Czas cieni ebook i audiobook

Rozpaczliwy krzyk rozdarł ciszę wieczoru. Wszystkie leśne stworzenia zamarły w bezruchu. Ich uszy drgały nerwowo, a nosy łowiły ostry zapach strachu i śmierci – zapach niemożliwy do pomylenia z żadną inną wonią. Po chwili wrzask przerodził się w jękliwy skowyt i zamarł, a w ciszy rozległ się upiorny chichot, niosący się echem wśród drzew. Przeciągły wizg zmieszał się z gwałtownym pluskiem wody, a potem słychać było już tylko uderzenia nóg na wyschniętej ściółce i dławiony w piersi szloch.

Wreszcie las pogrążył się w swym zwykłym szumie, a na powierzchnię zielonkawego jeziorka, połyskującego jak szklany paciorek, opadały spokojnie złote i brązowe liście niesione jesiennym wiatrem. Spod wody wypłynęła z bulgotem bańka powietrza. Potem druga i trzecia, a zaraz za nimi wynurzyła się ludzka ręka. Oderwana od reszty ciała unosiła się na powierzchni kołysana łagodną falą…

*

Na wąskiej ławie w podcieniu chaty siedziała młoda kobieta. Głowę miała nisko pochyloną, a twarz ukrytą w dłoniach. Wstrząsane szlochem plecy drżały.

– Nie płacz, Żywka. On już w Nawii. Zostaw go w spokoju. Nie trzeba ducha próżnym żalem na świat wywoływać.

Stara kobieta o długim, ptasim nosie gładziła gęste jak łan pszenicy włosy, lecz przyniosło to skutek odwrotny od zamierzonego. Tamta zajęczała tak głośno i rozpaczliwie, że czarne ptaki siedzące na dachu chaty poderwały się do lotu.

Zgromadzone wokół niej sąsiadki i krewniaczki popatrzyły po sobie bezradnie. Co miały powiedzieć dziewczynie owdowiałej ledwo w dwa tygodnie po ślubie? Wiadomo: „Zdarza się”. Nieraz się przytrafiło, że młodzi tuż przed ożenkiem życie tracili. Ba! Bywało, że i w dzień zaślubin spadało na nich nieszczęście i nagle, zamiast swadźby1, bogowie gotowali ludziom tryznę2. Nie wydawało się jednak sensowne przytaczanie owych mądrości w ramach pocieszenia.

– Ostaw! Niech ryczy – odezwał się gruby, chropawy głos. – Co inszego zresztą dziewczynie zostało, jak mąż ją tak szybko odumarł? Ha?! Nie dziwota, że beczy. Taka młoda, a już wdowa. Żeby jeszcze brzuch miała, byłaby to jakowaś pociecha. Dzieciak zawsze w gospodarstwie się przyda. Poza tym wiadomo by było, że płodna, a tak… – Nagle w kręgu niewiast stanęła Gniewicha.

Bezceremonialnie przepchnęła się między zebranymi i przysiadła obok młodej wdowy. Mimo że zrobiła to bardzo delikatnie, ławka skrzypnęła niebezpiecznie, potem trzasnęła i jeden jej koniec zapadł się pod kobietą, podczas gdy drugi podniósł się jak żuraw przy studni.

– A taka twoja mać zatracona! – ryknęła. – Robio tera takie ławki, co to człowiek ledwie przysiędzie, a zapada się jak w grzęzawisku! Chopy nie umio tera nic porządnie zrobić! Ani ławki, ani dzieciaka! Tfu! – Splunęła, podczas gdy zrozpaczona dziewczyna zaczęła zawodzić jeszcze głośniej.

Żadna z obecnych kobiet nie odważyła się powiedzieć głośno tego, co każda z nich pomyślała na temat tuszy przybyłej. Wiedziały wprawdzie, że Gniewicha miała poczucie humoru, jednak absolutnie nie starczało w nim miejsca na jej obszerny, żeby nie powiedzieć gigantyczny rozmiar! Zresztą była ona kobietą, która przerastała niemal wszystkie ramy, w jakie ktoś nieostrożny usiłowałby ją wepchnąć.

– Ciiii! – syknęła jedna z niewiast. – Po co takie rzeczy opowiadać?! I to teraz, gdy chłopaka ledwie co z rzeki wyłowili? Pewno wodnik3 albo, co gorsza, utopiec4 go na brzegu zdybał i capnął. Ciało jeszcze dobrze nie obeschło, a wy tak gadacie, jakbyście jej szpilę pod serce wetknąć chciały!

– Ja?! – zdumiała się Gniewicha. – Ja szpilę? Ja?! Dyć mówiłam ino, byśta się dziewczyninie wypłakać pozwoliły, co tylko ulgę przynieść może! Chyba ja najlepiej wiem, jak to jest być wdową! I wiem, że dzieciak by ją pocieszył, a tak ostała sama – rzuciła takim tonem, jakby podobna sytuacja żadnej innej niewiasty dotychczas nie spotkała.

Kobiety pochyliły się, by lepiej słyszeć. Jednocześnie usiłowały zrozumieć jej przedziwną paplaninę.

– A skąd wiesz, jak to jest? Wymądrzasz się, gdy twój własny dzieciak pod progiem leży5! – krzyknęła Zięba, patrząc na Gniewichę wyzywająco.

Ta poderwała się na równe nogi jak dźgnięta szydłem i wysyczała:

– To wy tak do mnie? Tfu! Jak takie uczone żeśta, to se tera radźta! Ha! Tfu! Zaraza!

Złapała porzucony na stronie kosz i opuściła zagrodę. Kobiety cofnęły się odruchowo, wykonując rękami znak ochronny przeciwko urokom i złym mocom. Widząc to, Gniewicha sarknęła jeszcze raz i zostawiła stadko zatroskanych bab samym sobie, kierując się na główny plac osady, a potem na ścieżkę wiodącą do puszczy.

– Mam ja za swoje, Misławie – mamrotała. – Głupia byłam, żem do onych bab polazła. Czy kiedy co dobrego mi od nich przyszło? O! Już mię język świerzbi. Pewno nieźle sobie na mnie używają...

Jej skargi słyszała jednak już tylko łąka. Gniewicha szybko pokonała dobrze znany sobie szlak i weszła do małego zagajnika. Na samym jego środku wkopano w ziemię gruby słup. Kobieta podeszła do niego i pogłaskała gładkie drewno.

– Jestem, Misławie. Ostanę tu z tobą chwilę. Jeno nie za długo, bo komes Czcibor zamówił u mnie materię i mus mi ją prędziuchno utkać.

Mówiła, poruszając się powoli po okręgu, którego środek wyznaczał drewniany słup. Co chwilę zatrzymywała się przy kamieniu lub pniu drzewa i przewiązywała je kawałkami białego lnu, bogato haftowanego czerwoną nicią6.

– Nie powiadałam ci ja jeszcze. Dziś Ościenia, męża Żywki, córki Jeża i Mojmiry, wyłowiono z rzeki. Oczy dziewczyna wypłakuje, aż żal mię za serce chycił. Chciałam jej słowo pociechy rzec, ale mię znowu te wrony, te baby zatracone, zeźliły, to se poszłam. Nie mogłam ci ja na nie patrzeć, ale żal mi się Żywki zrobiło. Pamiętam! Jak odszedłeś, też żem myślała, że serce mi z żalu pęknie, a łzy nigdy nie przestaną lecieć… – Urwała na moment.

Kosz był pusty. Wykorzystała już wszystkie rolki materiału. Wstała, otrzepała spódnicę i poprawiła zapaskę.

– Powiadają, że to wodnik albo utopiec chłopaka zdybał i pod wodę powlókł. Prawda to być może, bo przecie on rybitwa. A skoro ciągle nad rzeką siedział, to może natknął się na jakiego złego ducha.

Gdy tak gadała, doleciał ją przedziwny chichot. Z całą pewnością nie pochodził z ludzkiego gardła. Gdzieś w głębi boru odezwał się upiorny wrzask. Wrony poderwały się do lotu i z posępnym krakaniem frunęły pod niebo.

– Oho… Wieczór zapada, to się licha budzą. Lepiej do domu wrócę. Niedługo znowu przyjdę – mruknęła, muskając gładkie drewno słupa i ruszyła w drogę powrotną.

Na ścieżce nieopodal swojego zagajnika spostrzegła Korzenia. Młodzieniec szedł, powłócząc nogami i lekko się zataczając. Co chwilę potykał się, prawie padając na ziemię. Sprawiał wrażenie pijanego. Był kompletnie mokry. Włosy przykleiły mu się do czoła, z którego ciekły wilgotne strużki, a zgrzebna koszulina wisiała na nim smętnie. Przypominała stary worek z otworem na głowę i krzywymi rękawami doszytymi siermiężnym sznurkiem. Całe odzienie chłopaka było kłębowiskiem brudnych szmat lepiących się od potu i świeżego błota.

Gniewicha skrzywiła się z niesmakiem, ale przez dłuższą chwilę śledziła go ukryta za krzewami. Wlókł się ku osadzie. Wreszcie upadł i przez moment leżał na ścieżce. Gdzieś bardzo blisko znowu rozległ się nieprzyjemny śmiech, pisk i chichot. Kobiecie ciarki przeszły po plecach. Chłopak podniósł się na kolana. Twarz miał oblepioną igliwiem i poszarpanymi liśćmi, a mokra koszula wcale nie wyglądała lepiej. Śmiech cichł i wzmagał się, a Korzeń zerkał nieprzytomnie to ku osadzie, to ku sercu boru. Wreszcie, jakby wiedziony jakąś niepojętą siłą, dźwignął się z ziemi i zawrócił w głąb puszczy.

– Co tu się wyprawuje? – mruknęła zafascynowana Gniewicha. – Widział żeś to, Misławie?

Przez chwilę przestępowała z nogi na nogę, zmagając się z myślami. Tego chłopaka wyraźnie coś zauroczyło. Coś, co włóczyło się po lesie i zwodziło. Gniewicha nie mogła tak tego zostawić. Jednego młodziana pochłonęła woda. Żal, by tego puszcza zamknęła w swoich gałęzistych pazurach.

Ruszyła żwawo za chłopakiem. Ogromna jak góra i nie mniej ciężka poruszała się kolebiącym, kaczkowatym krokiem, w którym najlitościwszy człowiek nie doszukałby się wdzięku. Niemal straciła oddech, gdy wreszcie udało jej się dopędzić Korzenia.

– Gdzie leziesz? – wydyszała, czując pieczenie w piersiach.

Nie odpowiedział, tylko popatrzył na nią nieprzytomnie. Oczy błyszczały mu jak w gorączce i dygotał na całym ciele, choć nie wiadomo czy z przerażenia, czy może z zimna. Zakołysał się lekko z boku na bok, po czym odwrócił się i spróbował odejść w las. Nie pozwoliła mu, a w pobliżu coś zachichotało upiornie.

– Chodź, głupi dzieciaku. Tu cię ino kłopoty czekajo.

Poszedł bez protestu, jakby pozbawion woli. Gniewicha trzymała go jedną ręką, nie pozwalając zboczyć z drogi, a w drugiej ściskała swój kosz.

– Urok! – mamrotała do siebie. – Widzisz, Misławie? Urok jak nic.

Była już bardzo zmęczona, ale przyspieszyła kroku i niebawem wyszli z boru. Przed nimi rozpościerała się granatowa w wieczornym mroku łąka, po której wiła się jasna wstążka kamienistej ścieżki. Osada Krukowiec leżała opasana głębokim zakolem rzeki Wesołej, oddzielającej ją od Martwych Bagien.

– Wyszlim z puszczy – mruknęła, puszczając jego dłoń. – Tero to już sam możesz iść.

Raz, że czuła lekkie obrzydzenie, bo jego ręce były koszmarnie brudne i lepkie, dwa, że nie życzyła sobie, by ktoś zobaczył, jak prowadza się za rękę z młodzieńcem, a już tym bardziej z wioskowym półgłówkiem.

Gdyby mu rzec – chędoż się, Korzeniu! – to można by zobaczyć widowisko, którego porządna i wstydliwa panna nie powinna oglądać. A jak powiedzieć – goń się, Korzeniu! – zacznie biegać w kółko niby kot za własnym ogonem. Chłopak był najzwyczajniej w świecie głupi, ale przy tym tak urodziwy, że spojrzenie trudno było oderwać. Zmierzwione jasne włosy, mimo iż dawno nie widziały nożyc, układały się w miękkie fale. Twarz miał pokrytą kilkudniowym złocistym zarostem, a oczy tak wielkie i niebieskie, że można by w nich utonąć.

Gniewicha pokręciła głową. Bogowie zadrwili sobie z nich obojga. Cóż za komiczna para! Wioskowy ciołek o twarzy godnej samego Jaryły7 i ona, wielka jak beczka i kwaśna jak wczesne jabłka. Z całą pewnością jednak nie głupia. O nie!

– Chodź. Mroczy się.

Korzeń jednak zawrócił powoli w stronę puszczy.

– A żeby cię tak wilkołak w rzyć wychędożył! – rzuciła za nim ze złością.

Ruszyła w kierunku wioski, ale uszła tylko kilka kroków i stanęła.

– Sam widzisz, Misławie! – zawołała. – Dyć robię, co mogę, ale głupoty to nawet kijem z takiego nie wytłuczesz!

Postała chwilę, mocując się z myślami i patrząc za oddalającym się młodzianem. Wreszcie pokolebała się za chłopakiem i zawróciła go ku osadzie. Wepchnęła mu w ręce swój kosz i trzymając za ramię, holowała go do Krukowca.

Na miejsce dotarli nocą. Na niebo wzeszedł blady księżyc, a znad Martwych Bagien uniosły się gęste opary. Wiatr niósł nieprzyjemny zapach i porwane z ziemi przygodne liście. W oddali coś zajęczało tak, że dreszcze chodziły po plecach, a później do ich uszu dotarł oślizgły odgłos człapania. Bezkształtny cień snuł się samym brzegiem moczarów i usiłował podejść pod osadę. Robiło się coraz chłodniej i przemoczony Korzeń zaczął przeraźliwie dygotać.

Gniewicha, która nie lubiła poruszać się zbyt szybko, zagryzła wargi i przeklinając szpetnie w duchu, spróbowała przyspieszyć, by chłopak mógł się rozgrzać. Jej samej, otulonej szczelnie spływającym z głowy zawojem, było gorąco, a spod ozdobionego kabłączkami czułka lały się strużki potu.

Było już późno i Gniewicha łudziła się, że przemkną się niezauważeni. Niestety! Zaraz za bramą zgromadzili się chyba wszyscy mieszkańcy osady, więc ich zjawienie się nie umknęło powszechnej uwadze. Jedni po prostu patrzyli na nich zaskoczeni, drudzy rzucali drwiące uwagi.

– Sami… Po ciemku… Za rączkę… Dobrze się bawiliście? – zapytał z obleśnym uśmiechem jeden z mężczyzn. Stał plecami do migotliwego ognia pochodni i Gniewicha nie widziała jego twarzy. Bezbłędnie jednak rozpoznała głos Nawoja.

Korzeń twardy,

Korzeń gładki!

Szepczą panny,

śnią mężatki!

A cóż wdowie pozostaje?

Sprawdzić, czy mu dobrze staje!

Krzyknął jakiś żartowniś, a tu i ówdzie rozległy się rechoty i śmiechy.

– Spokój! – Nad głowami zebranych przetoczył się głos zarządcy osady. – Nie czas teraz na głupie sprośności!

Przepchnął się przez tłum i powiódł gniewnym spojrzeniem po obecnych. Żartownisie natychmiast zamilkli, ale w ich oczach wciąż migotały złośliwe błyski.

– Przypominam, że zaginął człowiek! – grzmiał mężczyzna. – Możliwe, że czeka na pomoc. Może jest ranny albo utknął gdzieś?

– On często nad Wesołą od strony Martwych Bagien chodził! – zawołał jeden z rybaków. – Może go utopiec złapał? Od bagien ostatnio coś niedobrego się niesie.

– Od bagien zawsze się niesie! – Zarządca osady machnął ręką. – I to przeważnie smród!

– A jak było z Ościeniem, panie Zbylucie? – bąknął Ludomir. – Też się tamtędy zapuścił, a teraz Żywka wdową została! Może to samo przytrafiło się Szczupakowi?!

– Prawda! Prawda! Racja!

– Spokój! Nikogo na bagna nie puszczę. A już ciebie szczególnie, Jemioł! – powiedział zarządca nazwany Zbylutem. – Dziś już ciemno, że oko wykol, a nie wiadomo, co się nocami po polach i łąkach włóczy. Z pierwszym brzaskiem ruszamy na poszukiwania. Gniewomir!

– Jestem, panie Zbylucie. – Przez szepczącą półgłosami ciżbę przepchnął się mężczyzna.

– Ty będziesz dowodził. Podzielisz ludzi na grupy i niech każda przeczesuje wyznaczony teren.

– Dobrze. – Olbrzym skinął głową. – Słyszeliście zarządcę? Zbieramy się tu przed świtaniem, a każdy bierze ze sobą, co tam ma najlepszego. Nikt nie idzie z gołymi rękami. A teraz wracajcie do domów i wypocznijcie. Jutro czeka nas ciężki dzień.

Mieszkańcy odpowiedzieli pomrukiem, po czym zaczęli rozchodzić się do chat.

– Gniewomirze! – Zbylut przytrzymał na chwilę olbrzyma. – Jemioła weź do swojej ekipy – szepnął – i miej go na oku, bo jest zbyt wyrywny. Wystarczy, że jednego chłopaka musimy szukać. Nie potrzeba nam więcej kłopotów.

Gniewomir przytaknął i już miał odejść, gdy ku zaskoczeniu obu mężczyzn odezwała się Gniewicha:

– Do puszczy trza iść. Cosik tam się zalęgło i uroki rzuca.

– Co mówisz? – zapytał zaskoczony Zbylut.

– Mówię – podjęła zniecierpliwiona kobieta – że w puszczy cosik grasuje.

– Skąd wiesz? – zapytał Jeż, jeden z najmożniejszych mieszkańców osady, który akurat przysłuchiwał się ich rozmowie.

– Cosik uroczyło Korzenia. Lazł przed się tak, jakby świata nie widział. Wkoło coś szeleściło, śmiechało się i trzaskało, a on szedł nie wiadomo dokąd. Kusiło go, mówię wam. Wiodło na manowce w leśny ostęp.

Mężczyźni popatrzyli na siebie skonsternowani. Wreszcie odezwał się Gniewomir:

– Głupi jest, to lezie, gdzie go oczy niosą. A ty co robiłaś w puszczy? Mów, tylko wyraźnie, bo zrozumieć tej twojej paplaniny nie można!

– Co żem robiła, to już moja rzecz! – odparowała Gniewicha i nadęła się jak rybi pęcherz. – Mówię ino, że do puszczy trza iść, a i chłopakiem się zająć. Lepiej go pilnujcie, bo nie wiadomo, czy mu do głowy nie przyjdzie, by w nocy się wymknąć i do lasu powędrować.

Znowu zapadła niezręczna cisza.

– Wobec tego ciebie proszę, żebyś się chłopakiem zajęła – powiedział w końcu Zbylut.

Gniewicha oniemiała, a jej oczy zrobiły się ogromne jak dwa czarne jeziora.

– Ja?

– A ty – odparł zarządca. – Słyszałaś, co się dzieje? Szczupak zaginął, wszyscy szykują się do poszukiwania, a tym chłopakiem nie ma kto się zająć. Weź go do domu, nakarm, ogrzej, niech się oporządzi. Teraz nie mam czasu się nim zajmować! Potem o nim porozmawiamy.

Zbylut odwrócił się i odszedł, zabierając ze sobą mężczyzn, a plac w kilka chwil opustoszał. Gniewicha spojrzała na Korzenia. Stał zwrócony twarzą w kierunku puszczy i patrzył w ciemność nieruchomym wzrokiem. Przeszło jej przez myśl, żeby iść do domu i tak go zostawić. Ani on jej brat, ani swat, ani krewniak. Co ją obchodził ten wioskowy głupek? Nikt o niego nie dbał, więc czemu ona by miała? Niech każdy się troszczy o siebie – tego ją życie nauczyło. Ale trząsł się tak okropnie, że serce się krajało. Nawet w skąpym świetle pochodni widziała, że zaczął sinieć, a z ust uciekały mu blade kłębki pary.

– Chodź, dzieciaku – burknęła wreszcie, a kiedy nie zareagował, wzięła go za lodowatą rękę i zaprowadziła do chaty.

W izbie dorzuciła drew do przygasającego żaru i szybko go podsyciła. Na pniaku w kącie stało wiadro wypełnione świeżą wodą. Położyła obok kawałek czystego płótna i kostkę mydła.

– Nuże! Myj się prędko, a ja zaraz jakiej strawy uszykuję, bo coś mi się widzi, że bardzo ci tego potrzeba – mruknęła, patrząc na jego zapadnięte policzki i wystające kości.

Korzeń stał ze spuszczoną głową i ani drgnął.

– No?! Czego tak sterczysz? Ciepło tu! Rozdziewaj się! – ponagliła, pociągając lekko za rąbek jego koszuliny.

Chłopak powolnym ruchem ściągnął z siebie wybrudzoną szmatę i stanął nad wiadrem, a twarz mu stężała jak wosk. Gniewicha chwyciła jego dłoń i wsunęła ją do wody.

– Myj się – powtórzyła.

Korzeń wydał z siebie zwierzęcy skowyt. Szarpnął się gwałtownie w tył. Wpadł na ławę, która z hukiem runęła na ziemię, a on na nią. Popiskując cicho jak osaczone zwierzątko, doczołgał się pod ścianę i przywarł do niej plecami. Twarz wykrzywiła mu groza, a w oczach płonął obłęd.

– Co ci, dzieciaku? – szepnęła Gniewicha, siląc się na łagodność.

Nie odpowiedział. Podciągnął nogi pod samą brodę i oplótł je ramionami, a czoło wtulił w kolana. Spróbowała go dotknąć, ale zawył rozpaczliwie, więc zostawiła go tam, gdzie siedział.

Zawiesiła nad ogniem kociołek z polewką, po czym zdjęła z półki miskę, dwie łyżki i białe zawiniątko, z którego wyjęła kilka podpłomyków. Po izbie rozniósł się smakowity zapach.

– Siadaj – powiedziała, stawiając ławę. – Musisz się posilić.

Nalała do miski gęstej polewki i postawiła ją na blacie, ale Korzeń wciąż tkwił pod ścianą. Kołysał się leciutko, jakby usiłował utulić swój żal i strach. Gniewicha westchnęła i położyła mu dłoń na ramieniu. Szarpnął głową, szaleństwo w jego oczach nieco przygasło, gdy tylko pojął, że to ona.

– Popatrz ino tam – poprosiła, wskazując kąt pod wschodnią ścianą domu.

Znajdował się tam ciężki stół przykryty bielonym lnem. Stały na nim figury zakutane w niewielkie kawałki białej, haftowanej czerwono materii. Kilka mniejszych, odsłoniętych znajdowało się przed nimi.

– To przodkowie – wyjaśniła Gniewicha. – Opiekunowie broniący dostępu do domu i mieszkańców. Nie frasuj się. Tuś bezpieczny. Tu ni duchy obce, ni złe ludziska nie wejdą. A teraz chodź.

Podźwignęła go na nogi i pociągnęła na ławę, gdzie posłusznie przysiadł.

– Jedz – ponagliła go nieco zakłopotana. – Nie ma tego dużo, ale dla nas dwojga wystarczy...

Od tak dawna była sama, że czuła się bardzo nieswojo, okazując komuś troskę. Wydała się sobie śmieszna, niemal żałosna.

– Misławie, jak leczyć czyjegoś ducha i serce, skoro własne tak bolą? – szepnęła, spoglądając czule na jedną z owiniętych białą tkaniną figur.

*

Ranek wstał szary i mglisty. Mroźne jesienne powietrze kąsało policzki Gniewichy, gdy ubrana w zieloną opończę szła do studni. Leżące na ziemi liście pokrywał szron, a od strony osady niósł się gwar ludzkich głosów. Mężczyźni zbierali się na poszukiwanie Szczupaka. Kiedy zaczerpnęła wody, wróciła do domu.

Korzeń spał na zsuniętych razem ławach, okryty szczelnie wełnianym kocem i owczą skórą. Biedak wieczorem nie mógł zasnąć i dygotał jak w gorączce. Wreszcie zmęczenie go pokonało i sen skleił mu powieki. Gniewicha natomiast siedziała jeszcze długo i nasłuchiwała trzasku ognia i szeptu wiatru za domem. Noc nie przyniosła odpowiedzi na nurtujące ją pytania, ale poranek wniósł w życie odrobinę światła.

Poruszała się cichutko, a jednak, gdy tylko zaczerpnęła kubkiem świeżej wody, Korzeń drgnął. Natychmiast otworzył oczy i siadł w posłaniu, tocząc wokoło dzikim wzrokiem. Zrozumiawszy, gdzie jest, uspokoił się i spojrzał na Gniewichę przytomniej.

– Napijesz się? – zapytała, lecz gwałtownie odtrącił kubek.

– Jak chcesz. Ale bez tego człowiek długo nie pociągnie. Patrz no! Nic się tu nie czai.

Upiła łyk, ale chłopak wciąż nie chciał wziąć od niej naczynia, więc odstawiła je na stół obok wypełnionych strawą misek. Podsunęła jedną z nich Korzeniowi, zachęciła go gestem i sama zaczęła jeść. Uznała, że ciepły posiłek będzie dla niego najlepszym lekarstwem.

O ile przed wodą chłopak uparcie się bronił, o tyle gęstej zupie nie umiał się oprzeć. Zaczął pałaszować, jakby co najmniej od miesiąca nie miał w ustach niczego porządnego. Kto wie? Być może tak właśnie było.

Gniewicha patrzyła na niego w zamyśleniu, raczej udając, niż jedząc naprawdę. Gdyby się umył, wyglądałby całkiem porządnie. Powinien tylko przybrać na wadze, co w jego wypadku wydawało się trudne. Chłopak właściwie żył pod gołym niebem. Gdzie się położył, tam spał. Gdzie mu litościwe serca dały jeść, tam się nasycił. Gdzie mu pozwolono się ogrzać, tam nie marzł.

Należało go też trochę przyodziać, bo dni stawały się zimne, a jesienne wiatry zrywały z drzew coraz więcej liści. Gniewicha nie mogła znieść myśli, że miałby znowu włożyć na siebie ten obrzydliwy wór. Ale co miała mu dać do ubrania? Posiadała tylko koszulę Misława. Nie! Przecież nie mogła…

– Co? – zapytała wyrwana z myśli Gniewicha.

Korzeń wskazywał na podpłomyki, spoglądając na nią błagalnie i z nadzieją w oczach.

– No, a po co stawiałam? Co by tylko patrzeć? Jadło jest od tego, by jeść – mruknęła, podsuwając mu miskę.

Twarz chłopaka rozpromienił uśmiech, a Gniewicha wpatrywała się w niego oniemiała. Był przepiękny! Tak piękny, że nie mogła się nadziwić. Aż oczy bolały od tego blasku. Zauważyła, że Korzeń drży lekko. Wstała więc i sięgnęła po koc, który narzuciła mu niedbale na plecy. Przyjął okrycie z wdzięcznością i owinął się nim szczelnie.

– Słuchaj – powiedziała do niego. – Musim cosik postanowić.

Chłopak wpatrywał się w nią wyczekująco, nie przestając przy okazji żuć.

– Rzeknij no, ty w ogóle potrafisz gadać?

Korzeń nie zareagował.

– Ale pojmujesz, co ja do cię gadam?

Potwierdził lekkim skinięciem głowy.

– A może umiesz gwizdać? Albo śpiewać?

W odpowiedzi Korzeń zaćwierkał jak słowik, a po chwili Gniewicha usłyszała z jego ust okrzyk kukułki. Gdyby nie wiedziała, że to człowiek tak woła, rozglądałaby się za żywym ptakiem!

– No, popatrz, Misławie! – zawołała zdumiona. – Widział ty, jaka heca? Kto by pomyślał… A puchacza? Umisz ty?

Korzeń uśmiechnął się i po chwili Gniewicha dostała swoje pohukiwanie. Klasnęła w dłonie jak mała dziewczynka i się roześmiała. Pierwszy raz od niepamiętnych czasów śmiała się naprawdę i szczerze. Nie miała pojęcia, że jeszcze potrafi to robić.

– A wilka? Albo brązowego? Umisz?

Korzeń zaprezentował jej wycie i pomruki niedźwiedzia. Potem udawał gęś, kurę, jastrzębia, sokoła i kaczki. Gniewicha nie mogła wyjść z podziwu nad jego niespotykanym talentem.

– Mam ci ja myśl. Chcesz li posłuchać?

Chłopak pokiwał energicznie głową i zaczął wycierać podpłomykiem resztki polewki z dna miski, którą podsunął sobie wysoko pod samą brodę, by nie uronić ani kropelki.

– Skoro nie chcesz lub nie możesz jak człowiek gadać, to zrobimy tak…

Korzeń słuchał uważnie, a z każdym kolejnym słowem Gniewichy w jego oczach zapalało się coraz więcej iskier radości.

– No! Zgoda?

Kiwnął głową twierdząco i zaćwierkał jak wróbel, a ona się uś-miechnęła. Naprawdę była szczęśliwa. Nie dość, że udało jej się porozumieć z chłopakiem, z którym nikt inny nie umiał się dogadać, to jeszcze znalazła z nim wspólny język. Pierwszy raz od lat miała szansę z kimś porozmawiać. Nawet jeśli ten ktoś wydawał z siebie tylko zwierzęce odgłosy, znaczyło to dla niej więcej, niż chciała przyznać sama przed sobą.

Korzeń zapiał głośno jak prawdziwy kogut. Najwyraźniej i on odnalazł w tej odrobinie międzyludzkiego porozumienia przyjemność.

– Cichaj! Pyskować mu się zachciało! – Machnęła na niego ręką rozbawiona, a on wyszczerzył zęby w uśmiechu i capnął kolejny placek.

Cały dzień spędzili na pracy w obejściu. Gniewicha nie mogła się przemóc, by odziać chłopaka w koszulę męża. Wydobyła jednak z dna kufra długą tunikę z miękkiej wełny. Na to chłopak narzucił drugą, z krótszym rękawem, którą przepasał utkaną z kolorowej przędzy krajką. Tak ubrany mógł wyjść na chłodne jesienne powietrze.

Najpierw nakarmili zwierzęta. Korzeń radził sobie z nimi nadspodziewanie dobrze, więc Gniewicha zostawiła oporządzenie inwentarza jemu, a sama zagniotła masę na chleb, po czym usiadła do krosien. Dzień był piękny, a słońce przyjemnie grzało. Chciała zrobić jak najwięcej. Siedziała więc pogrążona we własnych myślach, a jej grube palce poruszały się zręcznie, przekładając wątek przez osnowę. Bidło raz za razem uderzało miarowo, zbijając nici w ścisłą tkaninę.

Pracowała tak długo, że straciła poczucie czasu. Wreszcie ból pleców i zgiętych nóg przywołał ją do rzeczywistości. Wstała ostrożnie, usiłując rozmasować ścierpnięte członki, gdy nagle Korzeń wpadł do domu jak wicher. Jeden rzut oka na twarz chłopaka wystarczył, by Gniewicha wiedziała, co się stało.

– Znaleźli Szczupaka – domyśliła się.

Korzeń nie odpowiedział, tylko rzucił się w głąb chaty. Wcisnąwszy się w najdalszy kąt, zwinął się w kłębek i otoczył nogi ramionami.

– Co znowu? – Kobieta otrzepała suknię i westchnęła ciężko. – Robota stygnie, ale widzę, że mus mi samej leźć miedzy ciżbę.

Młodzieniec nie podniósł na nią oczu. Uparcie tkwił w miejscu, a Gniewicha narzuciła na siebie wełniany szal i, kolebiąc się z boku na bok, podreptała swym kaczkowatym krokiem zobaczyć, co się wydarzyło.

Nie lubiła wychodzić między ludzi. Przeważnie opuszczała swoje obejście wcześnie rano lub późnym popołudniem, gdy możliwie najmniej osób kręciło się między chatami. Nie znosiła, gdy ktoś na nią patrzył. Widziała w ludzkich oczach tylko pogardę i obrzydzenie.

Kiedyś było inaczej i ona też była inna. Smukła jak wierzbowa witka tańczyła lekko jak wiła, a śpiewała… Na to nie było słów. Potem zaczęła się zmieniać. Twarz i brzuch się zaokrągliły, talia poszerzyła. Kobiety gadały, że to ciąża. Że dzieciak tak działa. Było jej smutno, ale nie się martwiła. Później… Później została sama, bez dziecka, bez męża, uwięziona w tym odrażającym ciele. A ludzie plotkowali, że to urok, że kara, że jakiś czar zły.

Strząsnęła z siebie nieprzyjemne wspomnienia. Wokoło buczało jak w ulu. Niektórzy krzyczeli z przestrachem. Kobiety zasłaniały dłońmi usta i twarze. Ktoś wybuchnął płaczem.

– Nie!... – rozpaczliwy wrzask przeciął powietrze i Gniewicha już wiedziała, że po prostu musi zobaczyć, co się stało.

Nie zważając na przekleństwa, przepchnęła się do przodu. Początkowo nie miała pojęcia, na co patrzy. Ludzie stali w ciasnym kręgu, a pośrodku na ziemi znajdował się koc. Dopiero po chwili uświadomiła sobie, że wśród brunatnych plam na tkaninie leżała ludzka ręka. Z wielką siłą oderwana od reszty ciała i straszliwie poogryzana.

– Takie same rany miał Oścień – powiedział Jemioł.

– To wodnik. Wodnik albo utopiec! – zawołał ktoś z tłumu.

– Ani chybi utopiec! – odparł ktoś inny. – Wodnik nie pożera ofiary!

– Trzeba prosić o pomoc żercę! – orzekł Zbylut. – Jemioł i Węgorek! Wy pójdziecie po kapłana. Trzeba przelecieć się po siołach i zobaczyć, gdzie zawędrował.

Mężczyźni rzucili się wykonać polecenie, a Gniewomir schylił się, by owinąć znalezioną rękę połami koca. Na Krukowiec padł blady strach. Wszyscy chodzili nerwowi i zalęknieni. Nawet Gniewicha poczuła się nieswojo.

– Gdzie ją znaleźli? Wedle bagien? – Nieopatrznie zapytała głośno, przyzwyczajona mówić sama do siebie.

– Eeee, gdzie tam! – odpowiedziała jej stara Libusza – Nad rzeką od strony puszczy. Za mostem do Opłotków.

Gniewicha zerknęła na nią z ukosa. Zgięta niemal wpół starowina, chuda i pomarszczona jak wysuszona śliwka, kuśtykała obok niej, podpierając się sękatym kosturem. Rzędy kabłączków pozwaniały na jej skroniach przy każdym ruchu. Długi nos, podobny do ptasiego dzioba, zdawał się ją ciągnąć za sobą.

– A co on miał tam do roboty? – zapytała Mojmira, postawna, przystojna kobieta o mocno już zaokrąglonym ciążowym brzuchu.

– Przez most najkrótsza droga do Opłotków prowadzi. Podobno do panny tam chodził.

– Prawda! Sama słyszałam! – Przyłączyła się do nich kolejna niewiasta. – Przecież Szczupak ryby do grodu woził, a najszybciej było właśnie po moście i przez Opłotki. Ładna dziewucha mu się tam trafiła. Chyba Miłka jej na imię. Mój mąż mówił, że Szczupak świata poza nią nie widział. Trzeba by jej wiadomość posłać – dodała ze smutkiem.

– Ale przecież Szczupak wcale wczoraj nie chodził na ryby, tylko do puszczy na polowanie – wtrąciła Zięba.

– To skąd pomysł, że zaraz musiał pod wodą skończyć? A może zwierz go ranił i chłopak gdzie jeszcze leży? – odezwała się w końcu Gniewicha.

– A pewno, że leży – mruknęła Zięba. – Tylko że bez życia, bez ducha. Przy takiej ranie, jaka mu została po urwanym ramieniu, to wykrwawił się w kilka chwil.

Reszta pokiwała głowami. Szły w milczeniu, wreszcie Libusza zagadnęła:

– Słyszałam, że Korzenia do siebie przygarnęłaś.

– Przygarnęłam, a co? – zapytała zaczepnie Gniewicha.

– Podobno w lesie coś go uroczyło – dodała inna kobieta, ośmielona wcześniejszym pytaniem Libuszy.

Gniewicha wiedziała, że ciekawość pali je wszystkie żywym ogniem.

– Szkoda, że to nie Kupalnocka8 – mruknęła Libusza – bo bym powiedziała, że kwiatu paproci polazł szukać. Może to i głupek, ale nawet jeśli w głowie ma pomieszane, to reszta chłopa wygląda na sprawną do… – Urwała, wykonując przy tym gest, którego jednoznaczność wywołała rumieniec zawstydzenia u kilku niewiast.

– Matko! – zawołała zgorszona Mojmira. – Tu są panny!

– Co matko?! Co matko?! – Stara machnęła lekceważąco dłonią. – Sędziwa jestem, to sobie choć krzynkę pogwarzę. Tyle uciechy chyba mi się należy? No tak czy nie? A panny – zachichotała złośliwie – lepiej już zostaw w spokoju, bo coś mię się tak zdaje, że one doskonale wiedzą, że jak się ogień krzesze, to iskry lecą.

– Bywajcie. Mus mi posiłek szykować – prychnęła Gniewicha, odchodząc w stronę swojego domu.

– Idź, idź. Tylko dobrze go pilnuj, by nie lazł nad wodę czy gdzie – klepała Libusza. – Widziałam go dziś. Czysto ubrany, nakarmiony, to taki ładny się zrobił, że nie dajcie bogi, a jakaś rusałka się jeszcze na niego zapatrzy. Musiałaby być ślepa, głucha i starsza ode mnie, by się na niego nie połasić. Taki chłopak! No taki chłopak!

Gniewicha nie słuchała więcej. Minęła zabudowania i poszła do domu. Korzenia zastała dokładnie tam, gdzie siedział, gdy wychodziła. Przymknęła lekko drzwi, na tyle, by przysłonić wnętrze chaty przed wścibskimi oczami, ale by wpadało do środka dostatecznie dużo światła.

– Ty wiesz, co tam się stało, prawda? – zapytała łagodnie.

Chłopak drgnął i znowu zaczął się kiwać w przód i tył.

– Rzekniesz mi, co? Wodnik to był czy utopiec? A może… Może rusałka? Czy to była wodna panna?

Korzeń zaskowyczał tak przeraźliwie, że nawet Gniewicha poczuła, jak zamiera w niej serce, a włosy jeżą się na karku. Nie chciała go dręczyć, ale musiała wiedzieć.

– Byłeś ze Szczupakiem, prawda? Coś was zawiodło do miejsca, gdzie ona czatuje. Nim się spostrzegliście, porwała Szczupaka, a tobie udało się uciec.

Korzeń zajęczał i okrył rękami uszy, kołysząc się jeszcze gwałtowniej.

– Już dobrze… Spokojnie… Tu jej nie ma i przyjść nie może, jeno sam musiałbyś do niej iść. Inaczej nie da rady cię pochwycić.

Wydawało się, że to go trochę uspokoiło, jednak już nie podniósł się z miejsca. Gdy wieczór zawisł nad osadą, pogrążył się w czymś na kształt letargu. Wzrok znów miał szklisty, nieruchomy i zdawał się czegoś nasłuchiwać.

Noc spędzona w bezpiecznym kącie musiała mu jednak przynieść ulgę, bo następnego ranka obudził gospodynię pianiem koguta i pomógł przyrządzić śniadanie. Chętnie też poszedł pomóc przy oporządzaniu zwierząt i sprzątaniu szopy, dzięki czemu Gniewicha mogła się całkowicie oddać tkaniu zamówienia dla grododzierżcy Czcibora.

Gdy do Krukowca przybył żerca Dobrowit, zebrała się rada osady i udała do jego domu. Gniewicha właściwie nie zamierzała się do tego mieszać. Miała swoje sprawy i problemy, ale ciekawość toczyła ją jak czerw. Chciała wiedzieć, co uradzą. Gdy więc przez otwarte drzwi doleciały ją głosy Zbyluta, Jeża i Nieroda, wstała, otrzepała suknię i chyłkiem ruszyła za nimi.

Z przemykaniem miało to niewiele wspólnego, ale chęci należało docenić. Każdy myśliwy, któremu zdarzyło się tropić zwierzynę, musiałby płakać ze wzruszenia na widok Gniewichy, która mimo swego wzrostu i rozmiaru usiłowała na palcach podejść do chaty żercy niby wytrawny tropiciel pod lisią norę. Zakradła się na tyły domostwa, gdzie przez maleńki świetlik w ścianie mogła spróbować podsłuchać rozmowę.

– A witajcie, witajcie. – Znajomy głos żercy słyszała czysto i wyraźnie. – Siadajcie…

Goście zapewne się pokłonili kapłanowi, bo dopiero po chwili Jeż odpowiedział na powitanie. Szuranie nóg na polepie i stuk ławy o ścianę podpowiedział jej, że wszyscy trzej się rozsiedli. Trzej? Była pewna, że szedł z nimi Gniewomir… Może został na zewnątrz?

– Wyjaśnijcie mi, z czym przychodzicie. Tylko spokojnie i od początku, bo Jemioł, wybaczcie dosłowność, jak przekupa na jarmarku mówi to, co wie, miast wiedzieć, co mówi.

– To może ja opowiem – odezwał się Jeż, a reszta słuchała.

Słuchała też Gniewicha, której nikt o niczym nie opowiadał, i którą przeważnie mało obchodziło życie osady. Najchętniej przebywała w domu i tkała lub chodziła do Misławowego zagajnika. Nie miała zresztą wątpliwości, że gdyby nie jej zdolności tkackie, a była najbardziej utalentowaną tkaczką w bardzo szeroko pojętej okolicy, miejscowi tolerowaliby ją jeszcze mniej niż teraz.

– Ale czego oczekujecie ode mnie? – zdziwił się Dobrowit.

Na moment w chacie żercy zapadło kłopotliwe milczenie. Gniewicha była pewna, że nie takiego pytania się spodziewali. Pewnie liczyli, że kapłan wstanie, weźmie kostur czy laskę i przepędzi wodnika żarłoka na cztery wiatry.

– Jesteś żercą. Rozmawiasz z bogami. Odpraw rytuał. Poproś, by przegnali wodnika. Przecież nie możemy tracić młodych, silnych mężczyzn. Jedna dziewczyna ledwie za mąż wyszła, a już owdowiała. Druga nawet do swadźby się szykować nie zaczęła, a już miłego sobie człowieka straciła. Ludzie są w strachu. Rybitwy drżą z przerażenia, kiedy mają się wybrać na połów. Niewiasty wpadają w popłoch na myśl o wędrówce nad rzekę i robieniu prania.

– Rozumiem was. I współczuję rodzinom zmarłych, ale nie mogę bogów niepokoić sprawą wodnika. Śmierć to zwykła dla człowieka rzecz. Jeden się rodzi, drugi umiera. Raz ze starości, raz z choroby, to znów od ran odniesionych na polowaniu na grubego zwierza lub wpadając w pazury stworzy. Bogowie tak to urządzili, więc jak ja mogę ich prosić, by zawracali świat w inną stronę?

Znowu zapadła cisza, a Gniewicha pomyślała, że żerca prawdę rzecze. Nie mógł kłopotać bogów tym, że dwóch chłopaków w osadzie straciło życie. Jeszcze by się za taką błahostkę obrazić mogli i wtedy byłaby bieda.

„Zresztą – dodała w myślach z goryczą – czy kto szedł do kapłana i prosił, by się do bogów wstawiać, gdy jej Misław w puszczy przepadł bez nijakiej wieści? Czy kto zawracał świat kijem, gdy jej lubego usidliło jakoweś licho i nigdy nie oddało?” Najpierw syn, potem mąż i nikt nie chodził do żercy w żalu po nich i nad nią… Wszyscy mawiali: „Wola bogów” i już.

– To może choć złożycie ofiarę? – podsunął zarządca. – Niechby wodnik dostał dar, to może od ludzi będzie się z dala trzymać? Przecież trzeba coś zrobić!

Żerca mruknął, zapewne zastanawiając się nad słowami Zbyluta. Patrzył na nich, czy trzymał wzrok wbity w klepisko? Gniewicha nie miała zbyt wiele czasu na zastanawianie się, bo Dobrowit powiedział niechętnie:

– Zgoda. Tyle mogę zrobić. Ale nie tu. Trzeba iść nad rzekę. I to całą osadą! Kto słaby, tego zanieście, kto stary, temu pomóżcie iść. Wszyscy mieszkańcy muszą udać się nad Wesołą, inaczej ofiara na nic.

Zapadła ciężka cisza. Gniewicha była pewna, że mężczyźni zbledli.

– Dobrze – powiedział cicho Jeż.

Po chwili wahania mężczyźni się zgodzili. Ofiara miała zostać złożona jeszcze tego wieczoru.

– Wodnik żąda krwi, więc i ofiarę trzeba złożyć z krwi. Przygotujcie na żertwę, co trzeba.

Gniewicha usłyszała szuranie butów i zrozumiała, że mężczyźni zaraz opuszczą dom. Odkleiła się od ściany, do której stała przytulona plecami, i tą samą drogą, którą tu przyszła, wróciła do siebie.

Korzenia nigdzie nie było. Ani w domu, ani w obejściu. Pomyślała, że może poszedł pokręcić się po osadzie. Gdy zawracała ku chacie, usłyszała stłumiony jęk. Nie była pewna, ale wydawało jej się, że dochodził z maleńkiej szopki na tyłach jej obejścia. Zawróciła i podkradła się pod drzwi najciszej, jak umiała.

„Widzisz, Misławie? Zaczynam mieć w tym wprawę” – pomyślała z gorzką ironią, bo gdy była młoda, smukła i piękna, nikogo nie umiała cichcem podejść.

Z głębi budynku znowu dobiegł jęk i szelest suchego siana. Gniewicha chwyciła za skobel i szarpnęła. Drzwi otworzyły się na oścież i uderzyły o ścianę budynku.

Ostre światło popołudniowego słońca wlało się szeroką strugą do wnętrza szopki. Na sianie leżały dwa splecione ze sobą ludzkie ciała. Plątanina rąk, nóg i odzieży była tak ciasna, że na pierwszy rzut oka nie dało się rozróżnić, gdzie się zaczyna jeden człowiek, a gdzie kończy drugi.

– Co tu się wyprawuje?! – krzyknęła Gniewicha zupełnie niepotrzebnie, bo sytuacja była aż nadto jasna.

Korzeń nie wyglądał na przejętego wtargnięciem, ale jego towarzyszka wręcz przeciwnie. Skoczyła na równe nogi i z twarzą płonącą wstydem capnęła lichą sukienczynę, by okryć to, czego włosy nie sięgały, po czym czmychnęła ze stodółki jak królik przed lisem.

Chłopak zaś został na miejscu w stanie pełnej gotowości do tego, co już nie miało w tej chwili nastąpić. Jego twarz i spojrzenie wyrażały jedynie lekkie rozczarowanie. Próżno by jednak szukać w nich zawstydzenia. Ot, po prostu nie udała mu się zabawa i to wszystko, choć Gniewicha dobrze wiedziała, że to raczej on miał być wykorzystany, nie odwrotnie.

– Ubierz się, dzieciaku, bo nie godzi się tak świecić gołym tyłkiem ku światu. Chodź do chaty. Czas się posilić.

Korzeń zjawił się w domu zaraz za nią. Akurat siedzieli, jedząc w milczeniu kluski z omastą, gdy usłyszeli nawoływania. To stara Libusza, otoczona wianuszkiem wnucząt, zjawiła się w obejściu Gniewichy. Ta ledwie na nią spojrzała i, nie przerywając milczenia, pomyślała: „Zaczęło się!”.

– Alem się zmachała! – wydyszała Libusza, opierając kościstą dłoń na ogrodzeniu.

– To było tak nie machać. Byście się nie zmachały – mruknęła Gniewicha.

O dziwo, Libusza wybuchnęła charkotliwym śmiechem.

– Zawsze mi się zdawało, że poza ostrym językiem masz też poczucie humoru. Ale ja tu nie po to przyszłam, tylko…

Nagle przerwały jej ostre krzyki dzieci:

– Ciotko Gniewicho! Ciotko Gniewicho! Będzie ofiara! – darły się na poły przerażone, na poły ucieszone nowiną.

– A żerca każe wszystkim przyjść nad Wesołą! – zawołał chłopiec.

Gniewicha nie rozróżniała Libuszowych wnucząt. Tyle ich było…

– A mi nie jest wesoło! Wcale nie chcę tam iść. Boję się! – rozdarła się mała dziewczynka.

– Ty się wszystkiego boisz, Maja! – Starszy chłopiec wydął wargi w wyrazie skrajnej pogardy.

– Cisza! – prychnęła Libusza. – Ja będę mówić, a wy macie milczeć. No to tak… Co to ja miałam?… Aha! To żerca powiedział, że wszyscy mają się nad rzeką pojawić. Będzie składał ofiarę na przebłaganie wodnika i kto żyw w Krukowcu ma pędzić nad Wesołą.

Gniewicha skinęła jej tylko głową, ale się nie odezwała, obserwując uważnie kręcącą się wkoło dzieciarnię. Wścibski drobiazg wtykał nosy wszędzie, gdzie ich nie proszono. Jednak Libusza zagnała swoje stadko w jedną, kłębiącą się gromadkę i pogoniła ich dalej. Gniewicha natomiast westchnęła ciężko i odezwała się do Korzenia:

– Słyszałeś? Mus nam udać się nad rzekę. Nie musim podchodzić blisko, jeno mus być, skoro żerca kazał.

Wstała i narzuciła na siebie opończę. Ze skrzyni wyjęła ciepły koc i okryła nim ramiona Korzenia. Chłopak ciasno się nim otulił i poszli. Gniewicha przodem, a on o dwa kroki z tyłu, z głową zwieszoną nisko i spojrzeniem wbitym w czubki swoich solidnie znoszonych łapci, które od dawna nie zasługiwały już, by je nazywać butami.

Było już późne popołudnie, gdy wszyscy z Krukowca udali się nad Wesołą. Ponieważ wieść lotem błyskawicy rozniosła się po okolicznych siołach, na brzegu zjawili się też mieszkańcy Opłotków i nie tylko. Ludzie stali po obu stronach rzeki i ze strachem wpatrywali się w wodę, z której w każdej chwili mógł wyskoczyć wodnik. A może utopiec?

Niebawem zjawił się Dobrowit. Odziany w białą, haftowaną czerwienią szatę obrzędową stanął na brzegu i czekał na zwierzę ofiarne.

Korzeń dygotał na całym ciele tak przeraźliwie, jakby to jego miano rzucić demonowi na pożarcie. Oczy wciąż trzymał spuszczone, więc nie widział, jak do kapłana podprowadzono konia. Żerca skinął głową, aprobując wybór mieszkańców. Dar był godny i wodnik powinien dać się ubłagać.

Dobrowit zaczął rytuał. Gniewicha, stojąca najdalej jak się dało, nie słyszała słów, z czego była bardzo zadowolona. Trzymała Korzenia za rękę i nie pozwalała mu odejść. Kiedy jednak kapłan rozciął zwierzęciu szyję i zebrał krew do glinianego naczynia, Korzeń wydał krótki okrzyk.

Kilka głów odwróciło się w ich stronę, ale zaraz znów ich właściciele zajęli się śledzeniem obrzędu. Częściowo już wykrwawione zwierzę pomocnicy wprowadzili do wody, gdzie koń zaczął rzucać się i charczeć. Był śmiertelnie ranny, a jednak wierzgał i walczył z niebywałą zawziętością. Mężczyźni wpychali go coraz głębiej, pomagając sobie długimi drzewcami. Zwierzę kwiczało i młóciło kopytami wodę, usiłując wydostać się z kipieli i wyrwać swoim oprawcom.

Nagle jednemu z pomocników drąg trzasnął w dłoniach i złamał się wpół. Mężczyzna rzucił paskudne przekleństwo i cisnął resztkami w stojącego obok mężczyznę.

– Co jest? – syknął tamten.

– Drzazga mi weszła!

– Sram na to, co i gdzie ci weszło! Dawaj zapasowe drzewce!

W tym momencie Korzeń zerwał się do biegu. Wyrwał dłoń z uścisku Gniewichy i gnał jak zając umykający przed jastrzębiem. Kilka osób postukało się palcami w głowy, ale obrzęd znalazł się w takiej fazie, że nie należało przejmować się stanem ducha jakiegoś głupka.

Gniewicha pierwsza zawróciła do osady, a za nią ruszyła niebawem reszta mieszkańców. Krukowiec wypełnił się ludźmi, którzy wydawali się teraz zdecydowanie spokojniejsi i pełni nadziei, że złe ustało i będą mogli w spokoju korzystać z dobrodziejstw rzeki. Gniewicha jednak miała jak najgorsze przeczucia.

– Od głupca gorsza jest ino cała banda głupców. Tfu! – mruczała, rozglądając się za Korzeniem.

Tym razem chłopak naprawdę przepadł. Szukała go nawet w feralnej szopce, gdzie niedawno trafiła na bardzo ludzkie w formie, choć krępujące w widoku przedstawienie. Nic z tego. Jak kamień w wodę…

Gniewicha przystanęła tknięta nagłą myślą. Rozejrzała się w popłochu. A jeśli on znowu dał się zauroczyć? Jeśli do boru polazł? Co tu robić? Co robić?

Wpadła do domu. Omiotła izbę dzikim spojrzeniem. Na ścianie, przy palenisku, wisiała żelazna patelnia. Złapała ją i wpakowała do przerzuconej przez ramię torby. To była cenna patelnia, którą Misław dawno temu przywiózł z jarmarku. Zapłacił za nią dużo, ale mieli dobry rok i mogli sobie pozwolić na taki zakup. Wypadła na zewnątrz, a tam jej wzrok padł na długie stylisko opartej o ścianę łopaty z solidnym żelaznym okuciem. Zabrała ją, by w razie czego mieć się czym opędzać od zwierząt.

Nie tracąc więcej czasu, przeszła przez bramę osady i pomaszerowała w stronę puszczy. Nie bała się, ale za żadne skarby świata by się nie przyznała do powodów swojej odwagi.

Upiory uznałyby ją za niedostatecznie atrakcyjną. Wodniki i utopce za zbyt ciężką, by zwlec ją z brzegu do wody. Wilkołaki i tym podobne tałatajstwo za zbyt tłustą, by wydać się apetyczną. Leszy9 i licho10 za dostatecznie pechową, by chciało im się wysilać na sprowadzenie kolejnych nieszczęść. Właściwie nie było demona, dla którego mogła przedstawiać jakąkolwiek wartość. Z ludźmi sprawa miała się podobnie. Tę myśl zepchnęła na dno swojego umysłu i pogrzebała tak głęboko, jak tylko zdołała.

Teraz jednak było inaczej. Ktoś jej potrzebował! Nawet jeśli był to tylko głupi chłopak, o którego troszczono się tak samo mało jak o nią. Wreszcie stanęła nad Wesołą, która wiła się od jeziora Raduń, omijała Krukowiec i Martwe Bagna, by zginąć gdzieś w głębi Puszczy Żywej. Czarna woda połyskująca w blasku miesiąca marszczyła się pod wpływem wiaterku jak gęsty dziegieć…

Gniewicha rozejrzała się ostrożnie. Zawsze myślała, że knieja nocą jest cicha. Guzik prawda! To w dzień było tu spokojnie. Noc obfitowała w szmery, piski, wycia i trzaski. Coś się włóczyło między drzewami. Coś zawodziło jękliwie i skarżyło się na swój zły los. Gniewicha wzdrygnęła się, czując nieprzyjemny chłód przenikający ją aż do kości. Nagle usłyszała przeraźliwy chichot, a potem coś ciężkiego poleciało w jej kierunku i boleśnie uderzyło w ramię.

– Kto tu? – szepnęła zaskoczona.

Odpowiedział jej szyderczy śmiech, który ścinał krew w żyłach. Zaraz potem zasypał ją grad twardych drobiazgów, zapewne kamieni, orzechów i szyszek. Ostre czubki żołędzi boleśnie kłuły jej twarz. Wyszarpnęła z torby patelnię i jak tarczą osłoniła nią głowę. Rozległ się brzękliwy dźwięk żelaza, a Gniewicha szła pod tym ostrzałem, ale z każdym krokiem było jej coraz trudniej. Wreszcie, gdy spadła na nią duża gałąź, prawie przetrącając jej bark, przystanęła. Zziajana i obolała, czując, jak strużki potu wypływają jej spod chusty na policzki i szyję, oparła się plecami o najbliższe drzewo i przymknęła oczy.

Dyszała ciężko, wypuszczając z ust białe obłoczki pary, i gorączkowo myślała, co zrobić. Nie była w stanie pokonać tego oporu. Teraz gałąź, a za chwilę leszy zwali na nią całe drzewo. Bo że to leszy zabawiał się jej kosztem, tego była pewna.

– Przepuść mnie! – wydyszała.

Odpowiedział jej chichot, który odbił się echem wśród drzew.

– Przeca o to ci idzie, by się dobrze zabawić! – wołała rozeźlona. – Puść mię do jeziora, gdzie panna wodna czatuje! Toż pewno i tak mnie ukatrupi, a ty się przy tym nieźle obśmiejesz. Czyż to nie ciekawsze, by ubiła dwoje miast jednego śmiertelnego, a do tego durnego jak pień młodzika? A co babie zrobi, ha? Widział ty może kiedy? Zawsześ jej chłopa prowadził, a jakby tak teraz niewiastę naraić? Może być z tego niezła heca, prawda?

Stała, ciężko sapiąc. Jeszcze nie zaszła daleko w puszczę, a już ją w płucach piekło. Była pewna, że jeśli tak dalej pójdzie, żywa nie doczeka poranka. Kiedy już straciła nadzieję, coś cicho zaszeleściło. Odwróciła głowę i zobaczyła parę płonących żółto ślepi. W ich wnętrzu zapaliły się zielonkawe punkciki i z mroku wyłonił się ogromny basior. Z jego gardła wydobył się niski warkot, a kłąb sierści na grubym karku zjeżył się ostrzegawczo.

Gniewicha usiłowała przełknąć ślinę, ale w ustach jej zupełnie zaschło. Język za to tak skołowaciał, że ledwie była w stanie nim poruszyć. Basior zmierzył ją nieruchomym spojrzeniem, po czym zadarł głowę i zawył przeciągle. Postąpił parę kroków naprzód, potem zatrzymał się i odwrócił głowę w jej kierunku.

Jego spojrzenie było bardzo wymowne. Gniewicha wsunęła patelnię do torby i ruszyła za nim, zmuszając nogi do możliwie najszybszego kroku. Wilk prowadził ją ścieżką w głąb puszczy, a tu i ówdzie zapalały się świeczki żółtych ślepiów, które zaraz gasły, by zapłonąć większą lub mniejszą liczbą w innym miejscu.

Wędrowali krócej, niż się spodziewała. Pewnie knieja prostowała przed leszym ścieżki, które były niedostępne zwykłym śmiertelnym. Basior zatrzymał się na niewielkim wzniesieniu. W dół prowadziła kamienista dróżka porosła paprociami, która wiodła nad niewielkie jeziorko zamknięte w pierścieniu drzew. W blasku księżyca woda lśniła jak roztopione srebro. Na jego brzegu stał Korzeń, a przed nim smukła, naga kobieta oplatająca ramionami jego kark. Twarz miała przytuloną do jego twarzy. Całowała go.

Gniewicha poczuła, jak wrasta w ziemię. Nie wiedziała, co robić. Biec na łeb na szyję? Krzyczeć i pomstować? Rzucać czymś w splecioną w uścisku parę? Każda możliwość była zła. Wodna panna capnęłaby chłopaka i w jednej chwili wciągnęłaby go w głębinę. „Co tu czynić? Co czynić?” – myślała gorączkowo. Wreszcie, nie znajdując lepszego rozwiązania, zmusiła język do posłuszeństwa i zaśpiewała:

W jasną niedzielę rusałki siedziały,

siedziały one na krzywej brzozie.

W jasną niedzielę rusałki siedziały,

siedziały one na prostej drodze!

Prosiły one rusałki chleba i soli, chleba i soli!

I jeszcze gorzkiej cebuli!

I piły one, piły rusałki

wody z głębokiej studni.

Wodna panna drgnęła lekko i, przechyliwszy powoli głowę, wbiła spojrzenie w Gniewichę. Ta stała nieruchomo na wzniesieniu. Uzbrojona w łopatę oraz ukrytą w torbie patelnię. Choć brzmiało to jeszcze kulawo i ochryple, jej głos powoli dostrajał się do pieśni, a ona przypominała sobie, jak kiedyś nim czarowała.

Rano wejdę na górę!

Rano uderzę w dłonie!

Rano, by dłonie biły!

Rano, by pierścionki dzwoniły!

Rano, by rusałeczki słyszały!

Rano, by mnie usłuchały!

Wodna panna jedynie ciaśniej oplotła ramionami szyję Korzenia, przyciskając go do siebie tak mocno, że chłopakowi mogło za chwilę zabraknąć tchu. Gniewicha, nie przestając śpiewać, zrobiła jeden ostrożny krok w dół. Rusałka przymknęła oczy, zwężając je w szparki, a kobieta bardzo powoli zaczęła posuwać się w jej kierunku.

Prowadzę rusałki do boru!

Sama wrócę do domu!

Prowadzę rusałki do jamki!

Sama wrócę do mamki!

Prowadzę rusałki, prowadzę,

zioła święte sypię.

Wam, rusałki, pod ziemią spać,

W rutę i miętę się zakopać.

Prowadzę, prowadzę rusałki!

Byście nas nie nachodziły!

Byście żyć nam pozwoliły!

– Nie masz zióóół… – odezwała się rusałka, gdy umilkła pieśń.

– Mogę ci przynieść.

– A ja mooogę cię zaaabić – odparła istota, po czym obdarzyła ją upiornym uśmiechem.

W obramowaniu pięknie wykrojonych ust błysnęły ostre jak igły zęby. Czarne oczy pozbawione białek, zimne i nieruchome, patrzyły drwiąco.

– Ano nieprawda! Bo nie masz ty władzy nad niewiastami – zaryzykowała Gniewicha.

Rusałka szarpnęła głową, pochyliła ją nisko, zwężając niebezpiecznie oczy. W świetle księżyca zalśniły pokaźne szpony, które zdawały się jeszcze odrobinkę wydłużyć.

– Przekonaaamy się? – wyszeptała wodna panna, rozplatając ręce.

Korzeń zwalił się wprost w błoto u jej stóp, a Gniewicha mogła ją zobaczyć w pełnej okazałości. Demonica była naga. Długie zielonkawe włosy spływały gęstymi puklami aż za biodra. Jej skóra migotała w srebrzystym blasku, jakby pokrywała ją drobniuteńka łus-ka. Zbliżyła się do Gniewichy, nawet na lądzie była nieludzko szybka.

„Misławie, dopomóż!” – pomyślała kobieta, ale nie zdążyła zareagować. Jej ciało zrobiło to za nią i w kierunku rusałki wystrzeliła łopata. Wodna panna odtrąciła ją uderzeniem szponiastej dłoni i wyciągnęła ku kobiecie najeżoną zębami paszczę.

Gniewicha szarpnęła się gwałtownie i upadła, poślizgnąwszy się na błocie. Demonica chybiła celu, zaraz jednak odbiła się od ziemi i znów skoczyła. Gniewicha złapała za patelnię, po czym machnęła nią potężnie na oślep. Żelazo zetknęło się z twarzą rusałki, która wrzasnęła z dzikim wizgiem.

Łapiąc powietrze gwałtownie jak ryba wyciągnięta z wody, Gniewicha otworzyła oczy i zobaczyła leżącą w błocie istotę. Jej głowa znajdowała się pod dziwnym kątem, a ciało drżało wstrząsane konwulsjami. Nie namyślając się wiele, kobieta wstała i grzęznąc w błocie, podeszła bliżej. Oblicze rusałki znaczył spory ślad świeżego oparzenia – jak wszystkie duchy była wrażliwa na dotyk żelaza. Gniewicha przetrąciła jej kark, ale istota nadal żyła. Patrzyła na nią z nienawiścią i usiłowała się podnieść, choć ciało i głowa już nie współdziałały.

– Nie dooostaniesz gooo... – syczała rusałka. – Ooon jest już móóój. Nigdy się ooode mnie nie uwooolni.

– To się jeszcze obaczy – mruknęła Gniewicha. Demonica roześmiała się charkotliwie. Jej ciało wciąż próbowało wstać, choć głowa leżała nieruchomo. Widok był makabryczny. – Ktooo mi gooo ooodbierze? Ty? Całeee życie z tooobą jest gooorsze od jednej króóótkiej chwili w moooich objęciach. Nie mooożesz się ze mną róóównać. Jesteś tak ooobrzydliwie gruba i szkaraaa…

Gniewicha nie wytrzymała. Znów zdzieliła rusałkę patelnią, tym razem parząc jej drugi policzek i dodatkowo łamiąc nos.

– Zawrzyj gębę, przeklęta! – ryknęła, a w oczach stanęły jej łzy.

Opętana furią Gniewicha była w tej chwili nie do powstrzymania. Lata upokorzeń, tłumionego żalu i gniewu wreszcie znalazły ujście i wybuchły w niej jak straszliwy pożar. Nie panując już nad sobą, wypuściła z rąk patelnię i złapała leżącą obok łopatę.

– Tak! Taka jesteś. Ooobrzydliwa! Szkaraaadna. Przeeeklęta!

– Milcz! – krzyknęła Gniewicha i zadała demonicy cios tak potężny, że gdy sięgnęła celu, poczuła ból w ramionach. – Milcz! – powtórzyła i zadała kolejny cios.

Rusałka już się nie odezwała. Kobieta praktycznie odrąbała jej głowę zaostrzonym żelaznym okuciem łopaty.

– Milcz! To nieprawda! Nieprawda! – Gniewicha załkała, padając na kolana obok ścierwa wodnej panny.

Ciało demonicy zeszkliło się i na oczach swojej pogromczyni rozpłynęło w maziste czarne błoto, które gęstą strugą spłynęło do jeziora.

– Dzięki ci, Misławie! Miły mój! Najdroższy! Jedyny! Nie opuściłeś mnie, jakoś przysięgał! – Gniewicha wykonała gest odpędzający złe moce i wstała z wysiłkiem.

Korzeń leżał w błocie niemal nad samą wodą. Podeszła do młodzieńca, by sprawdzić, czy żyje. Zdrętwiałymi z zimna palcami odnalazła pulsujące miejsce z boku szyi i odetchnęła z ulgą.

– Już dobrze, dzieciaku, już dobrze – szeptała, głaszcząc go po głowie. – Nic to. Już po wszystkim. Jużeśmy bezpieczni. Nic to.

Korzeń w końcu odzyskał przytomność, a ujrzawszy Gniewichę, uspokoił się i popatrzył na nią pytająco. Opowiedziała mu wszystko, a później pomogła wstać. Ruszyli przez matecznik, w którym znajdowało się zaklęte jeziorko, a później odnaleźli wiodącą do Krukowca ścieżkę. Droga nie była bardzo długa, ale wyczerpała niemal do cna resztkę sił, jaką Gniewicha jeszcze miała. Na skraju puszczy musiała przysiąść na kamieniu i odetchnąć. Korzeń położył obok niej patelnię i łopatę.

– No i tak się przygodziło, żem rusałkę ubiła. Bogi pobłogosławiły i mię ocaliły. Po co? Nie wiem. Ale mię żywą ostawili i ciebie zratować pomogli. Widzi mi się, że cosik nam jeszcze w życiu jest pisane.

W tym momencie Korzeń obdarzył ją najpiękniejszym uśmiechem, jaki w życiu widziała. Mimo mroku, mimo rozmazanego na twarzy błota sprawił, że dla niej w środku nocy wystało słońce, które ogrzało jej serce. A potem młodzieniec uczynił coś, czego od wielu lat nikt dla niej nie uczynił. Objął ją ramionami i serdecznie przytulił.

– Nie ma za co, synku. Nie ma za co. Ja cię nie opuszczę – wyszeptała w jego zlepione błotem włosy. – Teraz już wszystko będzie dobrze.

*

Ogromny, czarny basior siedział na skraju puszczy i płonącymi żółto ślepiami śledził kobietę i młodzieńca, którzy podtrzymując się wzajemnie, schodzili ścieżką ku osadzie. Nie mógł uwierzyć w to, co zobaczył. Ta kobieta unieszkodliwiła wodną pannę! Zaintrygowała go i dostarczyła niezłej rozrywki. Od wieków nie widział nic zabawniejszego i nabrał ochoty na kolejne wyzwanie.

Po chwili wilk rozpłynął się w leśnym mroku, a na wilgotnej ziemi zostały tylko głębokie ślady jego łap.

[1]Swadźba – słowiańska forma zaślubin.

[2]Tryzna – słowiański pogrzeb połączony z wesołą zabawą.

[3]Wodnik – demon wodny zamieszkujący rzeki lub jeziora. Pojawiał się pod postacią wiru wodnego albo starca z zieloną brodą. Czasami przybierał postać karła z błoną między palcami. Topił kąpiących się w wodzie ludzi albo ściągał ich z brzegu pod wodę. Miał towarzyszkę wodnicę. Składano im ofiary ze zwierząt (koni, kóz, kur).

[4]Utopiec – demon wodny, bardzo często mylony z wodnikiem. Rodził się z duszy utopionego człowieka. Pojawiał się pod postacią wysokiego człowieka o oślizgłej zielonkawej skórze. Utopce były bardzo agresywne i prawie zawsze topiły napotkaną ofiarę.

[5]Poroniec – potężny demon rodzący się z duszy poronionego lub spędzonego płodu, a także dziecka martwo urodzonego lub zabitego przez matkę tuż po porodzie. Przypuszcza się, że martwo urodzone lub poronione dziecko chowano jako ofiarę zakładzinową lub pod progiem, by jego dusza mogła zmienić się w opiekuńczego ducha domu – domowika.

[6]Ręcznik obrzędowy – lniana tkanina w kolorze białym, bogato haftowana czerwoną nicią. Była wykorzystywana w najważniejszych obrzędach, takich jak swadźba, tryzna czy postrzyżyny. Tkaniny przygotowywano specjalnie na konkretną okazję i nigdy nie wykorzystywano ich przy innych obchodach.

[7]Jaryło – domniemane bóstwo płodności znane głównie z folkloru wschodniosłowiańskiego. Przedstawiany najczęściej jako urodziwy młodzieniec ubrany w białą szatę i jadący na białym koniu. Jego głowę przeważnie zdobi wianek, a w rękach trzyma kłosy żyta.

[8]Noc Kupały – święto obchodzone wieczorem dwudziestego czwartego czerwca w czasie przesilenia letniego, składające się z szeregu praktyk i obrzędów ognia i wody. Miały one charakter oczyszający. Podczas obchodów tańczono wokół ognisk i skakano przez nie. Miała wówczas miejsce pierwsza w roku symboliczna kąpiel. Podczas Kupały wróżono, puszczano na wodę wianki i poszukiwano legendarnego kwiatu paproci.

[9]Leszy – znany jako lesowik, leśny dziad lub borowik. Zły demon lasu występujący na całej Słowiańszczyźnie. Potrafił przybierać zwierzęce postaci – wilka, puchacza – ale również zmieniał się w wir powietrza. Nieprzychylny ludziom. Zwodził ich na manowce i straszył niespodziewanym chichotem lub śpiewem.

[10]Licho – pojawiało się pod postacią przeraźliwie chudej kobiety mającej jedno oko i ubranej w szmaty lub strasznej olbrzymki. Było personifikacją biedy i wszelkich możliwych nieszczęść. Licha nie dało się przebłagać ani przegonić. Odchodziło tylko z własnej woli.

REDAKCJA

Katarzyna Staniszewska

KOREKTA

Paweł Wielopolski

PROJEKT GRAFICZNY

Urszula Gireń

SKŁAD I ŁAMANIE

Bogdan Suprun

DRUK I OPRAWA

Abedik S.A.

Copyright © Magdalena Zawadzka-Sołtysek 2026

Copyright © Nine Realms 2026

ISBN 978-83-67677-89-9

WYDAWCA

Nine Realms

ul. Sowia 6

86-005 Trzciniec

ninerealms.pl

Wydanie II

Trzciniec 2026