest. Przyniósł złożoną kartkę papieru. Była to obiecana rekomendacja, podpisana na samym dole narysowaną koślawie gałązką rdestu. Marianna wzięła dokument i przeczytała go uważnie przy płocie. Zatrzymała się na jednym zdaniu.

– Mistrzu Bazyli – powiedziała, marszcząc czoło. – Tu jest napisane, że jesteście twórcą kraty w akademickim Palenisku. Wykreślcie to, proszę. Wyśmieją chłopaka w Hartowie przez to jedno zdanie.

Rdest założył ręce na piersi. – Niczego nie będę kreślił. To jedyne zdanie w całym tym liście, w które tamtejsze paniska uwierzą, kiedy pofatygują się zajrzeć pod spód. Zostaje.

Marianna oddała kartkę Tomaszowi bez dalszych sporów. Wróciła do szycia. W grubą podszewkę munduru wszyła trzy srebrne talary, które zostały z zapłaty kwatermistrza. Do lnianego tobołka włożyła bochenek chleba, wędzony ser i mały słoik smalcu z solą.

Jan wyszedł z kuźni. W zdrowej ręce trzymał buty Tomasza. Skóra była świeżo nasmarowana dziegciem, a w podeszwy ojciec wbił nowe, lśniące ćwieki. Postawił buty na progu domu. Nie powiedział słowa, ale Tomasz wiedział, ile pracy kosztowało nabicie ćwieków jedną sprawną dłonią. Podniósł je i poczuł ciężar solidnej roboty.

Piątego dnia drogi deszcz padał nieprzerwanie od świtu. Gościniec na zachód zamienił się w pasmo głębokiego błota. Tomasz stał w długiej kolejce wozów przed drewnianym mostem. Chciał przejść na drugi brzeg przed zmierzchem, żeby nie spać kolejnej nocy pod gołym niebem. Do Hartowa zostały mu jeszcze dwa dni marszu. Krople deszczu uderzały o czapkę i wsiąkały w mundur. Woda wypłukiwała farbę. Po dłoniach i kołnierzu koszuli Tomasza spływały czarne, rdzawe strugi. Dziecko z mijającego go wozu uciekinierów pokazało go palcem swojej matce, a kobieta szybko odwróciła wzrok.

Tomasz przestępował z nogi na nogę. Liczył w myślach to, co miał już za sobą. Pamiętał wyjście o świcie, kiedy Hania jeszcze spała, a Felek odprowadził go aż do rozstajów, niosąc tobołek. Pamiętał noce spędzone w stodołach pachnących starym sianem i jedną noc pod cudzym wozem, kiedy wiatr przewiewał go na wylot. Widział kolumny wojska ciągnące na wschód i wozy uciekinierów jadące na zachód razem z nim. Z bochenka chleba od Marianny została mu tylko twarda połowa.

Na moście stał posterunek żandarmerii. Kapral Tadeusz Kmita, mężczyzna o ostrej twarzy i zmęczonych oczach, sprawdzał przepustki pod daszkiem z brezentu. Tomasz podszedł do niego i podał wezwanie. Woda kapała mu z nosa prosto na urzędowy papier.

Kmita przeczytał nagłówek. Zmarszczył brwi, widząc datę stawiennictwa. – Termin minął dwanaście dni temu – powiedział kapral, podnosząc wzrok na brudny, farbujący mundur chłopaka. – Mam przed sobą albo kogoś, kto uchyla się od służby, albo dezertera, który ukradł cudzy papier. Staniesz tam pod drzewem i poczekasz na kapitana.

Przed oczami Tomasza stanął chłopak z Dębnicy i żandarmi wyprowadzający krowę. Odwrócił kopertę trzymaną w lewej dłoni i podsunął ją kapralowi pod nos. – Niech pan spojrzy na tył – powiedział Tomasz.

Kmita zmrużył oczy. Przeczytał na głos ołówkowy dopisek o zamkniętym moście i dacie doręczenia. Spojrzał na krzywy podpis listonosza. Przeczytał to wszystko jeszcze raz, wolniej. – Parszywa poczta – zaklął kapral pod nosem. – Najpierw trzymają listy przez powodzie, a potem my musimy ganiać ludzi po rowach.

Kmita oddał Tomaszowi wezwanie. Zamiast odstawić go do kapitana, machnął ręką na przejeżdżający właśnie wóz konny. – Hej, wy tam! – zawołał do woźnicy. – Jedziecie do koszar w Hartowie? Weźcie chłopaka na worki. Spieszy się do Akademii.

Tomasz wdrapał się na wóz i usiadł na twardych workach z owsem. Koła zaturkotały na drewnianym moście. Przez ostatnie dwa dni podróży siedział pod plandeką, patrząc na swoje dłonie szare od wypłukanej farby. Myślał o matce, która stała na podwórzu i kazała zrzędzącemu listonoszowi pisać ołówkiem po twardym papierze.

Siódmego dnia o zmierzchu wóz z owsem skręcił do koszar przy rogatce Hartowa. Tomasz zeskoczył z worków. Nogi miał zesztywniałe od długiego siedzenia, a stawy trzeszczały przy każdym kroku. Zarzucił tobołek na ramię. Chciał dojść do Akademii, zanim wojsko zamknie główne bramy miasta.

Hartów przytłaczał hałasem. Ulicami przeciskały się wozy zaopatrzeniowe, oddziały żołnierzy i przekupnie zwijający stragany. Powietrze pachniało gęstym dymem węglowym, mokrym brukiem i świeżym chlebem z piekarni. Co chwila ktoś potrącał Tomasza ramieniem i kazał mu zejść z drogi.

Wyszedł na szeroki plac nad rzeką. Przy brzegach stały zbite z desek szałasy, a rodziny uciekinierów siedziały wśród tobołów, grzejąc dłonie. Tomasz zauważył, że ludzie nie rozpalali ognisk. Siedzieli bezpośrednio na szerokich, żelaznych kratach wbudowanych w bruk placu. Podszedł bliżej i położył dłoń na jednym z żebrowań. Metal był wyraźnie ciepły, a z ciemności pod spodem bił suchy, miarowy powiew.

Podniósł wzrok. Nad dachami kamienic górowały ceglane kominy Akademii Ognia. Tomasz odruchowo zaczął je liczyć. Oceniał po kolorze i gęstości dymu, które paleniska mają dobry ciąg, a które duszą się od mokrego paliwa. Kuźnia ojca miała jeden komin. Tutaj dymiło ich kilkadziesiąt.

Dotarł do głównej bramy Akademii tuż po zapaleniu latarni. Żelazne wrota były otwarte, ale drogę blokował długi stół. Siedział za nim urzędnik w grubym płaszczu, przeglądając w świetle lampy opasły rejestr.

Tomasz podszedł i podał wezwanie. Urzędnik spojrzał na nazwisko, po czym zaczął wodzić palcem po kolumnach w księdze. Znalazł odpowiedni wiersz. Tomasz pochylił się nad stołem. Zobaczył swoje nazwisko. Obok, w rubryce z adresem, papier był zdarty. Ktoś wyskrobał pierwotny wpis nożykiem i nowym, jaśniejszym atramentem wpisał litery tak ciasno, że nie dało się odczytać, czy to Świtek, czy Świtnik.

– Panie urzędniku – zaczął Tomasz, opierając dłonie na blacie. – Bo ja jestem ze Świtku. Ale w Świtniku jest inny Sobota, z herbem. To wezwanie mogło pójść do złej wsi. Listonosz napisał z tyłu…

Urzędnik uniósł dłoń, przerywając mu w pół słowa. – Na liście stoi Sobota. Pieczęć na wezwaniu jest prawdziwa, a odcisk na laku czytelny. O adresach i herbach rozmawia się rano w kancelarii, nie nocą w bramie. Dzisiaj kwateruję kandydatów, którzy zjechali po terminie.

Wyciągnął z pliku gotowy kwit, wpisał na nim nazwisko Tomasza i postawił pieczątkę. – Przyjęty na noc. Status pozostaje do ustalenia na jutro – powiedział, podając mu kartkę. Następnie skinął na stojącego w cieniu wartownika. – Kuna. Zaprowadź go do sypialni spóźnionych.

Wartownik Leon Kuna, chłopak niewiele starszy od Tomasza, wziął latarnię i ruszył w stronę dziedzińca. Tomasz poszedł za nim. Przeszli przez podwórze wyłożone równą kostką i weszli do wysokiego budynku.

Kuna prowadził go na skróty przez Salę Paleniska. Tomasz przekroczył próg i zatrzymał się. Powietrze wewnątrz było suche i gorące. Pośrodku okrągłej sali znajdowało się Wielkie Palenisko. Zabezpieczała je żelazna krata, szersza niż cała kuźnia Jana Soboty, wmurowana w kamienną podłogę. Żar bijący z dołu rozświetlał ściany pulsującym blaskiem. Tomasz chciał podejść bliżej. Chciał kucnąć przy krawędzi i zajrzeć pod spód, żeby sprawdzić, czy znak Rdesta naprawdę tam jest.

– Nie stawaj – rzucił Kuna, nie zwalniając kroku. – Sypialnie są na górze.

Wartownik poprowadził go wzdłuż ściany. Tomasz zauważył, że cały pierścień muru wokół Sali Paleniska wypełniony jest małymi niszami. W każdej z nich leżał mosiężny znacznik wielkości dłoni, a na nim tlił się niewielki, spokojny żar. Pod każdym znacznikiem przykręcono mosiężną tabliczkę z wygrawerowanym nazwiskiem. Tomasz szedł za Kuną, licząc nisze. Światło żarzących się znaczników odbijało się w wypolerowanym mosiądzu. Dziesięć, dwadzieścia, pięćdziesiąt. Wszystkie płonęły równo, podsycane ciepłem z centralnego Paleniska.

Doszedł do stu dziewiętnastu zapalonych nisz. Zatrzymał się przy sto dwudziestej.

Na swoim miejscu leżał matowy znacznik bez śladu żaru. Tomasz spojrzał w dół. Na mosiężnej tabliczce przykręconej do kamienia widniało wyraźne, głęboko wyryte nazwisko: „Sobota”.

Kuna odwrócił się z latarnią. – Idziesz czy będziesz tu nocował? – zapytał wartownik.

Tomasz oderwał wzrok od tabliczki i ruszył w stronę schodów. Pierwszy raz od wyjazdu ze Świtku poczuł, że naprawdę znalazł się w miejscu, w którym nikt na niego nie czekał.

Porcja żaru

Tomasz stanął przy długiej dębowej ladzie tuż po tym, jak na dziedzińcu przebrzmiał pierwszy poranny dzwon. Kancelaria Akademii pachniała starym papierem, kurzem i kwaśnym atramentem. Wzdłuż ścian ciągnęły się regały pełne grubych ksiąg, a za przepierzeniem z jasnego drewna pracowało kilku urzędników. Skrzypienie stalówek przypominało chrobotanie myszy w spichlerzu. Tomasz wolał załatwić sprawę, zanim ktokolwiek wciśnie go w kolejny tryb obcej machiny. Położył na blacie wszystko, co miał: twardą kopertę, wezwanie, przepustkę z wczorajszej nocy wydaną w bramie oraz zrolowaną rekomendację od Rdesta.

Kancelista, mężczyzna o rzadkich włosach i palcach umazanych inkaustem, westchnął ciężko. Przysunął do siebie dokumenty, nie podnosząc wzroku. Otworzył czystą kartę przyjęcia i zaczął przepisywać dane. Szło gładko, dopóki jego pióro nie dotarło do rubryki numeru zaświadczenia pochodzenia. Urzędnik zatrzymał dłoń nad papierem. Przesunął dokumenty Tomasza, szukając dokumentu wystawianego przez urząd heroldów albo byle pismaka od starosty, który potwierdzałby, kim jest ojciec kandydata. Nie znalazł niczego.

Spojrzał na zanotowaną przez listonosza na kopercie datę zamknięcia mostu na gościńcu, potem na pustą rubrykę pochodzenia. W końcu zrezygnowany odłożył pióro.

– Gdzie masz zaświadczenie? – zapytał, stukając palcem w blat. – Każdy kandydat przywozi papier z urzędu.

– Nie mam – odpowiedział Tomasz szczerze. Zaparł się dłońmi o krawędź lady. – Wczoraj w bramie próbowałem tłumaczyć, że jestem Sobota ze Świtku, syn kowala. Listonosz przyniósł to do naszej kuźni. Herbowy Sobota mieszka w Świtniku, więc tam należało doręczyć wezwanie. Wczoraj u urzędnika w bramie zobaczyłem, że na liście ktoś nożykiem wyskrobał adres przy moim nazwisku, a potem wpisał inny świeżym atramentem.

Kancelista przetarł zmęczone oczy. – Kopię dla bramy przepisują wartownicy, jak im się atrament na piórze ułoży. Główną listę przysyła kancelaria Rady Wojny z samej stolicy. Tutaj nikt jej nie poprawia, bo my od tego nie jesteśmy. Z Rady przyszło nazwisko Sobota, więc rejestr wciągnął nazwisko Sobota.

Zza sąsiedniego biurka podniósł się starszy urzędnik z gęstymi siwymi bokobrodami. Zabrał z lady zwitek papieru, który Tomasz przyniósł od Rdesta, i rozwinął go.

W izbie oprócz Tomasza stało dwóch oficerów z pułkowymi teczkami, kilku gońców czekających na pokwitowania i kilkoro kandydatów w ciemnych mundurach. Wśród nich wyróżniała się wysoka dziewczyna z przypiętą do kołnierza czerwoną wstążką, która właśnie odbierała z okienka plik dziennych rozkazów.

Starszy urzędnik odchrząknął i zaczął czytać na głos. – „Zaświadczam, że Tomasz Sobota zgrzewa czysto, nie marnuje węgla i słucha, kiedy się do niego mówi” – zadeklamował powoli, z wyraźną dykcją.

Oficerowie odwrócili głowy. Gońcy przestali przestępować z nogi na nogę. Tomasz poczuł, jak gorąco uderza mu na kark.

Urzędnik czytał dalej. – „Nie psuje dobrego żelaza dla hałasu. Ręczę za niego robotą, tak jak ręczyłem za kratę w tutejszym Palenisku, którą sam wykułem czterdzieści lat temu”.

Starszy urzędnik przerwał, podniósł kartkę pod światło, przyjrzał się podpisowi i narysowanej koślawie gałązce. – Podpisano: Bazyli Rdest, mistrz – dokończył z kamienną twarzą.

Śmiech jednego z oficerów podchwycili gońcy; dziewczyna z rozkazami zakryła usta dłonią. Tomasz chciał powiedzieć, że Rdest ma rację, że krata trzyma się do dziś, chciał bronić starego kowala, choć sam przecież śmiał się z niego przy każdych dożynkach w Świtku. Słowa uwięzły mu w gardle. Zrozumiał, że cokolwiek powie, tylko pogorszy sprawę.

Starszy urzędnik oddał rekomendację kanceliście. – Wpisz mu zapłon na dzisiaj w południe – polecił. – Pochodzenie wyjaśni się później listem do starosty.

Tomasz pochylił się nad blatem. – Po co zapalać? – zapytał ostro. – Skoro to może być cudze miejsce, cudza nisza i żar, który wcale nie jest dla mnie?

Kancelista spojrzał na niego z litością. – Bo porcję żaru pod nazwiskiem Sobota od dwóch tygodni podtrzymuje centralne Palenisko – wyjaśnił urzędnik, zniżając nieco głos. – Palacze na dole zużywają węgiel. Naciskają na nas od zeszłej środy. Chcą tę niszę wreszcie zapalić z kandydatem, żeby przeszła na własne utrzymanie, albo całkowicie zgasić.

– To zgaście – podsunął Tomasz.

– Zgaszenie przydzielonego żaru to usunięcie z Selekcji – odpowiedział kancelista, bębniąc palcami po blacie. – Trzeba to uzasadnić twardym wpisem w głównej księdze. A wiesz, kto czyta tę księgę na koniec roku? Królewski wizytator.

Tomasz zmarszczył brwi. – Jaką przyczynę byście tam wpisali?

– Właśnie takiego wpisu nikt w tej izbie nie chce robić na własne nazwisko – uciął kancelista. Wziął ołówek, obrócił go w palcach i w rubryce pochodzenia na karcie przyjęcia nagryzmolił szybko: „do uzupełnienia”. – Uzupełni się, jak starosta przyśle odpowiedź. Do tego czasu podlegasz regulaminowi.

Urzędnik podniósł głowę i zawołał dziewczynę z czerwoną wstążką, która skończyła już odbierać dokumenty z sąsiedniego okienka. – Kandydatko Wierzbicka. Jesteście tygodniową dyżurną rocznika. Oprowadzicie spóźnionego po terenie i stawicie się z nim w południe w Sali Paleniska na zapłon.

Dziewczyna spojrzała na Tomasza. Jej wzrok prześlizgnął się po wypłowiałym materiale, po farbowanych szwach i ciężkich butach od smoły. Nie wyglądała na zachwyconą, ale skinęła głową urzędnikowi i ruszyła w stronę wyjścia. Tomasz zgarnął swoje dokumenty z blatu, wcisnął je za pazuchę i poszedł za nią, zostawiając za sobą rozbawioną kancelarię.

Krużganki Akademii przypominały klasztor, gdyby klasztor zbudowano wyłącznie z myślą o wojnie. Zamiast figur świętych w niszach stały żelazne stojaki na broń, a posadzka nosiła ślady obitych mosiądzem butów. Dziewczyna szła szybkim, wyćwiczonym krokiem. Tomasz musiał wydłużyć krok, żeby dotrzymać jej tempa.

– Lena Wierzbicka – przedstawiła się, nie zwalniając. Odwróciła głowę i rzuciła mu ostre spojrzenie. – Gdzie jest Oskar Sobota ze Świtnika?

Tomasz mało nie potknął się o własne nogi. – Nie znam żadnego Oskara – odpowiedział, odzyskując równowagę. – Mówiłem przed chwilą w kancelarii, mówiłem wczoraj w bramie. Jestem ze Świtku. Kto to jest Oskar?

Lena zatrzymała się tak gwałtownie, że Tomasz musiał zahamować, żeby na nią nie wpaść. – Syn członka Rady Wojny – powiedziała powoli, jakby tłumaczyła coś dziecku. – Wszyscy przygotowywani kandydaci ze wschodnich prowincji wiedzieli, że ma tu przyjechać. Miał mieć niszę w naszym roczniku. Kiedy nie zjawił się pierwszego dnia, myśleliśmy, że dostał prywatny przydział. A teraz ty wyskakujesz z ołówkiem w papierach.

Tomasz powtórzył w myślach imię chłopaka. Oskar. To do niego należała nisza, która od dwóch tygodni czekała w Sali Paleniska. To on miał stanąć nad mosiężną tabliczką.

Lena ruszyła dalej, kręcąc głową. – Od ósmego roku życia uczyłam się form oddechu. Znam taktykę, języki, wiem, jak tytułować oficerów na froncie. A teraz tracę przedpołudnie dyżuru na syna kowala, który przyszedł tu w farbowanym płaszczu z demobilu.

– To mundur ojca – poprawił ją Tomasz, czując, jak uszy znów go pieką. – Z pierwszego roku wojny.

Dziewczyna zignorowała poprawkę. Czekała na coś, idąc w milczeniu. Kiedy Tomasz nic nie powiedział, spojrzała na niego z irytacją. – Z której Wierzbicy jesteś? – zapytał w końcu Tomasz, przypominając sobie jej nazwisko. – Znam dwie przy gościńcu na wschód. W jednej mają dobrego kołodzieja, w drugiej tylko błoto.

Lena zacisnęła wargi. – Wierzbiccy są rodem, nie wsią – wycedziła.

Zatrzymali się przed wielką, oszkloną gablotą na dziedzińcu. Wewnątrz wisiał szeroki arkusz papieru pokryty drobnym pismem i siatką tabel. Z daleka dobiegały okrzyki i dźwięk odkładanej broni, ale tu było stosunkowo cicho.

– Rozkład zajęć – ogłosiła Lena, stukając paznokciem w szybę. – Skoro masz zapłon, to znaczy, że wchodzisz do gry. Zasady są proste. Jest nas stu dwudziestu kandydatów. Akademia robi cięcia po kolejnych próbach. Pierwsze cięcie będzie zaraz po Próbie Paliwa. Na końcu cyklu z tych, którzy zostaną, Rada wyłoni pięć nominacji na generałów-magów. Reszta idzie służyć do zwykłej armii, jako wsparcie artylerii albo łącznicy.

Tomasz wpatrywał się w skomplikowany układ tabel, z których nie rozumiał ani słowa. – A można tu posiedzieć, nauczyć się tyle, ile trzeba o tym ogniu, i wrócić do kuźni, zanim zrobią to pierwsze cięcie? – zapytał rzeczowo.

Lena popatrzyła na niego jak na wariata. – W czasie wojny z Akademii nikt nie wraca do domu – odpowiedziała chłodno. – Złożyłeś papiery, wojsko cię ubrało i nakarmiło. Jesteś własnością korony.

Tomasz przyjął to bez mrugnięcia okiem. Jan mówił przed wyjazdem to samo. – A po tym cięciu? – dopytywał Tomasz. – Jak kogoś wyrzucają do zwykłej armii, to odbierają mu ogień?

– Ogień zostaje – odpowiedziała Lena. – Tylko nikt cię już nie uczy, jak go powiększyć.

– A ile razy dziennie tu karmią?

Lena westchnęła tak głośno, że przechodzący obok instruktor odwrócił głowę. – Posiłki są trzy. Zazwyczaj ludzie, którzy przyjeżdżają do Hartowa, pytają najpierw o szanse na przetrwanie albo o wpływ rodu na oceny.

– Ja potrzebuję wiedzieć, czy starczy mi sił do roboty – odparł Tomasz.

Wyszli na szeroki, otwarty dziedziniec ćwiczeń. Powietrze drżało tu od gorąca. Kilkudziesięciu kandydatów w ciemnych mundurach stało w równych rzędach nad żeliwnymi misami. W każdej misie tlił się niewielki żar. Uczniowie pochylali się, nabierali powietrza w określonym tempie, układając dłonie w dziwne, sformalizowane gesty, po czym dmuchali na węgle. U niektórych żar ledwie jaśniał, u innych buchał krótkim, kontrolowanym płomieniem.

Lena zatrzymała się przy drewnianej ławie na skraju placu. – Przy pierwszym zapłonie łączysz żar z własnym materiałem i własnym oddechem – wytłumaczyła, patrząc na ćwiczących. – Wypowiadasz zobowiązanie. Akademia zapisuje wynik. To wiąże cię z niszą na cały cykl.

Tomasz wytarł dłonie o spodnie munduru. – Co ja mam tam powiedzieć?

– Inni układali swoje zobowiązania latami – powiedziała Lena, poprawiając czerwoną wstążkę na kołnierzu. – Radzili się rodziców i nauczycieli. Ty masz na to dwie godziny. Zapłon poprowadzi instruktor Arwid Kolski. Nie lubi spóźnialskich, nie lubi wymówek i uważa, że połowa z nas powinna odpaść w pierwszym tygodniu dla własnego dobra.

Zostawiła go samego na ławie przed wejściem do Sali Paleniska. Odeszła szybkim krokiem, niosąc pod pachą dzienne rozkazy dla rocznika, a Tomasz został z dwiema godzinami, podczas których nie wymyślił ani jednego sensownego słowa.

W południe Sala Paleniska była duszna i gorąca jak wnętrze pieca chlebowego. Pozostałych stu dziewiętnastu kandydatów stało w milczeniu wzdłuż zewnętrznego pierścienia nisz. Z centralnego Paleniska bił potężny, pulsujący żar, rzucając na twarze pomarańczowe refleksy. Tomasz stał w samym środku tego kręgu, czując na sobie wzrok ludzi, z których każdy przygotowywał się do tej chwili przez pół życia.

On chciał tylko, żeby ogień nie zgasł mu na oczach ich wszystkich.

Instruktor Arwid Kolski stał przy sto dwudziestej niszy. Miał na sobie prosty, wojskowy mundur bez ozdób, a na lewym policzku szeroką, wyblakłą bliznę po oparzeniu. Jego ruchy były oszczędne i precyzyjne. Tabliczka z napisem „Sobota” lśniła w dole, a nad nią spoczywał ciemny, mosiężny znacznik.

– Materiał – zażądał Kolski, wyciągając dłoń.

Tomasz podszedł do instruktora, pospiesznie przeszukując kieszenie munduru ojca. W pierwszej znalazł tylko resztki okruchów po wędzonym serze. W drugiej natrafił na kawałek sznurka. Nie miał przy sobie niczego cennego, co mógłby podać Kolskiemu, i przeszukiwał kieszenie coraz bardziej nerwowo. W końcu na samym dnie głębokiej kieszeni spodni jego palce natrafiły na zimny, ostry kształt. Wyciągnął go i położył na dłoni instruktora.

To był gwóźdź do podków. Ciężki, kowalski hufnal z szeroką główką, zabrany przypadkiem z warsztatu w Świtku.

Kolski uniósł gwóźdź dwoma palcami, pokazując go całej sali. – W tej sali zapalano już na rodowym srebrze – powiedział instruktor mocnym, niosącym się echem głosem. – Zapalano na cedrowych wiórach przywożonych z południa i na kawałkach meteorytów. A dziś, jak widzicie, zapali się na żelastwie od kowala.

W kilku miejscach pierścienia rozległ się cichy śmiech. Ktoś z tyłu odkaszlnął z rozbawieniem. Kolski nie uciszał ich. Oddał gwóźdź Tomaszowi. – Trzymaj materiał przy znaczniku. Oddychaj tak, jak umiesz. Kiedy żar z centralnego Paleniska odpowie na twój materiał, wypowiedz zobowiązanie. Zaczynaj.

Tomasz kucnął przy niszy. Przyłożył ostrą końcówkę gwoździa do zimnego mosiądzu znacznika. Przez chwilę nic się nie działo. Potem, głęboko wewnątrz mosiądzu, poczuł słabe, pulsujące ciepło. Porcja żaru czekała na uwolnienie.

Nie znał akademickich gestów ani specjalnych form oddechu. Wiedział tylko, jak pracować z żelazem. Zbliżył twarz do znacznika, tak jak robił to w kuźni nad kowadłem, gdy musiał uratować stygnący róg zgrzewu. Wciągnął powietrze przez nos i wypuścił je w wąskim, precyzyjnym strumieniu prosto na grot gwoździa. Dmuchał równo, nie pozwalając powietrzu uciekać na boki. Główka gwoździa pociemniała, a potem żelazo zaczęło nabierać głębokiej, wiśniowej barwy. Żar wewnątrz znacznika drgnął. Przesunął się w stronę ciepła, które Tomasz wtłaczał w metal.

W tej samej chwili ogień buchnął z mosiądzu, owijając się wokół rozgrzanego żelaza. Tomasz, widząc, że zgrzew chwycił, otworzył usta. Odruchowo powiedział to samo, co mówił ojcu, kiedy brał się za najtrudniejszą robotę.

– Zrobię to porządnie.

Płomień w niszy zapłonął jasno. Był niski, nie sięgał wyżej niż na dłoń ponad mosiądz, ale palił się równo i spokojnie. Rozgrzany hufnal opadł w specjalny uchwyt znacznika i lekko wtopił się w podstawę.

Ktoś w tylnym rzędzie parsknął głośno na widok wysokości płomienia.

Kolski nie odrywał wzroku od niszy. Przez długą chwilę patrzył w dół, oceniając, czy płomień się chwieje, czy reaguje na przeciągi w ogromnej sali. W końcu instruktor wyprostował się.

– Płomień skromny. Stabilny – ogłosił Kolski, a jego głos brzmiał sucho.

Tomasz wstał. Czuł ogromną ulgę, że ogień w ogóle go przyjął, że nie zgasł i nie zostawił go na środku z niczym. Jednocześnie czuł wstyd. Kiedy rozejrzał się po Sali Paleniska, zobaczył, że jego płomień był najniższy w całym pierścieniu.

Kiedy instruktorzy pozwolili rocznikowi się rozejść, pierścień wokół nisz zaczął się łamać. Kandydaci ruszyli w stronę wyjścia, rozmawiając przyciszonymi głosami. Tomasz został przy swoim znaczniku, wciąż wpatrując się w niski płomień i tkwiący w nim gwóźdź.

– Wiktor Korczyński – usłyszał za plecami.

Odwrócił się. Stał przed nim chłopak o nienagannie dopasowanym mundurze, z jasnymi włosami zaczesanymi do tyłu. Patrzył na niszę Tomasza z wyraźnym rozczarowaniem, jakby spodziewał się czegoś więcej po spóźnionym kandydacie.

– Przy swoim zapłonie przyrzekłem być pierwszym – powiedział Wiktor, wskazując głową na drugą stronę sali, gdzie w jednej z nisz buchał wysoki, jasny ogień. – Mój płomień był najwyższy w roczniku. Które miejsce ty zamierzasz zająć z czymś takim?

– Zamierzam po prostu tu zostać – odpowiedział Tomasz, ocierając pot z czoła.

Wiktor uśmiechnął się z politowaniem. – Z takim płomieniem zaczyna się od samego dołu listy. Będziesz musiał udowadniać, że w ogóle warto cię uczyć.

– A ty przyrzekłeś chyba też być pierwszy w kolejce po zupę, Korczyński – wtrącił się ostry, wesoły głos.

Podeszła do nich dziewczyna z drobnymi piegami na nosie, o włosach związanych w ciasny warkocz. Zmierzyła Wiktora wzrokiem od stóp do głów. – Bogna Rydzewska – przedstawiła się Tomaszowi, zanim Wiktor zdążył odpowiedzieć. Wskazała palcem na hufnal w niszy. – A ty, Porządny, nie przejmuj się. Ten gwóźdź to był najuczciwszy materiał, jaki widziałam w tej sali. Inni przynosili pamiątki po prababkach.

Tomasz zastanowił się przez chwilę, czy nowe przezwisko ma go obrazić. Uznał, że „Porządny” brzmi i tak o niebo lepiej niż „spóźniony”, którym ochrzcił go urzędnik w kancelarii. – Kiedy dają tę zupę? – zapytał Tomasz, któremu burczało w brzuchu.

Bogna parsknęła śmiechem. – Kolacja jest po szóstym dzwonie. Powinieneś na nią zdążyć, Porządny, skoro do Akademii spóźniłeś się o dwa tygodnie. Z kuchnią pójdzie ci łatwiej.

Wiktor chciał coś dodać, ale wyprzedziła go inna kandydatka, która zatrzymała się tuż obok. Była szczupła, z notesem wciśniętym pod pachę. – Zofia Brzezińska – powiedziała krótko, bez uśmiechu, ale rzeczowo. – Opuściłeś podstawy przepływu, wprowadzenie do miar i dwa wykłady z nauki o materiałach. Dam ci notatki z materiałów na jeden wieczór. Oddasz czyste. Żadnych plam ze smaru.

– Dziękuję – odpowiedział Tomasz, zaskoczony tym nagłym wsparciem. – Przeczytam do rana.

Zofia odwróciła się do Wiktora, poprawiając kołnierz munduru. – A w zapisie zapłonu, Korczyński, liczy się nie tylko wysokość płomienia. Liczy się to, czy trzyma się równo. Instruktorka Halicka mówiła wczoraj, że niestabilny ogień zżera paliwo szybciej, niż mag zdąży je podać.

Wiktor wzruszył ramionami, nie tracąc pewności siebie. – Niski płomień pozostaje niskim, Brzezińska. Choćby był najrówniejszy na świecie, nie ogrzeje piechoty na mrozie.

Nie zdążyli dokończyć sporu, bo do niszy numer sto dwadzieścia podszedł kancelista. Ten sam, który rano wpisywał Tomasza do rejestru. Niósł przed sobą ciężką, oprawną w skórę księgę, a za nim szedł pomocnik z kałamarzem. Urzędnik spojrzał na płomień, potem na gwóźdź. Otworzył księgę na odpowiedniej stronie, zanurzył pióro w atramencie i starannym charakterem pisma wypełnił odpowiednie rubryki obok nazwiska Sobota. Tomasz odczytywał świeże wpisy. Numer niszy: sto dwadzieścia. Wynik zapłonu: płomień niski, stabilny. Materiał: żelazo.

Kancelista obrócił księgę i podsunął ją Tomaszowi. – Podpisz – polecił.

Tomasz wziął pióro. Jego dłoń drżała lekko ze zmęczenia, ale złożył podpis wyraźnie. Urzędnik zabrał księgę, po czym wyciągnął z teczki poranną kartę przyjęcia.

– Tu też – dodał, wskazując miejsce na dole.

Tomasz podpisał kartę. Kiedy oddawał pióro, jego wzrok padł na rubrykę pochodzenia. Obok urzędowych stempli i świeżego wpisu potwierdzającego zapłon wciąż widniał tam blady, ołówkowy dopisek: „do uzupełnienia”.

Został przyjęty, ale nikt mu nie powiedział, co stanie się z jego niszą, kiedy przyjdzie odpowiedź starosty.

Trzecie nacięcie

Kiedy Tomasz wrócił do zachodniego skrzydła, słońce świeciło już łagodniej przez wąskie okna na korytarzu. Wszedł do sypialni chłopców, spodziewając się zastać te same gołe deski pryczy, na których przespał pierwszą noc, przykryty własnym, wilgotnym płaszczem. Zamiast tego w kącie leżał gruby, wypchany słomą siennik, a na nim spoczywały dwa złożone szare koce.

Z sąsiedniego posłania podniósł się potężnie zbudowany chłopak. Miał szerokie ramiona, jasne włosy obcięte krótko przy samej skórze i dłonie wielkości bochenków chleba. Koszula munduru opinała się na nim tak mocno, że guziki groziły oderwaniem przy każdym głębszym oddechu.

– Kacper Grodzicki – przedstawił się, wyciągając rękę. Uścisk miał twardy i pewny. – Wziąłem to dla ciebie z magazynu zaraz po zapłonie. Od tych desek ciągnie w nocy zimno od rzeki, a kwatermistrz po południu zamyka skład na kłódkę.

Tomasz podziękował, szczerze zaskoczony. Zrzucił tobołek na podłogę i usiadł na nowym posłaniu. Słoma pod materiałem była zbita w jedną twardą gulę dokładnie na środku siennika.

– Musisz to rozgarnąć, zanim się położysz – poradził Kacper, podchodząc bliżej. – Jak zostawisz taką grudę, rano nie wyprostujesz krzyża.

Tomasz pokiwał głową. Chciał to zrobić porządnie, więc zwinął dłoń w pięść i uderzył z góry w sam środek twardego wybrzuszenia, dokładnie tak, jak rozbijał zbity żużel w palenisku. Słoma chrupnęła głośno, ale zamiast się rozejść, wbiła się jeszcze mocniej w płótno.

Kacper parsknął śmiechem. – Z takim podejściem będziesz spał jak na kowadle. Zostaw to, popsujesz do reszty.

Duży chłopak odsunął go łagodnie, wsunął dłonie pod boki siennika i zaczął rytmicznie potrząsać całym materiałem, pozwalając słomie przesypać się równomiernie w stronę rogów. Kiedy skończył, posłanie było płaskie i równe. Potem wziął szare koce i złożył je w idealną, twardą kostkę.

– Dyżurny instruktor rano wchodzi tu z kijem – wyjaśnił Kacper, wyrównując brzeg koca. – Jak kostka mu się nie spodoba, zrzuca wszystko na podłogę. Buty stawiamy w rzędzie przy samych drzwiach, noskami do wyjścia. Kto wstaje ostatni, bierze dzban i idzie do studni po wodę do mycia dla wszystkich. Świecę gasimy, jak uderzy dziesiąty dzwon.

Tomasz rozejrzał się po sali. Stało tu czternaście prycz. Część chłopców siedziała w grupach, inni rozkładali swoje rzeczy w drewnianych skrzyniach. – A okno? – zapytał Tomasz, widząc otwarte skrzydło, przez które wpadał chłodny wiatr.

– Okno otwiera i zamyka Staszek Lipiński – odpowiedział Kacper, wskazując brodą na chłopaka czytającego książkę na pryczy tuż pod parapetem. – Bo śpi najbliżej i twierdzi, że jemu nigdy nie jest zimno. Myślę, że po prostu lubi rządzić klamką.

Kacper usiadł z powrotem na swoim łóżku, otworzył wieko skrzyni i wyciągnął z niej pęto ciemnej, mocno uwędzonej kiełbasy. Zapach czosnku i dymu natychmiast rozszedł się po ich kącie sali. Chłopak wyciągnął z kieszeni scyzoryk, ukroił dwa grube plastry i podał jeden Tomaszowi.

– U nas na pograniczu nowego najpierw się karmi, a dopiero potem o cokolwiek pyta – powiedział Kacper, odgryzając solidny kawałek. – Zjemy, to mi powiesz, co to za gwóźdź przyniosłeś do Sali Paleniska.

Zanim Tomasz zdążył wbić zęby w mięso, z sąsiedniej alejki między łóżkami wyszedł szczupły chłopak o nerwowych ruchach i jasnych, wodnistych oczach. Stanął przed nimi, krzyżując ręce na piersi.

– Mikołaj Wrzos – przedstawił się szybko, patrząc na Tomasza. – Przyjęty z rekomendacji pułkowej. Słyszałem w kancelarii o tym całym zamieszaniu z twoim adresem. Skąd właściwie jesteś i czym zajmuje się twój ojciec?

Pytanie zabrzmiało niemal jak oskarżenie. Tomasz ugryzł kiełbasę, przełknął kęs i wytarł palce o spodnie. – Ze Świtku. Mój ojciec to kowal.

Ramiona Mikołaja natychmiast opadły. Wypuścił powietrze, a na jego twarzy pojawiła się wyraźna, szczera ulga. Przeciągnął dłonią po karku. – Chwała niebiosom – powiedział cicho. – Mój stary to młynarz. Jestem od mąki, nie od herbu.

Usiadł na brzegu pryczy Tomasza. – Policzyłem to dzisiaj – ciągnął Mikołaj, zniżając głos. – Chłopaków bez herbu jest w tej sypialni teraz czterech. Reszta przyjechała z jakichś dworów, znają się od dziecka, wiedzą, jak się kłaniać instruktorom i jak trzymać widelec przy kolacji. Proponuję, żebyśmy we czterech siadali razem przy dolnym stole w refektarzu. I żebyśmy razem przepisywali wykłady z tablicy. W pojedynkę łatwo się tu zgubić. Ja w pierwszym tygodniu dwa razy zabłądziłem w korytarzach i wszedłem do zbrojowni zamiast do sali wykładowej.

Tomasz kiwnął głową. Perspektywa trzymania się razem z ludźmi, którzy nie pytali go o rodowód przed każdym zdaniem, bardzo mu odpowiadała. – Siądziesz obok mnie jutro na zajęciach z paliw? – zapytał Mikołaj, patrząc na Tomasza z nadzieją. – Ja tych węgli w ogóle nie odróżniam. Wszystkie są czarne. Syn kowala na pewno odróżnia.

– Jasne – zgodził się Tomasz. – Odróżniam.

Kacper, który do tej pory żuł kiełbasę w milczeniu, przełknął głośno. – A czy przy tym waszym dolnym stole znajdzie się miejsce dla kogoś z herbem, ale z apetytem za dwóch? – zapytał powoli.

Mikołaj spojrzał na dużego chłopaka, wyraźnie zmieszany. – Znajdzie się – odpowiedział w końcu Mikołaj, uśmiechając się nieśmiało.

Pamiętając docinek Bogny po zapłonie, Tomasz przyszedł do refektarza na długo przed szóstym dzwonem. Pomieszczenie było jeszcze puste, ale przez otwarte drzwi dobiegał zapach gotowanej kaszy i pieczonego chleba. Zszedł po schodkach i zajrzał do ogromnej, sklepionej kuchni.

Dwie kuchenne dziewczyny, czerwone na twarzach z wysiłku, niosły właśnie ciężki, żeliwny kocioł zupy, zawieszony na grubym drągu. Szły drobnym krokiem przez całą długość pomieszczenia, od palenisk w głębi aż pod okienko wydawcze. Po drugiej stronie kuchni, przy osobnym stole, samotna kobieta w średnim wieku kroiła wielkie bochny chleba. Tomasz przypatrywał się temu przez chwilę. Jako syn kowala był przyzwyczajony do oszczędzania kroków w pracy. Kiedy kowadło stało za daleko od paleniska, żelazo stygło. Kiedy kocioł stał za daleko od okienka, ludzie niepotrzebnie marnowali siły.

Wszedł do środka. – Jakbyście przestawiły ten mniejszy stół bliżej paleniska, nie musiałybyście nosić zupy przez całą salę – powiedział głośno do dziewczyn odkładających kocioł. – A chleb można kroić od razu przy okienku, żeby wszystko szło jedną linią.

Kobieta krojąca chleb odłożyła nóż. Odwróciła się i otarła dłonie w lniany fartuch. Była niska, krępa, a jej siwiejące włosy wymykały się spod chustki. Spojrzała na Tomasza wzrokiem, którym Marianna Sobota zazwyczaj witała handlarzy próbujących sprzedać jej wilgotny węgiel.

– Stefania Murek – przedstawiła się, podchodząc do niego. – Główna kucharka Akademii. A ty to pewnie ten nowy, który umie naprawić wszystko na oko.

Tomasz otworzył usta, żeby wyjaśnić, że po prostu szkoda mu pracy dziewczyn, ale Stefania nie dała mu dojść do słowa. Sięgnęła pod stół, wyciągnęła dwa masywne, drewniane wiadra i wcisnęła mu je prosto w ręce.

– U mnie w kuchni nowi najpierw noszą, a dopiero potem liczą cudze kroki – powiedziała stanowczo. – Studnia jest na dziedzińcu gospodarczym. Dwie beczki przy zmywaku są puste.

Tomasz zacisnął zęby. Chwycił pałąki i wyszedł na zewnątrz. Pompa przy studni skrzypiała niemiłosiernie. Napełnił wiadra po brzegi i zaniósł je z powrotem. Drewniane uchwyty wpijały się w dłonie, a woda chlupała na buty. Kiedy wrócił z drugim kursem, Stefania kazała mu wziąć garść ostrego rzecznego piasku i wyszorować przypalone dno w kotle po porannej kaszy. Tomasz klęczał na kamiennej posadzce i tarł żeliwo, aż poczuł ból w ramionach.

Dopiero przy trzecim kursie do studni zatrzymał się i przyjrzał kuchni uważniej. Ściana przy okienku wydawczym nie była pusta. Wmurowano w nią potężny komin, z którym łączył się głęboki piec chlebowy. Dziewczyny musiały nosić zupę przez całą salę, bo miejsce przy okienku zajmował piec, którego nie dało się przenieść. A Stefania kroiła chleb sama przy osobnym stole, bo obok leżała rozłożona lista kandydatów i kucharka wydzielała dokładne, równe racje w zależności od tego, kto danego dnia szedł na ćwiczenia terenowe.

Tomasz wytarł ręce o spodnie. Nad stołem do chleba zauważył przypiętą do deski kartkę papieru, zapisaną krzywymi, niewprawnymi literami. Na kartce bez pieczęci widać było ślady brudnych palców.

Stefania zauważyła jego wzrok, nakładając chleb na tace. – List od mojego najstarszego – powiedziała, nie przerywając pracy. – Trzeci rok w piechocie na wschodzie. Pisze, że buty im się rozpadają, a prowiant dociera co drugi tydzień. Ktoś od ciebie jest w wojsku?

– Mój brat Michał – odpowiedział Tomasz, podnosząc wiadra. – Służy przy polowej kuźni. Ostatnio napisał, że śpią w dole i woda podchodzi im w nocy, więc sierżant śpi na kowadle.

Kucharka zatrzymała rękę nad tacą. Spojrzała na Tomasza i kiwnęła głową. – Zostaw już tę wodę – zarządziła, wskazując na drzwi do refektarza. – Zaraz wejdzie rocznik. Bierz sterty pustych misek i zanoś dziewczynom do okienka. Tylko szybko.

Kiedy odezwał się szósty dzwon, refektarz wypełnił się gwarem. Tomasz ustawił ostatnią stertę misek i wyszedł zza okienka. Znalazł Mikołaja i Kacpra siedzących przy końcu najniższego rzędu stołów. Usiadł obok nich, czując, jak ramiona ciążą mu od noszenia wody, a dłonie pieką od szorowania piaskiem.

Bogna Rydzewska przeszła obok ich stołu z pełną tacą. Zatrzymała się na chwilę, patrząc na Tomasza z góry. – Proszę, proszę. Porządny przyszedł na czas – ogłosiła z udanym podziwem. Wskazała palcem na jego ciemny mundur. – Tylko dlaczego przyszedł przez zmywak? Masz mokre rękawy aż po łokcie.

Nie czekając na zaproszenie, przysiadła się na skraju ławy. Spojrzała na miskę Kacpra, w której pływały grube kawałki chleba, a potem na własną porcję. – Grodzicki, oddam ci moją gotowaną rzepę za tę skórkę od chleba – zaproponowała od razu. – Rzepa jest słodka. Skórka jest twarda i połamiesz na niej zęby.

Kacper bez słowa zsunął skórkę na jej tacę i zabrał rzepę. Bogna uśmiechnęła się z satysfakcją. – Od dziewczyn z kuchni wiem już, że nowy próbował dzisiaj przestawiać Stefanii stoły – powiedziała do Tomasza, gryząc chleb. – Prawie nikt nie przeżył takiej zniewagi. Mam u kuchennej Jadwigi umówione przypalone dno z kotła po słodkiej kaszy. Mogę cię dopisać do umowy, Porządny. Ale tylko wtedy, kiedy przestaniesz wyglądać na kogoś, kto zawsze wie lepiej.

Tomasz zaczerwienił się, pamiętając swój błąd z piecem chlebowym. – A tak przy okazji – dodała Bogna, zniżając nieco głos i wskazując ruchem głowy na wejście do refektarza. – Kiedy do sali wchodzi instruktor, wstaje się nawet z łyżką w ustach. Ale tylko do połowy. Odkładasz łyżkę, unosisz tyłek nad ławę i czekasz, aż przejdzie. Prosto wstają tylko ci, którzy bardzo chcą, żeby instruktor ich zauważył i odpytał przy jedzeniu.

Wskazała na drugi koniec sali, gdzie przy najwyższym stole siedział Wiktor Korczyński z kilkoma innymi chłopcami w idealnie dopasowanych mundurach. – Zobaczcie, jak to robi Korczyński – mruknęła Bogna.

Przez drzwi wszedł instruktor Kolski. Gwar w sali natychmiast ucichł. Większość kandydatów uniosła się nieznacznie nad ławami, zamierając w niewygodnej pozycji. Wiktor Korczyński wstał na całą wysokość, wyprostował się jak struna i złączył pięty. Kolski przeszedł obok niego, nie zaszczycając go nawet spojrzeniem, i zniknął w bocznych drzwiach dla kadry.

Wiktor usiadł z powrotem, wyraźnie rozczarowany. Tomasz parsknął śmiechem, a Mikołaj zasłonił usta dłonią. Kacper nie zauważył całego przedstawienia, bo właśnie wstawał po dokładkę zupy. Tomasz zjadł swoją kaszę do samego dna, a potem wziął drugą porcję. Ręce bolały go niemiłosiernie, ale czuł, że ten wieczór ułożył się znacznie lepiej, niż przewidywał.

Po uderzeniu dziesiątego dzwonu korytarze zachodniego skrzydła spowiła ciemność. W sypialni chłopców panowała cisza, przerywana tylko miarowymi oddechami i cichym skrzypieniem desek. Tomasz siedział na swojej pryczy. Na kolanach trzymał pożyczony notatnik Zofii Brzezińskiej, a obok niego palił się krótki, przemycony z kuchni ogarek. Kacper Grodzicki zawiesił jeden ze swoich szarych koców na krawędzi górnej ramy łóżka, żeby światło nie przedostawało się przez szpary w drzwiach i nie zdradziło ich patrolowi. Tomasz szybko przepisywał kolejne strony z nauki o materiałach. Musiał oddać notatki Zofii rano, a nie chciał pominąć żadnego szczegółu.

Z pryczy po drugiej stronie wąskiego przejścia dobiegł szelest. Feliks Rawicz, w jedwabnej koszuli nocnej, która w surowym wnętrzu koszar wyglądała niemal absurdalnie, usiadł ze skrzyżowanymi nogami. Odsunął brzeg koca Kacpra i wychylił się w stronę Tomasza.

– Skoro i tak nie śpisz, powinieneś dowiedzieć się, kogo w tym roczniku naprawdę trzeba znać – wyszeptał Feliks. Miał głos miękki, nawykły do cichych rozmów w korytarzach.

Tomasz nie przerwał pisania. – Bogna już mi wytłumaczyła, kto jak wstaje w refektarzu.

Feliks machnął lekceważąco ręką. – Mówię o rodzinach kandydatów. W domu Korczyńskich panuje przekonanie, że pierwsze miejsce dla Wiktora jest już załatwione. Płacili za jego nauczycieli więcej, niż warty jest cały Świtek. Z kolei Grodziccy z pogranicza trzymają w ręku zaopatrzenie dla połowy wschodnich garnizonów. Gdyby Kacper wyleciał za wcześnie, kilka pułków mogłoby nagle przestać dostawać mięso. Zofia Brzezińska i jej rodzina są przyzwoici do bólu, z takimi najtrudniej się dogadać, bo niczego nie potrzebują.

Tomasz zanurzył stalówkę w małym kałamarzu. – A Lena Wierzbicka?

Feliks uśmiechnął się półgębkiem. – Wierzbiccy zeszłej zimy sprzedali swoją jedyną kamienicę w stolicy. Zostało im tylko nazwisko. Lena musi zająć pierwsze miejsce na szkoleniu, inaczej utoną w długach. Dlatego nie bierz do siebie jej docinków. Próbuje zniechęcić każdego, kto wydaje jej się słabszy.

Tomasz przestał pisać. Spojrzał na Feliksa przez płomień ogarka. – A co mówią o mnie?

Feliks oparł łokcie na kolanach. – Pół rocznika mówi, że jesteś nieślubnym kuzynem Sobotów ze Świtnika, którego wcisnęli tu tylnymi drzwiami z litości. Druga połowa twierdzi, że ktoś w kancelarii upił się nad listą, wylał atrament i musiał ratować wpis byle kim z okolicy.

– Jestem prawowitym synem Jana Soboty, kowala – odpowiedział Tomasz ostro, choć wciąż szeptem. Złość uderzyła mu do głowy. – Nikt mnie tu nie wciskał.

– Wierzę ci – odparł spokojnie Feliks. – Ale ludzie i tak będą gadać to, co jest dla nich wygodniejsze do uwierzenia.

Tomasz spojrzał na błyszczący jedwab koszuli Feliksa. – Z jakiego ty właściwie jesteś domu? Znasz wszystkich, a ja o tobie nie słyszałem nic.

Feliks wzruszył drobnymi ramionami.