Złota Seria. DREADNOUGHT Tom 2. Brytania, Niemcy i nadejście Wielkiej Wojny ebook

Ty­tuł ory­gi­na­łu: Ro­bert K. Mas­sie

Dre­ad­no­ught. Bri­ta­in, Ger­ma­ny and Co­ming of the Gre­at War

Tłu­ma­cze­nie: Woj­ciech Chrza­now­ski

Re­dak­cja: Ali­na Wal­czak

Ko­rek­ta: Ali­na Wal­czak

Ilu­stra­cje: z ory­gi­na­łu oraz ze zbio­rów wła­snych wy­daw­nic­twa

Pro­jekt okład­ki: Mi­chal Szwa­gu­liń­ski

Ory­gi­nal­na wer­sja ni­niej­szej książ­ki zo­sta­ła wy­da­na przez Bal­lan­ti­ne Bo­oks, New York.

All ri­ghts re­se­rved.

Co­py­ri­ght © 1991 by Ro­bert K. Mas­sie

Co­py­ri­ght for Po­lish edi­tion © 2004 by „Fin­na”

Co­py­ri­ght for Po­lish trans­la­tion © 2004 by Woj­ciech Chrza­now­ski

ISBN: 978-83-62913-80-0

Wy­da­nie I w ję­zy­ku pol­skim

Gdańsk 2004

Fo­to­gra­fia na okład­ce tomu II: Śród­o­krę­cie S.M.S. „Sey­dlitz”

Ofi­cy­na Wy­daw­ni­cza FIN­NA

80-768 Gdańsk, ul. Dzie­wa­now­skie­go 5/6

tel.: +48 58 305 1993

fax: +48 58 301 5725

e-mail: fin­na@fin­na.com.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

CZĘŚĆ IVBrytania i Niemcy:Polityka i wzrost napięcia1906 – 1910

29Campbell – Bannerman:Liberałowie powracają do władzy

Hen­ry Camp­bell (pod ta­kim na­zwi­skiem uro­dził się w 1836 roku) wy­cho­wał się w at­mos­fe­rze prze­siąk­nię­tej so­lid­nym, upo­rząd­ko­wa­nym po­dej­ściem do po­li­ty­ki, re­li­gii i po­myśl­no­ści eko­no­micz­nej. Jego oj­ciec, Sir Ja­mes Camp­bell, był rów­no­cze­śnie od­no­szą­cym suk­ce­sy im­por­te­rem za­gra­nicz­nych to­wa­rów, jak i lor­dem Pro­vo­stem1 mia­sta Glas­gow. Sy­no­wie Camp­bel­la mie­li tak­że zaj­mo­wać się pro­wa­dze­niem in­te­re­sów, więc wcze­śnie we­szli w kon­takt z ob­cy­mi im miej­sca­mi i ję­zy­ka­mi. Hen­ry i jego star­szy brat Ja­mes czę­sto to­wa­rzy­szy­li ojcu pod­czas jego wi­zyt we Fran­cji. Gdy Hen­ry miał lat czter­na­ście, przez dzie­sięć mie­się­cy ob­jeż­dżał ra­zem z Ja­me­sem Eu­ro­pę. Nadal ma­jąc tyl­ko czter­na­ście lat, za to do­głęb­nie zna­jąc ję­zyk i li­te­ra­tu­rę fran­cu­ską, za­pi­sał się na Uni­wer­sy­tet w Glas­gow, gdzie spę­dził czte­ry lata, po czym prze­niósł się do Tri­ni­ty Col­le­ge w Cam­brid­ge, gdzie uzy­skał nie­wy­róż­nia­ją­cy dy­plom trze­ciej kla­sy z li­te­ra­tu­ry kla­sycz­nej. W 1858 roku wró­cił do Glas­gow, by pra­co­wać u boku ojca. Dwa lata póź­niej na we­se­lu bra­ta za­ko­chał się w po­zna­nej wte­dy Char­lot­cie Bru­ce, cór­ce ge­ne­ra­ła ma­jo­ra do­wo­dzą­ce­go gar­ni­zo­nem w Edyn­bur­gu. Dzień ich ślu­bu, kie­dy miał dwa­dzie­ścia pięć, a ona – dwa­dzie­ścia osiem lat, był, jak sam mó­wił, naj­szczę­śliw­szym dniem jego ży­cia. Nie mie­li dzie­ci, lecz dzie­li­li się każ­dą my­ślą i każ­dą wol­ną chwi­lą. Ba­wi­ły ich te same dow­ci­py, czę­sto roz­ma­wia­li ze sobą po fran­cu­sku i wy­my­śla­li wła­sne prze­zwi­ska dla zna­nych po­sta­ci po­li­ty­ki. Char­lot­te ob­da­rzo­na była sil­ną wolą i dość zło­śli­wie oce­nia­ła lu­dzi. Do jej obo­wiąz­ków, tak jak je poj­mo­wa­ła, na­le­ża­ła ochro­na męża przed tymi, któ­rzy by­li­by skłon­ni wy­zy­ski­wać to, co uwa­ża­ła za jego nad­mier­nie ufną na­tu­rę. Jego zaś za­da­niem, jak sam to poj­mo­wał, było dbać o nią przez cią­głą obec­ność i trwa­łe przy­wią­za­nie pod­czas po­wta­rza­ją­cych się dłu­gich okre­sów cho­ro­by. Ufał bez­względ­nie jej są­dom i -zwłasz­cza gdy przy­cho­dzi­ło oce­niać czyjś cha­rak­ter – nig­dy nie uczy­nił kro­ku bez za­się­gnię­cia jej po­ra­dy. „Zwró­ci­my się z tym do Au­to­ry­te­tu – po­wie­dział kie­dyś przy­ja­cie­lo­wi – i ona za­de­cy­du­je. Jej sądy są nie­omyl­ne”.

W 1868 roku, po dzie­się­ciu la­tach zaj­mo­wa­nia się biz­ne­sem, Hen­ry Camp­bell zo­stał wy­bra­ny do Izby Gmin z okrę­gu Stir­ling. Trzy lata póź­niej zmie­nił na­zwi­sko. Bo­ga­ty wuj, Hen­ry Ban­ner­man, zmarł po­zo­sta­wiw­szy sio­strzeń­co­wi wiel­ki spa­dek pod wa­run­kiem, że ten doda „Ban­ner­man” do swe­go na­zwi­ska. Camp­bell się zgo­dził, choć przy­szło mu tego ża­ło­wać. Do przy­ja­cie­la na­pi­sał: „Wi­dzę, że je­steś już zmę­czo­ny, pi­sząc to moje okrop­nie dłu­gie na­zwi­sko; mnie sa­me­go mę­czy to od daw­na. Za­wsze naj­bar­dziej lu­bię być na­zy­wa­ny po pro­stu Camp­bell, jak zresz­tą czy­ni więk­szość mo­ich przy­ja­ciół. […] Al­ter­na­ty­wą jest C. BZ’. Jego żona, jesz­cze mniej za­do­wo­lo­na ze zmia­ny na­zwi­ska, przez wszyst­kie lata nie­zmien­nie pi­sa­ła się po pro­stu „Char­lot­te Camp­bell”.

C. B. po­wo­li piął się w górę po­li­tycz­nej hie­rar­chii Par­tii Li­be­ral­nej. Za­nim do­szedł do ran­gi człon­ka ga­bi­ne­tu, zo­sta­jąc w 1885 roku mi­ni­strem woj­ny, spę­dził sie­dem­na­ście lat jako pro­sty po­seł w Izbie Gmin. Ku swe­mu prze­ra­że­niu stwier­dził, że za­raz na pierw­szym po­sie­dze­niu rzą­du, w ja­kim brał udział, zo­stał po­sa­dzo­ny obok sie­dem­dzie­się­cio­sze­ścio­let­nie­go pre­mie­ra – pana Glad­sto­ne’a. „Sie­dzia­łem ci­chut­ko – wspo­mi­nał Camp­bell-Ban­ner­man – „na sa­mej kra­wę­dzi krze­sła, ni­czym ja­kaś faus­se ma­rqu­ise2, oba­wia­jąc się prze­by­wać w za­się­gu skrzy­deł Wiel­kie­go Czło­wie­ka. C. B. po­zo­sta­wał w Mi­ni­ster­stwie Woj­ny pod­czas prze­si­le­nia rzą­do­we­go trze­cie­go rzą­du Glad­sto­ne’a, wró­cił do ga­bi­ne­tu, gdy Wiel­ki Sta­rzec utwo­rzył swój czwar­ty rząd i po­zo­stał na sta­no­wi­sku tak­że pod­czas krót­kiej ka­den­cji bły­sko­tli­we­go dzie­dzi­ca Glad­sto­ne’a – hra­bie­go Ro­se­be­ry.

Camp­bell-Ban­ner­man stał się zresz­tą, choć w spo­sób nie­za­mie­rzo­ny, przy­czy­ną upad­ku rzą­du Ro­se­be­ry’ego. Li­be­ral­na więk­szość w Izbie Gmin stop­nio­wo ma­la­ła, a wy­bor­cy nie lu­bi­li rzą­dów w sty­lu Glad­sto­ne’a bez Glad­sto­ne’a. Ca­ły­mi ty­go­dnia­mi rząd kuś­ty­kał ja­koś z więk­szo­ścią rzę­du sied­miu, ośmiu gło­sów. 21 czerw­ca 1895 roku te­ma­tem ob­rad był pro­jekt bu­dże­tu ar­mii, co zwy­kle po­wo­do­wa­ło opu­sto­sze­nie izby, na prze­ciw­le­głych ła­wach po­zo­sta­wa­ło za­zwy­czaj po gar­st­ce po­słów. Wnio­sek rzą­do­wy spo­czy­wał w rę­kach C. B., jako mi­ni­stra woj­ny. Nie­spo­dzie­wa­nie, w sta­ran­nie ob­li­czo­nym po­cią­gnię­ciu, opo­zy­cja po­sta­wi­ła wnio­sek o stu­fun­to­we zmniej­sze­nie pen­sji mi­ni­stra pod za­rzu­tem nie­do­sta­tecz­nych za­pa­sów kor­dy­tu3. C. B. od­parł, że w opi­nii eks­per­tów i do­rad­ców, ist­nie­je jesz­cze spo­ra re­zer­wa. Od­mó­wił jed­nak pu­blicz­ne­go przy­to­cze­nia liczb, choć pro­po­no­wał, że po­ka­że je pry­wat­nie przy­wód­com opo­zy­cji. Nie byli jed­nak tym za­in­te­re­so­wa­ni. Na sce­nę wkro­czy­li Bal­fo­ur i Cham­ber­la­in, żeby przy­łą­czyć się do ata­ku. Li­be­ral­ni whi­po­wie rzu­ci­li się w po­goń za po­sła­mi swo­jej par­tii, żeby ich od­szu­kać i zgro­ma­dzić w izbie, gdy jed­nak do­szło do gło­so­wa­nia, rzą­do­wi za­bra­kło sied­miu gło­sów. Za­miast kon­ty­nu­ować taką nędz­ną eg­zy­sten­cję – od oka­zji do oka­zji – rząd wo­lał zre­zy­gno­wać. Kró­lo­wa po­sła­ła po Sa­lis­bu­ry’ego. C. B. był obu­rzo­ny za­rzu­ta­mi o rze­ko­mych bra­kach kor­dy­tu: „Co do gło­so­wa­nia, to je­stem z nie­go bar­dzo dum­ny. Prze­cież był to nie­mal szan­taż. Już ra­czej mamy nad­miar ani­że­li nie­do­sta­tek amu­ni­cji”.

Pierw­sze lata dłu­gich rzą­dów lor­da Sa­lis­bu­ry były trud­ne dla Par­tii Li­be­ral­nej. Bra­ko­wa­ło pew­nej ręki przy­wód­cy. Glad­sto­ne, już do­brze po osiem­dzie­siąt­ce, żył bez­czyn­nie na eme­ry­tu­rze. Lord Ro­se­be­ry, na­stęp­ca Glad­sto­ne’a na sta­no­wi­sku pre­mie­ra, po­zo­sta­wał przy­wód­cą opo­zy­cji, lecz nie trzy­mał par­tii moc­no w gar­ści. Był hra­bią, mło­dym, przy­stoj­nym, szy­kow­nym, elo­kwent­nym mów­cą, ulu­bień­cem pra­sy. Jego ma­riaż z Rot­szyl­dów­ną przy­niósł mu wia­no 100 000 fun­tów szter­lin­gów, za któ­re utrzy­my­wał staj­nię wy­ści­go­wą i jacht. Pod­czas tych szes­na­stu mie­się­cy, ja­kie spę­dził na sta­no­wi­sku pre­mie­ra, dwa z jego koni wy­gra­ły Der­by, i to rok po roku. Ro­se­be­ry był z tego nie­zwy­kle dum­ny, nie­mal bar­dziej niż z ja­kie­goś suk­ce­su w po­li­ty­ce. Świa­tek to­rów wy­ści­go­wych go uwiel­biał, lecz sze­re­go­wi li­be­ra­ło­wie, twar­dzi, non­kon­for­mi­stycz­ni wy­znaw­cy za­sad pana Glad­sto­ne’a krzy­wo pa­trzy­li na spek­takl, w któ­rym ary­sto­kra­tycz­ny wig od­ry­wa się od swo­ich obo­wiąz­ków pre­mie­ra, aby za­jąć się okla­ski­wa­niem ko­nia. Sła­bość Ro­se­be­ry’ego do wy­ści­gów nie była by­najm­niej naj­więk­szą z eego sła­bo­ści. Wie­lu ob­ser­wa­to­rom wy­da­wa­ło się, że w ogó­le na­le­ży on do nie­wła­ści­wej par­tii. W spra­wach Po­łu­dnio­wej Afry­ki, Home Rule, po­li­ty­ki po­dat­ko­wej i go­spo­da­ro­wa­nia zie­mią, jego po­glą­dy pa­so­wa­ły­by bar­dziej do to­ry­sa niż do li­be­ra­ła. Glad­sto­ne, któ­ry mia­no­wał go mi­ni­strem spraw za­gra­nicz­nych, stre­ścił swo­ją o nim opi­nię, po­wia­da­jąc że „Ro­se­be­ry był jed­nym z naj­zdol­niej­szych, a tak­że naj­zac­niej­szych lu­dzi ja­kich znał, lecz za­wsze wąt­pił, czy na­praw­dę po­sia­da on odro­bi­nę zdro­we­go roz­sąd­ku”.

Po­zba­wio­ny urzę­du, po­zo­sta­jąc przy­wód­cą par­tii, Ro­se­be­ry za­czął się dą­sać. Glad­sto­ne, choć szło mu już na osiem­dzie­sią­ty siód­my rok, nadal prze­ma­wiał pu­blicz­nie, przy­cią­ga­jąc ogrom­ne tłu­my. Ro­se­be­ry uskar­żał się, że pod­wa­ża to jego po­zy­cję, aby osta­tecz­nie, stwier­dziw­szy, iż zna­lazł się „w sy­tu­acji wi­docz­nej róż­ni­cy opi­nii ze znacz­ną więk­szo­ścią mas Par­tii Li­be­ral­nej […] a tak­że w nie­ja­kim kon­flik­cie ze zda­niem pana Glad­sto­ne’a”, zre­zy­gno­wać z przy­wódz­twa par­tii. Jego na­stęp­cą zo­stał Sir Wil­liam Har­co­urt, przy­wód­ca li­be­ra­łów w Izbie Gmin, ale po roku tak­że i on po­dał się do dy­mi­sji. Whi­po­wie par­tyj­ni za­ofe­ro­wa­li przy­wódz­two Her­ber­to­wi Hen­ry’emu Asqu­itho­wi, naj­zdol­niej­sze­mu mów­cy w par­tii, lecz ten, ma­jąc czter­dzie­ści sześć lat, mu­siał za­ra­biać na ży­cie w pa­le­strze, aby zdo­być środ­ki na utrzy­ma­nie ro­dzi­ny, więc za­su­ge­ro­wał, żeby sta­no­wi­sko ob­jął Camp­bell-Ban­ner­man, star­szy od nie­go o lat szes­na­ście.

C.B. zgo­dził się, choć nie­chęt­nie. Był on so­lid­ną, bu­dzą­cą za­ufa­nie po­sta­cią, o skłon­no­ściach do ugo­dy, czło­wie­kiem wier­nym, z po­czu­ciem hu­mo­ru, prze­ni­kli­wym, uprzej­mym, do­bro­dusz­nym. Za­wsze do­tąd wier­nie to­wa­rzy­szył par­tii, choć nie wy­ka­zy­wał się szcze­gól­ną ak­tyw­no­ścią na fron­to­wych ła­wach. Be­atri­ce Webb opi­sa­ła go jako „czło­wie­ka na­da­ją­ce­go się do­sko­na­le na sta­no­wi­sko bier­ne­go part­ne­ra w ja­kimś odzie­dzi­czo­nym biz­ne­sie”. Jego zdro­wie było dość nie­pew­ne, zaś zdro­wie jego żony – cał­kiem kiep­skie. Zda­wa­ło się rze­czą nie­praw­do­po­dob­ną, by za­przągł sie­bie do tego cięż­kie­go wozu, jaki sta­no­wi­ły trud­ne i nie­ustan­ne obo­wiąz­ki przy­wód­cy par­tii. C. B. jed­nak się zgo­dził, po­nie­waż nie było ni­ko­go in­ne­go – uwa­żał za­tem, że jest to jego obo­wiąz­kiem. Z po­cząt­ku sy­tu­acja taka da­wa­ła pew­ne ko­rzy­ści: nie chciał tej ro­bo­ty, więc nikt nie mógł go oskar­żyć, że sprząt­nął mu ją sprzed nosa. Nie miał wro­gów, wszy­scy oka­zy­wa­li mu wdzięcz­ność. W 1898 roku zmarł Glad­sto­ne, co usu­nę­ło ze sce­ny jego wiel­ką, od czter­dzie­stu lat przy­ćmie­wa­ją­cą wszyst­kich po­li­ty­ków li­be­ral­nych po­stać. Nie­któ­rym z li­be­ra­łów bra­ko­wa­ło bły­sko­tli­wo­ści i cza­ru lor­da Ro­se­be­ry, inni jed­nak byli za­do­wo­le­ni z fak­tu, że na­resz­cie roz­wia­ła się mgieł­ka wąt­pli­wo­ści ota­cza­ją­ca ostat­nio in­ten­cje przy­wód­cy par­tii. Wo­kół C. B. nie było ni­cze­go enig­ma­tycz­ne­go. Twar­do ob­sta­wał za ide­ami li­be­ral­ny­mi w ich naj­prost­szej po­sta­ci i wy­raź­nie pra­co­wał nad do­pro­wa­dze­niem par­tii Li­be­ral­nej z po­wro­tem do wła­dzy… po­wia­da­no, że „wiel­ką prze­wa­gą Camp­bel­la-Ban­ner­ma­na było to, iż za­wsze wy­glą­dał na tkwią­ce­go w za­mę­cie bi­twy, pod­czas gdy lord Ro­se­be­ry za­wsze zda­wał się być po­nad tym”. Przez sie­dem lat swo­je­go przy­wódz­twa, ja­kie upły­nę­ły za­nim li­be­ra­ło­wie zdo­by­li wła­dzę w 1905 roku, C. B. za­wsze skrom­nie po­wia­dał, że kwe­stia, kto zo­sta­nie pre­mie­rem w na­stęp­nym rzą­dzie li­be­ra­łów, po­win­na zo­stać zde­cy­do­wa­na do­pie­ro wte­dy, gdy chwi­la ta na­dej­dzie. Przez ja­kiś czas C. B. mó­wił na­wet przy­ja­cio­łom, że lord Ro­se­be­ry, gdy­by tyl­ko ze­chciał, mógł­by w każ­dej chwi­li ob­jąć po­now­nie przy­wódz­two. „Drzwi za­wsze po­zo­sta­ją otwar­te na po­wrót lor­da Ro­se­be­ry” – po­wie­dział.

Spra­wą, któ­ra uczy­ni­ła po­wrót lor­da Ro­se­be­ry nie­moż­li­wym i tak głę­bo­ko po­dzie­li­ła Par­tię Li­be­ral­ną, że ta nie mo­gła w ża­den spo­sób dojść do wła­dzy, była woj­na bur­ska. Camp­bell-Ban­ner­man od sa­me­go po­cząt­ku zda­wał so­bie spra­wę, że woj­na roz­bi­je jed­ność par­tii. Jej więk­szość – zgod­nie ze sta­rą tra­dy­cją Glad­sto­ne’a – była tej woj­nie prze­ciw­na. Spo­śród li­de­rów na­le­że­li do niej: C. B., Mor­ley i Lloyd Geo­r­ge. Prze­ciw­sta­wia­li się oni im­pe­ria­li­zmo­wi, tak jak nie­gdyś Glad­sto­ne, a w Im­pe­rium do­strze­ga­li za­rów­no na­rzę­dzie za­stra­sza­nia i wy­zy­sku, jak i jego wpływ cy­wi­li­za­cyj­ny. W tym kon­kret­nym przy­pad­ku przy­czyn woj­ny upa­try­wa­li w nik­czem­nym po­stę­po­wa­niu nie­któ­rych człon­ków rzą­du, przede wszyst­kim Cham­ber­la­ina. To mi­ni­ster ko­lo­nii, w so­ju­szu z Rho­de­sem, uknuł plu­ga­wą in­try­gę w in­te­re­sie ban­dy uga­nia­ją­cych się za zy­skiem osob­ni­ków, któ­rzy chcie­li wy­ko­rzy­stać po­tę­gę wiel­kie­go kra­ju, aby stłu­mić wol­ność i wy­kraść skar­by ma­łym i bez­bron­nym. Z ta­kiej per­spek­ty­wy Bu­ro­wie byli „ma­łym na­ro­dem wal­czą­cym o pra­wo do wol­no­ści”, zaś ul­ti­ma­tum Kru­ge­ra było de­spe­rac­kim wy­zwa­niem, w któ­re pre­zy­dent Bu­rów zo­stał wcią­gnię­ty na sku­tek prze­myśl­nej pro­wo­ka­cji.

Ro­se­be­ry od­rzu­cał ta­kie sta­no­wi­sko i w spra­wie woj­ny opo­wia­dał się za rzą­dem. Były pre­mier jed­nak tak da­le­ko już zdry­fo­wał od mas par­tyj­nych, że jego po­glą­dy nie po­wo­do­wa­ły więk­szych skut­ków. Znacz­nie waż­niej­sze było sta­no­wi­sko zaj­mo­wa­ne przez trój­kę bar­dzo ak­tyw­nych, młod­szych wie­kiem li­de­rów li­be­ra­łów, H. H. Asqu­itha, Sir Edwar­da Greya i Ri­char­da B. Hal­da­ne’a, któ­rzy, choć moc­no od­da­ni par­tii, to jed­nak w spra­wie Po­łu­dnio­wej Afry­ki po­pie­ra­li rząd. Za tym trium­wi­ra­tem sta­ło pięć­dzie­się­ciu sze­re­go­wych po­słów li­be­ral­nych, a cała ta gru­pa na­zy­wa­na była li­be­ral­ny­mi im­pe­ria­li­sta­mi. Dla Asqu­itha, by­łe­go mi­ni­stra spraw we­wnętrz­nych i naj­wy­bit­niej­sze­go człon­ka tej frak­cji, klu­czo­wą spra­wą było: kto roz­po­czął tę woj­nę? Dla nie­go de­cy­du­ją­cy­mi kro­ka­mi były: bur­skie ul­ti­ma­tum i wtar­gnię­cie Bu­rów na przy­le­ga­ją­ce te­ry­to­ria bry­tyj­skie. Asqu­ith wy­ja­śniał to tak: „My [li­be­ral­ni im­pe­ria­li­ści] uwa­ża­li­śmy, że ani rząd, ani na­ród bry­tyj­ski nie dą­żył do tej woj­ny, lecz zo­sta­ła nam ona na­rzu­co­na bez do­sta­tecz­ne­go po­wo­du i cał­ko­wi­cie wbrew na­szej woli”. Z ca­łe­go ser­ca zga­dzał się z nim Grey: „W tej woj­nie słusz­ność jest po na­szej stro­nie. Jest to woj­na spra­wie­dli­wa. Jest to woj­na, któ­ra zo­sta­ła temu kra­jo­wi na­rzu­co­na”. Camp­bell-Ban­ner­man nie spie­rał się, że w wą­skim ro­zu­mie­niu, bur­skie ul­ti­ma­tum uczy­ni­ło woj­nę nie­unik­nio­ną. „Bu­ro­wie do­pu­ści­li się aktu agre­sji, co spo­wo­do­wa­ło, że oczy­wi­stym obo­wiąz­kiem każ­de­go z nas sta­ło się jej prze­ciw­sta­wić” – oznaj­mił. Uwa­żał jed­nak, że cała sy­tu­acja zo­sta­ła za­ognio­na przez po­li­ty­kę rzą­du bry­tyj­skie­go. Jak to ujął sam C. B.: „za­wsze by­łem prze­ciw Jo­emu, lecz nig­dy za Kru­ge­rem”. I tak oto Camp­bell-Ban­ner­man, któ­ry sza­no­wał Asqu­itha, je­śli na­wet nie po­dzie­lał jego po­glą­dów, zna­lazł się po­środ­ku, mię­dzy li­be­ral­ny­mi im­pe­ria­li­sta­mi a li­be­ral­ny­mi pa­cy­fi­sta­mi. Dla po­zo­sta­łych przy­wód­ców li­be­ral­nych im­pe­ria­li­stów miał je­dy­nie po­gar­dę. Ma­jąc we zwy­cza­ju uży­wać ter­mi­nu „Ma­ster”4 wo­bec lu­dzi któ­rych nie lu­bił, C. B. zwykł był ma­wiać „Ma­ster Hal­da­ne” i”Ma­ster Grey”, lecz nig­dy nie użył zwro­tu „Ma­ster Asqu­ith”.

Po­li­tycz­ne skut­ki woj­ny bur­skiej dały o so­bie znać we wrze­śniu 1900 roku, kie­dy to Ar­mia Bry­tyj­ska, ochło­nąw­szy po po­cząt­ko­wych po­raż­kach, za­ję­ła Pre­to­rię i Jo­han­nes­burg. Cham­ber­la­in wy­tłu­ma­czył Sa­lis­bu­ry’emu, że nad­szedł wła­ści­wy czas na za­rzą­dze­nie wy­bo­rów po­wszech­nych, aby zdys­kon­to­wać eu­fo­rię zwy­cię­stwa i sko­rzy­stać na po­dzia­łach wśród li­be­ra­łów. Po­dzie­lo­na par­tia C. B. nie mia­ła żad­nych szans. Cham­ber­la­in, mistrz pro­pa­gan­dy po­li­tycz­nej, cią­gle wy­ko­rzy­sty­wał mo­tyw, że kan­dy­da­ci li­be­ra­łów są przy­ja­ciół­mi wro­gów kra­ju i mogą pod­wa­żać po­li­ty­kę bry­tyj­ską oraz za­dać cios w ple­cy bry­tyj­skim żoł­nie­rzom. Wy­bo­ry sta­ły się te­stem pa­trio­ty­zmu. Unio­ni­stycz­ni ora­to­rzy bez prze­rwy ogła­sza­li, że spra­wa jest pro­sta – pa­trio­tyzm lub zdra­da. „Głos na li­be­ra­łów jest gło­sem od­da­nym na Bu­rów” –  krzy­cza­ły pla­ka­ty i mów­cy w ca­łym kra­ju. Atak ten po­głę­biał jesz­cze już i tak głę­bo­ki po­dział w Par­tii Li­be­ral­nej. Jej kan­dy­da­ci czę­sto po­tę­pia­li sie­bie na­wza­jem za­miast Unio­ni­stów, zaś nad wszyst­kim trium­fal­nie uno­sił się Cham­ber­la­in, gło­szą­cy, że na­wet naj­mniej­szy suk­ces li­be­ra­łów osła­biał­by rząd i wią­zał mu ręce w za­koń­cze­niu woj­ny i po­stę­po­wa­niu z bun­tow­ni­czy­mi Bu­ra­mi. Po­ło­że­nie Camp­bel­la-Ban­ner­ma­na było bez­na­dziej­ne. Był on świa­dom, że wie­lu wy­bor­com by­najm­niej nie po­do­ba­ła się re­to­ry­ka Unio­ni­stów i wie­dział, że ogło­sze­nie wy­bo­rów w ta­kim wła­śnie mo­men­cie było po­li­tycz­nym tri­kiem. Ro­zu­miał też, że wie­lu tych sa­mych wy­bor­ców wie­rzy­ło, iż po­raż­ka rzą­du by­ła­by po­trak­to­wa­na przez Bu­rów i obce mo­car­stwa jako od­rzu­ce­nie do­tych­cza­so­wej po­li­ty­ki bry­tyj­skiej w Po­łu­dnio­wej Afry­ce, w któ­rą kraj wlał już ist­ne po­to­ki krwi i pie­nię­dzy.

Cham­ber­la­in, ra­du­jąc się z ocze­ki­wa­ne­go zwy­cię­stwa, pra­gnął nie tyl­ko po­ko­nać, ale wręcz znisz­czyć swo­ją daw­ną par­tię. Wzy­wał do dru­zgo­cą­ce­go zwy­cię­stwa, któ­re zmio­tło­by li­be­ra­łów jak la­wi­na. Gdy jed­nak na­de­szły wy­ni­ki wy­bo­rów – 2 428 492 do 2 105 518 – to nie było to zwy­cię­stwo da­ją­ce na­dzie­ję na uni­ce­stwie­nie prze­ciw­ni­ka; tak wła­ści­wie, to zgod­nie z de­fi­ni­cją Cham­ber­la­ina, po­nad 2 mi­lio­ny Bry­tyj­czy­ków same ogło­si­ły się „zdraj­ca­mi”. „Wy­bo­ry bar­wy kha­ki”, sto­czo­ne wo­kół jed­nej je­dy­nej kwe­stii, za­pew­ni­ły jed­nak Par­tii Unio­ni­stów dal­sze sześć lat spra­wo­wa­nia wła­dzy. Z prak­tycz­ne­go punk­tu wi­dze­nia Camp­bel­la-Ban­ner­ma­na, nie było to wca­le tak źle; Par­tia Li­be­ral­na, nadal uwi­kła­na w po­dzia­ły we­wnętrz­ne, nie była jesz­cze go­to­wa do ob­ję­cia rzą­dów.

Po­li­ty­ka była tyl­ko czę­ścią ży­cia Camp­bel­la-Ban­ner­ma­na. Sie­dem mie­się­cy w roku prze­zna­czał na Lon­dyn, Par­tię Li­be­ral­ną, Izbę Gmin i biu­ra rzą­do­we. Pod­czas tych mie­się­cy po­świę­cał się cał­ko­wi­cie, z week­en­da­mi włącz­nie. Nie by­wał za­pra­sza­ny na przy­ję­cia i obia­dy czy cią­gną­ce się do póź­nej nocy ko­la­cje, nie cha­dzał też na par­ty do wiel­kich do­mów, któ­re tak po­cią­ga­ły Bal­fo­ura i Asqu­itha. W za­mian za to C. B. za­żą­dał rocz­nie pię­ciu mie­się­cy wol­ne­go, aby móc je po­świę­cić żo­nie i sa­me­mu so­bie. Trzy z tych mie­się­cy spę­dza­li oni w swo­im domu w hrab­stwie Per­th­shi­re. Bel­mont było wik­to­riań­skim dwor­kiem zbu­do­wa­nym bez ja­kie­goś kon­kret­ne­go pla­nu, wy­po­sa­żo­nym w pu­szy­ste dy­wa­ny, głę­bo­kie skó­rza­ne fo­te­le i wiel­kie ko­min­ki. Wo­kół nie­go ob­szer­ne traw­ni­ki roz­cią­ga­ły się aż do krę­gu gi­gan­tycz­nych je­sio­nów, bu­ków, świer­ków i so­sen. Po przy­by­ciu do Bel­mont pierw­szym za­ję­ciem C. B. było za­wsze od­wie­dze­nie swo­ich drzew, po­kło­nie­nie się im, a cza­sa­mi na­wet po­wie­dze­nie im „dzień do­bry”. Przed jed­nym, szcze­gól­nie wspa­nia­łym oka­zem, zwykł był za­wsze uchy­lać ka­pe­lu­sza i dwor­ską ma­nie­rą za­py­ty­wać: „Jak tam pani zdro­wie?”. W Bel­mont nie było do­zwo­lo­ne nic, do cze­go miesz­kań­cy nie byli przy­zwy­cza­je­ni. Nie było tam sa­mo­cho­dów, je­dy­nie sta­re ko­nie, sta­re po­wo­zy, sta­re psy – wie­le psów – jego i jej – i sta­rzy słu­żą­cy. C. B. był lo­jal­ny; ten kto do­brze mu słu­żył nie był po­zo­sta­wia­ny na ła­skę losu. Miał on dużą ko­lek­cję la­sek i każ­de­go dnia, gdy wy­bie­rał so­bie jed­ną przed wyj­ściem na spa­cer, do po­zo­sta­łych mru­czał czu­łe sło­wa uspra­wie­dli­wie­nia i po­cie­sze­nia za to, że tym ra­zem zo­sta­wiał je w domu. Szu­fla­da jego biur­ka była peł­na ob­rzyn­ków ołów­ków – sta­rych przy­ja­ciół, jak wy­ja­śniał, „któ­rzy za­słu­gi­wa­li na odro­bi­nę tro­ski, gdy ich dni do­bie­gły kre­su”.

Każ­de­go roku Camp­bell-Ban­ner­man z żoną spę­dzał dwa mie­sią­ce na kon­ty­nen­cie, po­dró­żu­jąc po Fran­cji, Szwaj­ca­rii, Wło­szech lub Hisz­pa­nii, za­wsze punk­tu­al­nie na po­cząt­ku sierp­nia zja­wia­jąc się w Ma­rien­ba­dzie, gdzie Char­lot­ta mo­gła wy­po­cząć i od­być ku­ra­cję. C.B. ko­chał Fran­cję i czę­sto moż­na go było zo­ba­czyć prze­sia­du­ją­ce­go w pa­ry­skiej re­stau­ra­cji czy prze­glą­da­ją­ce­go rze­czy w tam­tej­szych skle­pach. Cza­sa­mi wy­my­kał się z Lon­dy­nu do Do­ver, aby usiąść na molo i ob­ser­wo­wać, jak przy­bi­ja­ją i od­cu­mo­wu­ją kur­su­ją­ce przez Ka­nał pa­row­ce. Od cza­su do cza­su de­cy­do­wał się na udo­sko­na­lo­ną wer­sję ta­kie­go wy­po­czyn­ku, wsia­da­jąc na po­ran­ny prom do Ca­la­is, gdzie po­zwa­lał so­bie na przy­jem­ność spo­ży­cia do­sko­na­łe­go lun­chu w re­stau­ra­cji tam­tej­sze­go Gare Ma­ri­ti­me5, aby po po­łu­dniu po­wró­cić do An­glii. Wśród pa­pie­rów, ja­kie zwykł wo­zić ze sobą, za­wsze znaj­do­wa­ła się ja­kaś po­wieść Bal­za­ca, Flau­ber­ta, Ana­to­le’a Fran­ce’a czy Zoli, lecz jego naj­waż­niej­szą przy­jem­no­ścią było po pro­stu sie­dze­nie i ob­ser­wo­wa­nie lu­dzi. Nie­wie­lu tyl­ko spo­glą­da­ło na nie­go i do koń­ca swo­ich dni po­błaż­li­wie trak­to­wał samą myśl, że ktoś mógł­by uwa­żać go za waż­ną per­so­nę.

Twier­dze­nia rzą­du Unio­ni­stów o zwy­cię­stwie od­nie­sio­nym w Po­łu­dnio­wej Afry­ce nie mia­ły po­kry­cia w fak­tach. I choć nad Jo­han­nes­bur­giem i Pre­to­rią po­wie­wał Union Jack, a wzgó­rza nad Bal­mo­ral oświe­tlo­no re­flek­to­ra­mi dla uczcze­nia trium­fu, to bur­scy wo­jow­ni­cy by­najm­niej nie od­da­li pola. Nie byli już, oczy­wi­ście, zor­ga­ni­zo­wa­ni w puł­ki, lecz ra­czej dzia­ła­li skry­cie jako od­dzia­ły par­ty­zanc­kie, nie­wiel­kie gru­py jeźdź­ców, któ­rzy nie­spo­dzie­wa­nie ude­rza­li w nie­ru­cha­we pod­od­dzia­ły bry­tyj­skiej pie­cho­ty i ko­lum­ny za­opa­trze­nio­we, aby za­raz roz­pły­nąć się na bez­kre­snym veld­cie. Or­to­dok­syj­na tak­ty­ka woj­sko­wa była tu bez­u­ży­tecz­na; za­nim nad­cią­gnę­ła bry­tyj­ska lub im­pe­rial­na6 ka­wa­le­ria, żeby ru­szyć w po­ścig, par­ty­zan­ci za­wsze zdą­ży­li prze­kształ­cić się w spo­koj­nych bur­skich far­me­rów, orzą­cych zie­mię w tych sa­mych wor­ko­wa­tych ubra­niach ro­bo­czych, w któ­rych kil­ka dni wcze­śniej bra­li udział w wal­kach. Broń ukry­wa­li w do­mach, zaś ich szyb­kie ko­nie, dzię­ki któ­rym mo­gli od­by­wać swo­je bły­ska­wicz­ne raj­dy, rów­nie spo­koj­nie pa­sły się na po­lach.

Kit­che­ner, któ­ry w grud­niu 1900 roku ob­jął sta­no­wi­sko na­czel­ne­go do­wód­cy po lor­dzie Ro­bert­sie, pod­szedł do tego pro­ble­mu z bru­tal­ną lo­gi­ką: je­śli w woj­nie ru­cho­wej nie po­tra­fił przy­gwoź­dzić dwu­dzie­stu ty­się­cy bur­skiej kon­ni­cy z po­mo­cą 250 0007 od­dzia­łów bry­tyj­skich, to mu­siał zmniej­szyć, a po­tem zli­kwi­do­wać moż­li­wo­ści ma­new­ru od­dzia­łów par­ty­zanc­kich. Po­wsta­ło więc osiem ty­się­cy blok­hau­zów8 zbu­do­wa­nych z ka­mie­nia i bla­chy fa­li­stej, wzno­szo­nych naj­pierw wzdłuż li­nii ko­le­jo­wych, a po­tem po ca­łym kra­ju. Osta­tecz­nie cały veldt zo­stał po­kry­ty, ni­czym ko­ron­ką, sie­cią ma­łych for­tów, po­łą­czo­nych dru­tem kol­cza­stym a po­ło­żo­nych od sie­bie w za­się­gu strza­łu. Gdy już kraj zo­stał w ten spo­sób po­dzie­lo­ny, Kit­che­ner prze­cze­sał go w spo­sób przy­po­mi­na­ją­cy po­lo­wa­nie na ba­żan­ty w hrab­stwie Nor­folk. Na­wet ję­zyk, ja­kie­go uży­wał Kit­che­ner i eego ofi­ce­ro­wie wy­wia­du, przy­po­mi­nał ter­mi­no­lo­gię ło­wiec­ką: tyle a tyle „na­go­nek”, tyle „zdo­by­czy”, tyle „ubi­tych”. Pę­dząc wszyst­ko przed sobą, za sobą ar­mia po­zo­sta­wia­ła oczysz­czo­ny te­ren. Wszyst­kie zbio­ry, sta­no­wią­ce po­ten­cjal­ne źró­dło żyw­no­ści dla od­dzia­łów par­ty­zanc­kich, były pa­lo­ne. Po­dob­nie czy­nio­no też z każ­dą far­mą, mo­gą­cą słu­żyć im za schro­nie­nie lub punkt zbor­ny. Wszy­scy schwy­ta­ni w sieć miesz­kań­cy wsi, w więk­szo­ści ko­bie­ty i dzie­ci, byli wy­sie­dla­ni, za­pę­dza­ni do wa­go­nów i od­sta­wia­ni do jed­ne­go z dwu­dzie­stu czte­rech obo­zów kon­cen­tra­cyj­nych zbu­do­wa­nych i za­rzą­dza­nych przez ar­mię. Obo­zy te, po­śpiesz­nie wznie­sio­ne mia­stecz­ka na­mio­tów, na­ra­żo­ne były la­tem na słoń­ce i deszcz, zaś zimą – na lo­do­wa­te wia­try, mia­ły nie­do­sta­tecz­ną licz­bę la­tryn i cier­pia­ły na nie­do­sta­tek czy­stej wody. Po­nie­waż za­mknię­ci w nich lu­dzie uwa­ża­ni byli za ro­dzi­ny bur­skich par­ty­zan­tów – wy­da­wa­no im je­dy­nie zmniej­szo­ne ar­mij­ne ra­cje żyw­no­ścio­we. Nie było w nich mię­sa, ja­rzyn, mle­ka dla dzie­ci, ani my­dła; woda była za­nie­czysz­czo­na. Po­ja­wił się dur brzusz­ny. W cią­gu czter­na­stu mie­się­cy, pod­czas któ­rych po­pu­la­cja obo­zów roz­ro­sła się do 117 000 osób, zmar­ło od 18 do 28 ty­się­cy spo­śród nich, w więk­szo­ści ko­biet i dzie­ci.

Bry­ta­nia do­wie­dzia­ła się o tych prze­ra­ża­ją­cych spra­wach z ze­znań pew­nej peł­nej pa­sji ko­bie­ty w śred­nim wie­ku, Emi­ly Ho­bho­use, któ­ra ob­je­cha­ła owe obo­zy i wró­ci­ła do An­glii. Uda­ła się na spo­tka­nie z Sir Joh­nem Bro­de­ric­kiem, unio­ni­stycz­nym mi­ni­strem woj­ny, któ­ry grzecz­nie ją wy­słu­chał, lecz od­mó­wił an­ga­żo­wa­nia się w spra­wę. Wte­dy po­szła spo­tkać się z Camp­bel­lem-Ban­ner­ma­nem. Li­der Par­tii Li­be­ral­nej sie­dział w mil­cze­niu, gdy ko­bie­ta wy­rzu­ca­ła z sie­bie całą tę hi­sto­rię: „ma­so­we pa­le­nie farm […] de­por­ta­cje […] po­go­rzel­cy spro­wa­dza­ni w set­kach kon­wo­jów […] po­zba­wie­ni odzie­ży […] na wpół za­gło­dze­ni w obo­zach […] ogar­nię­te go­rącz­ką dzie­ci […] le­żą­ce na go­łej zie­mi […] prze­ra­ża­ją­ca śmier­tel­ność”. C. B. zde­cy­do­wał się prze­mó­wić. Ty­dzień póź­niej, 14 czerw­ca, na obie­dzie wy­da­nym przez li­be­ra­łów w re­stau­ra­cji „Hol­born” mó­wił o na­tu­rze woj­ny. „Czę­sto uży­wa­nym [przez rząd] zwro­tem jest «woj­na jest woj­ną», lecz gdy za­py­tać się co to wła­ści­wie zna­czy, sły­szy się że wła­ści­wie nie ma żad­nej woj­ny, że to nie jest woj­na. Kie­dy więc woj­na nie jest woj­ną? Otóż wte­dy, gdy pro­wa­dzo­na jest w Po­łu­dnio­wej Afry­ce me­to­da­mi bar­ba­rzyń­ski­mi”.

Nad jego gło­wą roz­pę­ta­ła się bu­rza gnie­wu. Był wy­ty­ka­ny w pra­sie po­pu­lar­nej, kry­ty­ko­wa­ny w pry­wat­nych klu­bach, wy­rzu­co­ny poza na­wias ele­ganc­kie­go to­wa­rzy­stwa. Oto li­der Par­tii Li­be­ral­nej, były mi­ni­ster woj­ny, pa­skud­nie znie­wa­żył Ar­mię Bry­tyj­ską. Pro­bu­ryzm się­gnął zdra­dy. Oczy­wi­ście, taki czło­wiek nig­dy nie mógł­by zo­stać pre­mie­rem. Camp­bell-Ban­ner­man nie za­chwiał się. Trzy dni póź­niej po­wtó­rzył swo­je sło­wa w Izbie Gmin. Roz­grze­szał wy­ko­nu­ją­cych roz­ka­zy żoł­nie­rzy: „Nig­dy nie po­wie­dzia­łem ani sło­wa, któ­re su­ge­ro­wa­ło­by okru­cień­stwo, czy choć­by obo­jęt­ność ze stro­ny ofi­ce­rów i żoł­nie­rzy Ar­mii Bry­tyj­skiej. Uwa­żam, że to cały sys­tem jest, aby użyć sło­wa, ja­kie już za­sto­so­wa­łem, bar­ba­rzyń­ski”. Ta po­wtór­ka po­now­nie za­ogni­ła sy­tu­ację, tak wśród Unio­ni­stów, jak i li­be­ral­nych im­pe­ria­li­stów. Z miej­sca pod­niósł się Hal­da­ne, aby wy­ra­zić ubo­le­wa­nie, że pa­dło tu­taj sło­wo „bar­ba­rzyń­ski” oraz zdy­stan­so­wać się – wy­ra­ża­jąc tak­że opi­nię swo­ich ko­le­gów – od sta­no­wi­ska przy­wód­cy par­tii. W gło­so­wa­niu, do ja­kie­go po­tem do­szło, pięć­dzie­się­ciu li­be­ra­łów, mię­dzy nimi Asqu­ith, Grey i Hal­da­ne, wstrzy­ma­ło się od gło­su. Trzy dni póź­niej Asqu­ith wy­po­wie­dział się na ten te­mat w mo­wie wy­gło­szo­nej w ho­te­lu „Li­ver­po­ol Sta­tion”. „Nie zmie­ni­li­śmy na­szych po­glą­dów – po­wie­dział – Nie ża­łu­je­my ich […] i nie od­wo­ła­my ich”. Na­stą­pi­ły ko­lej­ne pu­blicz­ne obia­dy i kontr­obia­dy; pe­wien ob­ser­wa­tor okre­ślił to jako „woj­nę na noże […] i wi­del­ce”. Za­pla­no­wa­ny zo­stał obiad na cześć Asqu­itha; C. B. za­ape­lo­wał do nie­go, żeby go odło­żyć i za­stą­pić obia­dem na rzecz jed­no­ści par­tii, na któ­rym prze­wod­ni­czył­by on sam. Asqu­ith od­mó­wił. Na ja­kimś lun­chu prze­ma­wiał Ro­se­be­ry, ata­ku­jąc fra­ze­olo­gię C.B., jego „bar­ba­rzyń­skie me­to­dy, lecz nie sta­jąc u boku Asqu­itha. „Mu­szę orać swój za­gon sa­mot­nie – po­wie­dział słu­cha­czom – Ta­kie już moje prze­zna­cze­nie, z któ­rym mogę się zga­dzać lub nie zga­dzać. Lecz za­nim doj­dę do koń­ca tej bruz­dy, moż­li­we że nie będę już sam”. Wio­sną 1902 roku Asqu­ith i Ro­se­be­ry nadal byli po­dzie­le­ni, zga­dza­li się tyl­ko w sprze­ci­wie wo­bec spo­so­bu spra­wo­wa­nia przez Camp­bel­la-Ban­ner­ma­na przy­wódz­twa par­tii.

I oto w tym wła­śnie mo­men­cie, gdy przy­szłość Par­tii Li­be­ral­nej ry­so­wa­ła się w naj­czar­niej­szych bar­wach, Jo­seph Cham­ber­la­in roz­wa­lił rząd Unio­ni­stów swo­ją pro­po­zy­cją na­ło­że­nia cła na im­por­to­wa­ne zbo­że. Boje wo­kół „pre­fe­ren­cji im­pe­rial­nej” cią­gnę­ły się przez trzy lata, sta­wia­jąc pre­mie­ra prze­ciw mi­ni­stro­wi ko­lo­nii, po­cią­ga­jąc za sobą re­zy­gna­cje i de­zer­cje z sze­re­gów, a to­wa­rzy­szy­ły temu cią­głe prze­gra­ne Unio­ni­stów w wy­bo­rach uzu­peł­nia­ją­cych. Je­sie­nią 1905 roku mało kto miał jesz­cze wąt­pli­wo­ści, że gdy­by do­szło do wy­bo­rów po­wszech­nych, zwy­cię­stwo przy­pa­dło­by li­be­ra­łom. Ar­thur Bal­fo­ur, po­li­tycz­nie zu­ży­ty i cier­pią­cy na za­pa­le­nie oskrze­li oraz żył, tak­że wy­da­wał się skła­niać do odej­ścia.

Król dał do zro­zu­mie­nia, że gdy­by Bal­fo­ur zre­zy­gno­wał, jego wy­bór pad­nie na Camp­bel­la-Ban­ner­ma­na. Król Edward nie za­wsze ży­wił ta­kie uczu­cia wo­bec C. B. Po jego mo­wie o „bar­ba­rzyń­skich me­to­dach” mo­nar­cha py­tał lor­da Sa­lis­bu­ry, czy li­de­ra li­be­ra­łów nie da­ło­by się ja­koś uci­szyć. Pre­mier od­po­wie­dział, że ja­ka­kol­wiek pró­ba w tym kie­run­ku nie by­ła­by mą­drym po­cią­gnię­ciem i by­ła­by po­strze­ga­na jako wtrą­ca­nie się Dwo­ru w po­li­ty­kę par­tyj­ną. Król mu­siał za­do­wo­lić się tym, że gdy on i C. B. zmu­sze­ni byli się spo­tkać, mo­nar­cha oka­zy­wał mu tyl­ko nie­zbęd­ne mi­ni­mum uprzej­mo­ści. Z upły­wem cza­su uczu­cia te ła­god­nia­ły. Obaj pa­no­wie mie­li po­dob­ne gu­sty, obaj ko­cha­li Fran­cję i Pa­ryż, obaj co­rocz­nie uda­wa­li się na ku­ra­cję do Ma­rien­ba­du. To wła­śnie w Cze­chach, kie­dy król i przy­wód­ca li­be­ra­łów mie­li oka­zję po­ga­dać nie­for­mal­nie, król od­krył, że C. B. jest „tak bez­po­śred­ni, tak życz­li­wie uspo­so­bio­ny, tak mą­dry i pe­łen hu­mo­ru, że nie spo­sób go nie lu­bić”. So­lid­ne i bez­pre­ten­sjo­nal­ne za­le­ty Camp­bel­la-Ban­ner­ma­na były cał­kiem od­mien­ne od ulot­nych cza­rów Bal­fo­ura. Pod­czas tych kon­wer­sa­cji król od­krył, że Sir Hen­ry jest „cał­kiem roz­sąd­ny w spra­wach po­li­ty­ki za­gra­nicz­nej”. Król Edward był prze­cież przede wszyst­kim re­ali­stą. Przez sie­dem już lat był C. B. li­de­rem Par­tii Li­be­ral­nej. Było też oczy­wi­ste, że li­be­ra­ło­wie wra­ca­ją do wła­dzy. Król za­tem miał już nie­dłu­go mieć do czy­nie­nia z Sir Hen­rym jako pre­mie­rem, cze­muż by więc nie spró­bo­wać za­przy­jaź­nić się z nim? „Ja­dłem z kró­lem lunch – pi­sał z Ma­rien­ba­du C. B. do przy­ja­cie­la w sierp­niu 1905 – Po­wie­dział mi, że bar­dzo był kon­tent z moż­li­wo­ści wy­mia­ny po­glą­dów ze mną, wkrót­ce bo­wiem obej­mę urząd, i to bar­dzo wy­so­ki urząd”. Za­ży­łość mię­dzy nimi kwi­tła: „Nie­mal po­ło­wę po­sił­ków spo­ży­wam w to­wa­rzy­stwie JKM – cią­gnął Camp­bell-Ban­ner­man – Zda­je mi się, że moi ro­da­cy [w Ma­rien­ba­dzie] są wiel­ce za­sko­cze­ni gdy wi­dzą z ja­kim trak­tu­je mnie za­ufa­niem, uzna­niem i za­ży­ło­ścią”.

W mia­rę jak zbli­ża­ły się wy­bo­ry, je­dy­ny­mi kwe­stia­mi były roz­mia­ry zwy­cię­stwa oraz czy li­be­ra­ło­wie, tak dłu­go od­su­nię­ci od wła­dzy, są go­to­wi do ob­ję­cia rzą­dów. Camp­bell-Ban­ner­man wie­rzył, że są, a bę­dąc go­tów sa­me­mu ob­jąć sta­no­wi­sko pre­mie­ra, rów­nie go­tów był ustą­pić, gdy­by oka­za­ło się, że ktoś inny spo­śród li­be­ra­łów mógł­by za­pew­nić bar­dziej har­mo­nij­ne rzą­dy. Przez pe­wien czas, wio­sną i la­tem 1905 roku, wy­da­wa­ło się, że wy­bór może paść na lor­da Spen­ce­ra, przy­wód­cę li­be­ra­łów w Izbie Lor­dów. Prze­zy­wa­ny „Czer­wo­nym Hra­bią”, co zresz­tą na­le­ża­ło przy­pi­sać ra­czej bar­wie jego bro­dy ani­że­li od­cie­nio­wi jego po­li­ty­ki, od­słu­żył on wie­le lat za cza­sów Glad­sto­ne’a, a jego spo­koj­ne i nie­wy­ma­ga­ją­ce me­to­dy zda­wa­ły się ura­żać naj­mniej­szą licz­bę człon­ków par­tii. Rów­nież Ro­se­be­ry sta­no­wił pew­ną moż­li­wość, choć dość od­le­głą, jego bo­wiem sa­mot­ni­cze ma­nie­ry po­li­tycz­ne od­da­li­ły go za­rów­no od przy­wód­ców par­tii, jak i od sze­re­go­wych jej człon­ków. Je­sie­nią roz­łam mię­dzy Camp­bel­lem-Ban­ner­ma­nem a Ro­se­be­rym jesz­cze się po­sze­rzył, co spo­wo­do­wa­ły ich roz­bież­ne po­glą­dy w kwe­stii Home Rule. Camp­bell-Ban­ner­man opo­wia­dał się za praw­dzi­wą Home Rule („sku­tecz­nym kie­ro­wa­niem spra­wa­mi Ir­lan­dii po­przez od­da­nie ich w ręce re­pre­zen­ta­tyw­nej Wła­dzy Ir­landz­kiej”), jed­nak­że wpro­wa­dza­ną krok po kro­ku. Ro­se­be­ry od­rzu­cał peł­ny sa­mo­rząd ir­landz­ki w każ­dej for­mie i oznaj­miał, jak­by bił w dzwo­ny: „Z na­ci­skiem i wy­raź­nie raz na za­wsze stwier­dzam, że nie mogę słu­żyć pod tym sztan­da­rem”.

Je­sie­nią 1905 roku lord Spen­cer do­znał wy­le­wu krwi do mó­zgu, któ­ry za­koń­czył jego ka­rie­rę po­li­tycz­ną. Ro­se­be­ry sam sie­bie wy­eli­mi­no­wał z dal­szych roz­wa­żań. Ogól­nym fa­wo­ry­tem był te­raz Camp­bell-Ban­ner­man, cie­szą­cy się po­wszech­nym uzna­niem w sze­re­gach par­tyj­nych, a tak­że wy­raź­nie pre­fe­ro­wa­ny przez kró­la. Je­śli już więc nie moż­na było za­po­biec wstą­pie­niu C. B. na sam szczyt wła­dzy, to pew­na trój­ka człon­ków jego par­tii po­sta­no­wi­ła przy­najm­niej ogra­ni­czyć mu za­kres tej wła­dzy. Na po­cząt­ku wrze­śnia trzej czo­ło­wi li­be­ral­ni im­pe­ria­li­ści, Asqu­ith, Grey i Hal­da­ne, spo­tka­li się w dom­ku w Re­lu­gas w pół­noc­now­schod­niej Szko­cji, gdzie Grey za­miesz­ki­wał pod­czas swo­ich wy­praw na ryby, żeby prze­dys­ku­to­wać per­spek­ty­wy rzą­du li­be­ral­ne­go i ich wła­sną rolę, gdy­by przy­szło do jego sfor­mo­wa­nia. Ich wąt­pli­wo­ści co do przy­wódz­twa C. B. szły znacz­nie da­lej niż roz­bież­ność po­glą­dów na te­mat Po­łu­dnio­wej Afry­ki. Hal­da­ne ubrał to w na­stę­pu­ją­ce sło­wa: „Camp­bell-Ban­ner­man […] był do­bro­dusz­ny, po­pu­lar­ny i sza­no­wa­ny za od­wa­gę, z jaką prze­ciw­sta­wiał się po­li­ty­ce rzą­du w Po­łu­dnio­wej Afry­ce. W po­wszech­nej jed­nak opi­nii nie był iden­ty­fi­ko­wa­ny z żad­ny­mi świe­ży­mi ide­ami, po­nie­waż rze­czy­wi­ście ich nie miał. Cze­go było trze­ba, to nie wskrze­sze­nia daw­nej Par­tii Li­be­ral­nej, lecz ze­spo­łu lu­dzi z iskrą i ener­gią, ob­da­rzo­nych no­wym spoj­rze­niem na spra­wy pań­stwa. Nad ta­ki­mi wła­śnie pro­ble­ma­mi, nie­któ­rzy z nas usil­nie już pra­co­wa­li […]”.

Były tak­że oba­wy o stan zdro­wia Camp­bel­la-Ban­ner­ma­na i wpływ tego sta­nu na jego zdol­ność do spra­wo­wa­nia przy­wódz­twa. Na po­dium, jako mów­ca, C. B. za­wsze był nu­dzia­rzem; te­raz, sta­ry i znu­żo­ny, mógł­by zo­stać – a ra­zem z nim i par­tia – roz­sie­ka­ny na ka­wał­ki w de­ba­cie par­la­men­tar­nej, zwa­żyw­szy na wspa­nia­łe zdol­no­ści Ar­thu­ra Bal­fo­ura w tej wła­śnie dzie­dzi­nie. Tak więc de­cy­zja na­sze­go trio, któ­ra zna­na była po­tem jako „pakt z Re­lu­gas”, po­le­ga­ła na po­pie­ra­niu in­sta­la­cji C. B. jako pre­mie­ra, z rów­no­cze­snym wy­su­nię­ciem wa­run­ku, żeby opu­ścił on Izbę Gmin na rzecz Izby Lor­dów. Par­tię w Izbie Gmin po­pro­wa­dził­by Asqu­ith, uzna­wa­ny po­wszech­nie za mi­strza w de­ba­cie. Taki układ miał już prze­cież pre­ce­dens, Sa­lis­bu­ry za­sia­dał w Izbie Lor­dów, gdy przy­wódz­two w Izbie Gmin spra­wo­wał Bal­fo­ur. Tak samo, gdy­by pre­mie­rem zo­stał lord Spen­cer, mu­siał­by rzą­dzić z izby wyż­szej. Trio stwo­rzy­ło so­bie tak­że po­tęż­ną ma­czu­gę, któ­ra mia­ła im za­pew­nić re­ali­za­cję ich żą­da­nia: gdy­by C. B. się nie zgo­dził, Asqu­ith, Grey i Hal­da­ne mie­li od­mó­wić przy­ję­cia urzę­dów w jego rzą­dzie. Za­ło­żyw­szy jed­nak, że Camp­bell-Ban­ner­man ustą­pi przed ich żą­da­niem, cała trój­ka wy­bra­ła so­bie urzę­dy, ja­kie pra­gnę­li­by spra­wo­wać: Asqu­ith miał­by zo­stać kanc­le­rzem Izby Roz­ra­chun­ko­wej oraz przy­wód­cą w Izbie Gmin; Grey po­szedł­by do Mi­ni­ster­stwa Spraw Za­gra­nicz­nych; Hal­da­ne zo­stał­by lor­dem kanc­le­rzem oraz prze­wod­ni­czył Izbie Lor­dów. Kon­tro­la nad tymi urzę­da­mi po­zwo­li­ła­by na­sze­mu trio zdo­mi­no­wać rząd, zaś osła­bio­ny pre­mier od­gry­wał­by głów­nie rolę fi­gu­ran­ta. Przed wy­jaz­dem z chat­ki ry­bac­kiej Asqu­ith, Grey i Hal­da­ne obie­ca­li so­bie wza­jem­nie, że je­śli C. B. nie wy­co­fa się do Izby Lor­dów, wszy­scy po­wstrzy­ma­ją się od ob­ję­cia sta­no­wisk, a poza tym – do rzą­du wej­dą albo wszy­scy ra­zem, albo ża­den.

Pierw­szym po­su­nię­ciem tego trio było po­in­for­mo­wa­nie kró­la. Hal­da­ne od­wie­dził su­we­re­na na zam­ku Bal­mo­ral, gdzie twier­dził, że ich de­cy­zja po­dyk­to­wa­na była tro­ską o zdro­wie Camp­bel­la-Ban­ner­ma­na. Król, świa­dom tego, że C. B. nie jest zbyt od­por­ny, za­ak­cep­to­wał kon­cep­cję, żeby nowy pre­mier prze­szedł do Izby Lor­dów i zgo­dził się prze­ka­zać mu taką su­ge­stię. Król Edward zgło­sił jed­nak obiek­cje wo­bec groź­by trój­ki pa­nów po­wstrzy­ma­nia się od wej­ścia do rzą­du. Taki ga­bi­net, za­zna­czył król, był­by oka­le­czo­ny od sa­me­go po­cząt­ku, zaś on sam, jako mo­nar­cha, zna­la­zł­by się w dzi­wacz­nym po­ło­że­niu. 13 li­sto­pa­da Asqu­ith przed­sta­wił Camp­bel­lo­wi-Ban­ner­ma­no­wi isto­tę „pak­tu z Re­lu­gas”. C. B. słu­chał go uważ­nie. Chciał­by, po­wie­dział, mieć Asqu­itha za kanc­le­rza i przy­sta­wał na Greya jako mi­ni­stra spraw za­gra­nicz­nych, ale żach­nął się gwał­tow­nie na Hal­da­ne’a. Za su­ge­stię, że miał­by odejść do Izby Lor­dów, tak­że ob­wi­niał „ową dow­cip­ną per­so­nę, Ri­char­da Bur­to­na Hal­da­ne’a”. Do Izby Lor­dów, „dla któ­re­go to miej­sca nie mam ani upodo­ba­nia, ani wy­kształ­ce­nia, ani am­bi­cji zna­le­zie­nia się tam”, prze­szedł­by, po­wie­dział, tyl­ko „pod ostrzem ba­gne­tu”.

W po­nie­dział­ko­we po­po­łu­dnie 4 grud­nia Bal­fo­ur udał się do pa­ła­cu Buc­kin­gham zło­żyć re­zy­gna­cję. Te­goż wie­czo­ra, wie­dząc, że na­za­jutrz król we­zwie Camp­bel­la-Ban­ner­ma­na, Grey zło­żył C. B. wi­zy­tę i po­wie­dział mu bez ogró­dek, że nie przyj­mie sta­no­wi­ska w no­wym rzą­dzie, je­śli pre­mier nie przej­dzie do Izby Lor­dów, zaś Asqu­ith, któ­ry – jak to po­wie­dział Grey do C. B. – „był bar­dziej wy­trzy­ma­łym i sil­niej­szym przy­wód­cą w po­li­ty­ce i w de­ba­cie”, nie otrzy­ma prze­wod­nic­twa w Izbie Gmin. Camp­bell-Ban­ner­man był za­sko­czo­ny, ura­żo­ny i obu­rzo­ny. Po­wie­dział póź­niej, że Grey przy­szedł do nie­go „za­pię­ty na ostat­ni gu­zik i przez cały czas na­wet jed­ne­go nie roz­piął”. Grey swo­ją szorst­kość tłu­ma­czył uczci­wo­ścią: „Chcia­łem, aby znał moje sta­no­wi­sko i aby zro­zu­miał, że nie kry­ję w jego obec­no­ści opi­nii, ja­kie wy­po­wia­dam na jego te­mat gdzie in­dziej”.

Na­stęp­ne­go ran­ka, we wto­rek 5 grud­nia, król po­pro­sił Camp­bel­la-Ban­ner­ma­na o utwo­rze­nie rzą­du. Pod­czas ich roz­mo­wy mo­nar­cha za­chę­cał przy­ja­cie­la do wy­ra­że­nia zgo­dy na pro­po­zy­cję li­be­ral­ne­go trio i przy­ję­cia pa­ro­stwa. C. B. po­zo­sta­wał nie­prze­ko­na­ny. Po­wie­dział kró­lo­wi Edwar­do­wi, że musi po­roz­ma­wiać z żoną, któ­ra nadal była w Szko­cji. W śro­dę wie­czo­rem w domu Camp­bel­la-Ban­ner­ma­na przy Bel­gra­ve Squ­are zja­wi­li się lord Mor­ley i lord Twe­ed­mo­uth, któ­rzy mie­li wkrót­ce zna­leźć się w jego rzą­dzie. Nowy pre­mier cią­gle był nie­zde­cy­do­wa­ny. Nie­dłu­go przy­być mia­ła lady Camp­bell-Ban­ner­man, więc Mor­ley i Twe­ed­mo­uth zo­sta­li po­pro­sze­ni, żeby zja­wi­li się po­now­nie po obie­dzie. Gdy po­wró­ci­li, za­sta­li C. B. w ra­do­snym na­stro­ju. „Nie bę­dzie ka­pi­tu­la­cji!” – krzyk­nął. Lady Camp­bell-Ban­ner­man mimo obaw o zdro­wie męża i za­zdro­ści, jaką oka­zy­wa­ła o czas spę­dza­ny z dala od niej, tak nie cier­pia­ła trio z Re­lu­gas, że od­su­nę­ła na bok swo­je oba­wy i za­chę­ca­ła męża, by po­zo­stał w Izbie Gmin9.

Asqu­ith, po­in­for­mo­wa­ny o de­cy­zji C. B., na­tych­miast po­rzu­cił swo­ich przy­ja­ciół. Do Hal­da­ne’a na­pi­sał: „Pod jed­nym wzglę­dem wa­run­ki obec­ne są za­sad­ni­czo od­mien­ne od tych, ja­kie my, a przy­najm­niej na pew­no ja, roz­pa­try­wa­li­śmy pod­czas na­szych roz­mów je­sie­nią. Wy­bo­ry są przed nami, a nie za nami. […] Znaj­du­ję się w szcze­gól­nym po­ło­że­niu, ja­kie nie jest udzia­łem żad­ne­go z was. […]”. Asqu­ith czuł, że gdy­by trio od­mó­wi­ło wej­ścia do rzą­du, „utwo­rzo­ny zo­stał­by sła­by ga­bi­net […] a całą od­po­wie­dzial­no­ścią obar­czo­no by mnie”. Zde­cy­do­waw­szy się na wej­ście do rzą­du, Asqu­ith chciał, aby jego przy­ja­cie­le przy­łą­czy­li się do nie­go i za­czął usil­nie sta­rać się, żeby ne­go­cjo­wać w ich imie­niu. Grey i Hal­da­ne, osła­bie­ni wy­co­fa­niem się Asqu­itha, po­now­nie przy­rze­kli so­bie, że ża­den nie przyj­mie urzę­du, je­śli nie uczy­ni tego dru­gi. Grey za­trzy­mał się w miesz­ka­niu Hal­da­ne’a przy Whi­te­hall Co­urt, a kie­dy Hal­da­ne przy­był tam o szó­stej wie­czo­rem 7 grud­nia, za­stał Greya le­żą­ce­go na so­fie w jego bi­blio­te­ce „z wy­ra­zem twa­rzy ko­goś, kto pod­jął już de­cy­zję i roz­stał się z pro­ble­ma­mi po­li­tycz­ny­mi”. Ża­den z nich nie jadł nic od rana, więc Hal­da­ne za­pro­po­no­wał, żeby po­szli do Café Roy­ale, gdzie mo­gli wy­na­jąć osob­ny po­kój i tam zjeść obiad i po­ga­dać. Pod­czas tego obia­du, zło­żo­ne­go z dań ryb­nych, dla Hal­da­ne’a sta­ło się ja­sne, że Grey gwał­tow­nie szu­ka spo­so­bu, żeby się wy­co­fać z ich po­ro­zu­mie­nia i jed­nak do­łą­czyć do rzą­du. Z ła­two­ścią mógł to uczy­nić na wła­sną rękę – było oczy­wi­ste, że C. B. chciał go mieć w rzą­dzie – od­rzu­cał jed­nak myśl, że mógł­by pro­sić o sta­no­wi­sko, o ile tak­że Hal­da­ne nie otrzy­mał­by pro­po­zy­cji. Hal­da­ne zro­zu­miał, że na­stęp­ny ruch na­le­ży do nie­go. Po­zo­sta­wiw­szy obiad na sto­le, wziął do­roż­kę i udał się na Bel­gra­ve Squ­are. Pre­mier jadł wła­śnie obiad w to­wa­rzy­stwie żony, wpro­wa­dzo­no więc Hal­da­ne’a do jego ga­bi­ne­tu. Po chwi­li wszedł tam C. B. i Hal­da­ne po­wie­dział, że przy­był za­py­tać się, czy Camp­bell-Ban­ner­man cią­gle chce mieć Greya jako mi­ni­stra spraw za­gra­nicz­nych. Pre­mier po­wie­dział, że chce, na­wet bar­dzo. Hal­da­ne od­parł, że zda­je mu się, iż Grey też by tego chciał. C. B. do­my­ślił się nie­wy­po­wie­dzia­nej czę­ści ora­cji swo­je­go go­ścia i za­py­tał, czy Hal­da­ne nie roz­wa­żył­by Mi­ni­ster­stwa Spraw We­wnętrz­nych lub sta­no­wi­ska pro­ku­ra­to­ra ge­ne­ral­ne­go.

„A co z Mi­ni­ster­stwem Woj­ny?” – spy­tał Hal­da­ne.

„Nikt tego nie chce ru­szyć na­wet dłu­gim ki­jem” – od­parł Camp­bell-Ban­ner­man.

„Za­tem daj­cie to mnie – rzekł Hal­da­ne – Zo­sta­nę mi­ni­strem woj­ny, je­śli Grey weź­mie Mi­ni­ster­stwo Spraw Za­gra­nicz­nych. Po­pro­szę go, aby od­wie­dził pana ju­tro rano i po­wia­do­mił pana o swo­jej de­cy­zji, któ­ra, jak mi się wy­da­je, bę­dzie po­zy­tyw­na”.

Do­bi­to więc tar­gu. Hal­da­ne wró­cił do Greya i zdał mu spra­wę. Grey wy­ra­ził zgo­dę. Na­stęp­ne­go ran­ka udał się do C. B. i przy­jął sta­no­wi­sko mi­ni­stra spraw za­gra­nicz­nych, któ­re miał pia­sto­wać przez je­de­na­ście lat. Pod­czas dwóch lat pre­mie­ro­stwa C. B. Grey bar­dzo bli­sko współ­pra­co­wał z Camp­bel­lem-Ban­ner­ma­nem, któ­ry cał­ko­wi­cie po­le­gał na swo­im mi­ni­strze w kie­ro­wa­niu sto­sun­ka­mi kra­ju z in­ny­mi pań­stwa­mi. Przed ustą­pie­niem Camp­bel­la-Ban­ner­ma­na ze sta­no­wi­ska Grey prze­pro­sił go za swo­je wcze­śniej­sze za­cho­wa­nie: „My­śli moje czę­sto bie­gną do owych dni for­mo­wa­nia tego rzą­du. Od sa­me­go po­cząt­ku tej ka­den­cji par­la­men­tu czu­łem, że wszyst­kie moje pro­gno­zy sprzed wy­bo­rów były myl­ne i że pań­ska obec­ność w Izbie Gmin była nie tyl­ko po­żą­da­na, ale wręcz nie­zbęd­na dla za­rzą­dza­nia par­tią i utrzy­ma­nia jej jed­no­ści. Nadal je­stem o tym prze­ko­na­ny”.

Hal­da­ne był je­dy­nym człon­kiem trio z Re­lu­gas, któ­ry nie zdo­był urzę­du, do ja­kie­go aspi­ro­wał. (Osta­tecz­nie w roku 1911 Asqu­ith jako pre­mier mia­no­wał przy­ja­cie­la lor­dem kanc­le­rzem). W pierw­szych dniach ist­nie­nia no­we­go ga­bi­ne­tu Hal­da­ne i Camp­bell-Ban­ner­man uni­ka­li się na­wza­jem. C. B. wy­ra­żał się lek­ce­wa­żą­co o swo­im mi­ni­strze woj­ny. „Hal­da­ne za­wsze wcho­dzi i wy­cho­dzi tyl­ny­mi scho­da­mi, lecz tak przy tym tu­pie, że wszy­scy mu­szą go sły­szeć” – po­wia­dał pre­mier. „Zo­ba­czy­my jak so­bie «Scho­pen­hau­er» po­ra­dzi” – mru­czał in­nym ra­zem Camp­bell-Ban­ner­man, sto­su­jąc swój dar do znaj­do­wa­nia prze­zwisk wo­bec Hal­da­ne’a, któ­ry był wy­edu­ko­wa­ny w fi­lo­zo­fii nie­miec­kiej. Hal­da­ne uj­mo­wał to pro­ściej: „Z po­cząt­ku mnie nie lu­bił. Przez kil­ka mie­się­cy nie ode­zwał się do mnie ani sło­wem i tyl­ko tro­chę do­da­wał mi otu­chy pod­czas po­sie­dzeń ga­bi­ne­tu”. Z upły­wem cza­su i wo­bec na­ra­sta­ją­cych do­wo­dów lo­jal­no­ści Hal­da­ne’a, jego cięż­kiej pra­cy oraz spraw­nych re­form Ar­mii Bry­tyj­skiej, C. B. zmiękł.

Rząd li­be­ral­ny, jaki za­pre­zen­to­wał się w Pa­ła­cu 11 grud­nia, był wręcz na­bi­ty ta­len­ta­mi. Poza trój­ką z Re­lu­gas obej­mo­wał on Mor­leya jako mi­ni­stra d.s. In­dii; Lloyd Geo­r­ge’a jako prze­wod­ni­czą­ce­go Rady d.s. Han­dlu; Her­ber­ta Glad­sto­ne’a, syna Wiel­kie­go Star­ca, jako mi­ni­stra spraw we­wnętrz­nych; Twe­ed­mo­utha w Ad­mi­ra­li­cji; a Win­sto­na Chur­chil­la, tuż po­ni­żej ran­gi ga­bi­ne­to­wej, jako pod­se­kre­ta­rza sta­nu w Mi­ni­ster­stwie Ko­lo­nii. John Burns, pierw­szy czło­wiek pra­cy w hi­sto­rii An­glii, któ­ry do­szedł do szcze­bla człon­ka ga­bi­ne­tu, zo­stał prze­wod­ni­czą­cym Rady d.s. Sa­mo­rzą­du Lo­kal­ne­go. „Gra­tu­lu­ję panu, Sir Hen­ry – wy­krztu­sił z sie­bie za­chwy­co­ny no­mi­nat, gdy pre­mier po­wie­dział mu, że sta­no­wi­sko na­le­ży do nie­go – Bę­dzie to z pew­no­ścią naj­po­pu­lar­niej­sza no­mi­na­cja ze wszyst­kich, ja­kich pan do­ko­nał”.

Kie­dy nowi mi­ni­stro­wie prze­by­wa­li w Pa­ła­cu, gdzie od­bie­ra­li pie­czę­cie swo­ich urzę­dów, nad Lon­dyn nad­peł­zła gę­sta mgła. Gdy ce­re­mo­nia się skoń­czy­ła, Grey i Hal­da­ne ru­szy­li po­wo­zem wzdłuż Mall, aby do­stać się do swo­ich mi­ni­sterstw. Pod­czas dro­gi mgła sta­ła się tak gę­sta, że stan­gret zmu­szo­ny zo­stał do za­trzy­ma­nia po­wo­zu. Hal­da­ne wy­siadł, aby zo­ba­czyć gdzie się wła­ści­wie znaj­du­ją, a po­tem nie mógł tra­fić z po­wro­tem do po­wo­zu. Po chwi­li wy­siadł tak­że Grey, któ­re­mu po dłu­gim błą­dze­niu uda­ło się osta­tecz­nie do­stać do Mi­ni­ster­stwa Spraw Za­gra­nicz­nych. Hal­da­ne, „ma­ca­jąc koń­skie gło­wy”, na­tknął się wresz­cie na Mi­ni­ster­stwo Woj­ny, gdzie wrę­czył swo­je pie­czę­cie sta­łe­mu pod­se­kre­ta­rzo­wi sta­nu10 i po­pro­sił peł­nią­ce­go obo­wiąz­ki odźwier­ne­go, wy­so­kie­go eks-gwar­dzi­stę o szklan­kę wody. „Oczy­wi­ście, Sir – od­parł sta­ry żoł­nierz – ir­landz­ka, czy szkoc­ka?”

Na­za­jutrz rano ge­ne­ra­ło­wie z Rady Ar­mii hur­mem przy­by­li do mi­ni­ster­stwa, aby się cze­goś do­wie­dzieć o no­wym mi­ni­strze woj­ny. Hal­da­ne po­wie­dział im, że czu­je się „jak mło­da, ru­mie­nią­ca się dzie­wi­ca, świe­żo po­łą­czo­na z wo­jow­ni­kiem ze spi­żu. […] Opi­nia pu­blicz­na nie ocze­ku­je, że ja­kieś skut­ki ta­kie­go związ­ku ob­ja­wią się wcze­śniej niż po upły­wie dzie­wię­ciu mie­się­cy”. Za­chwy­ce­ni ge­ne­ra­ło­wie prze­ka­za­li te fra­zy kró­lo­wi, któ­ry ryk­nął śmie­chem.

Mie­siąc po ob­ję­ciu urzę­du nowy rząd sta­nął wo­bec wy­bo­rów po­wszech­nych. Kam­pa­nia za­czę­ła się za­raz po Bo­żym Na­ro­dze­niu, a samo gło­so­wa­nie za­ję­ło trzy ostat­nie ty­go­dnie stycz­nia. Re­zul­ta­tem było la­wi­no­we zwy­cię­stwo li­be­ra­łów. Unio­ni­ści po­nie­śli klę­skę na­wet w tra­dy­cyj­nie ob­sa­dza­nych przez nich okrę­gach wy­bor­czych. Po­ko­na­nych zo­sta­ło po­nad dwu­stu po­słów Unio­ni­stów, na­wet sam Ar­thur Bal­fo­ur. Par­tia Li­be­ral­na we­szła sztur­mem do Izby Gmin z 379 po­sła­mi, co da­wa­ło im wy­raź­ną prze­wa­gę 88 gło­sów nad wszyst­ki­mi po­zo­sta­ły­mi par­tia­mi w izbie. Z po­par­ciem 83 na­cjo­na­li­stów ir­landz­kich i 51 la­bo­urzy­stów, Camp­bell-Ban­ner­man i jego mi­ni­stro­wie mo­gli spo­glą­dać z góry na Unio­ni­stów z ich ża­ło­sny­mi 157 gło­sa­mi wo­bec po­łą­czo­nych 513.

Gdy nowy Par­la­ment ze­brał się 13 lu­te­go, Camp­bell-Ban­ner­man wy­da­wał się prze­mie­nio­ny. Prze­ma­wiał z po­czu­ciem au­to­ry­te­tu i god­no­ścią, czym za­sko­czył opo­zy­cję i za­chwy­cił po­słów li­be­ral­nych, tło­czą­cych się w swo­ich ła­wach lub prze­py­cha­ją­cych się na miej­scach sto­ją­cych za Ławą Rzą­do­wą. Mie­siąc póź­niej, gdy do izby wró­cił Bal­fo­ur, któ­ry zna­lazł so­bie ja­kieś miej­sce w wy­bo­rach uzu­peł­nia­ją­cych, przy­wód­ca Unio­ni­stów po­peł­nił błąd, pró­bu­jąc zlek­ce­wa­żyć twar­de­go Szko­ta. Przed­sta­wia­jąc swo­je po­glą­dy w spra­wie re­zo­lu­cji na te­mat wol­ne­go han­dlu, Bal­fo­ur wdał się w jed­no ze swo­ich re­to­rycz­nych przed­sta­wień. Było ono ty­leż wy­ar­ty­ku­ło­wa­ne, co nie­ja­sne, peł­ne uni­ków, a przede wszyst­kim pro­tek­cjo­nal­nie trak­tu­ją­ce za­rów­no wro­go do nie­go na­sta­wio­ną więk­szość, jak i jej przy­wód­cę. Camp­bell-Ban­ner­man re­pli­ko­wał groź­nym to­nem:

„Wiel­ce sza­now­ny pan jest jak daw­ni Bur­bo­ni – ni­cze­go się nie na­uczył – od­pa­lił pre­mier swo­je­mu po­przed­ni­ko­wi – Wra­ca pan oto do tej no­wej Izby Gmin z tym sa­mym ulot­nym wdzię­cze­niem się, tą samą sub­tel­ną dia­lek­ty­ką, tymi sa­my­mi lek­ce­wa­żą­cy­mi i fry­wol­ny­mi spo­so­ba­mi trak­to­wa­nia wiel­kich kwe­stii, lecz mało wi­dać wie o na­sta­wie­niu tej no­wej Izby Gmin je­śli my­śli, że ta­kie me­to­dy będą w nie prze­wa­żać. […] Są one cał­ko­wi­cie bez­u­ży­tecz­ne, non­sen­sow­ne i my­lą­ce. Zo­sta­ły wy­na­le­zio­ne przez wiel­ce sza­now­ne­go pana w celu zaj­mo­wa­nia cza­su w tej de­ba­cie. Po­wia­dam więc, dość tych głupstw! […] Niech pan przed­sta­wi swo­je po­praw­ki i po­zwo­li nam za­jąć się spra­wą”.

Schi­zma po­mię­dzy tra­dy­cyj­nym, glad­sto­niań­skim ide­ali­zmem a tward­szym spoj­rze­niem na re­alia spra­wo­wa­nia wła­dzy w Im­pe­rium, jaka po­dzie­li­ła par­tię pod­czas woj­ny bur­skiej, nie zo­sta­ła jesz­cze w peł­ni zli­kwi­do­wa­na. Camp­bell-Ban­ner­man, Mor­ley, Lloyd Geo­r­ge i więk­szość li­be­ra­łów w izbie Gmin pra­gnę­ła trzy­mać się z dala od po­li­ty­ki mo­carstw eu­ro­pej­skich, zaś w spra­wach Im­pe­rium – umiar­ko­wa­nie i po­jed­na­nie sta­wiać przed eks­pan­sjo­ni­zmem. Asqu­ith, Grey i Hal­da­ne, li­be­ral­ni im­pe­ria­li­ści z „pak­tu z Re­lu­gas”, od­mien­nie po­strze­ga­li rolę Bry­ta­nii: jako po­tę­gę im­pe­rial­ną, któ­rej te­ry­to­ria na ca­łej kuli ziem­skiej gra­ni­czy­ły z te­ry­to­ria­mi in­nych państw, a któ­rej wy­spy ma­cie­rzy­ste są­sia­do­wa­ły z kon­ty­nen­tem aż ki­pią­cym od na­pięć. Róż­ni­ce te ujaw­ni­ły się już we wcze­snym sta­dium ist­nie­nia no­we­go rzą­du. W swo­im pierw­szym prze­mó­wie­niu w cha­rak­te­rze pre­mie­ra, Camp­bell-Ban­ner­man po­wie­dział do na­bi­tej do ostat­nie­go miej­sca sali w Al­bert Hall, że za­mie­rza pro­wa­dzić ła­god­niej­szą po­li­ty­kę za­gra­nicz­ną niż Unio­ni­ści. Był fran­ko­fi­lem i życz­li­wie spo­glą­dał na en­ten­tę z Fran­cją, „tak mą­drze za­war­tą przez lor­da Lans­dow­ne”. „Co się ty­czy Nie­miec – cią­gnął – to nie wi­dzę ja­kich­kol­wiek po­wo­dów do nie­po­ko­ju o in­te­re­sy na­szych na­ro­dów”. Opo­wia­dał się za roz­bro­je­niem i przy­rzekł, że jego rząd bę­dzie nad nim pra­co­wał pod­czas zbli­ża­ją­cej się dru­giej kon­fe­ren­cji ha­skiej. „Wzrost zbro­jeń sta­no­wi wiel­kie nie­bez­pie­czeń­stwo dla świa­ta – rzekł – Utrzy­mu­je on przy ży­ciu, a na­wet pod­sy­ca prze­ko­na­nie, że siła jest naj­lep­szą je­śli nie je­dy­ną me­to­dą roz­wią­zy­wa­nia spo­rów mię­dzy­na­ro­do­wych. Jest to po­li­ty­ka pro­wa­dzą­ca do za­ognia­nia sta­rych ran i po­wsta­wa­nia no­wych”.

W mar­cu 1907 roku, na krót­ko przed roz­po­czę­ciem dru­giej kon­fe­ren­cji po­ko­jo­wej w Ha­dze, pre­mier opu­bli­ko­wał w li­be­ral­nym ty­go­dni­ku „Na­tion” ar­ty­kuł, w któ­rym opo­wia­dał się za da­niem szan­sy roz­bro­je­niu. Bry­ta­nia, za­pew­niał, pró­bu­je zmniej­szyć wy­dat­ki na zbro­je­nia, a po­su­nie się da­lej na tej dro­dze, je­śli inne kra­je po­dą­żą w jej śla­dy. W tej dzie­dzi­nie li­be­ra­ło­wie tra­fi­li na zwią­za­ne z nią dy­le­ma­ty po­li­ty­ki we­wnętrz­nej. Jak – po la­tach do­ma­ga­nia się zmniej­sze­nia wy­dat­ków na obro­nę, po przy­rze­ka­niu wy­bor­com, że gdy już doj­dą do wła­dzy – zmniej­szą bu­dże­ty ar­mii i ma­ry­nar­ki wo­jen­nej – mo­gli się te­raz do­ma­gać od nich, żeby pła­ci­li na pew­ne ele­men­ty po­li­ty­ki obron­nej przy­ję­te jesz­cze przez rząd Bal­fo­ura? We­zwa­no prze­cież Fi­she­ra żeby zre­for­mo­wał ma­ry­nar­kę, licz­ne okrę­ty po­szły na złom, zaś flo­ty roz­miesz­czo­no w nowy spo­sób. Za­pro­jek­to­wa­no „Dre­ad­no­ugh­ta”, po­ło­żo­no stęp­kę, zwo­do­wa­no go, a jesz­cze przed pierw­szą se­sją li­be­ral­ne­go par­la­men­tu miał być uro­czy­ście wcie­lo­ny do li­nii przez kró­la; wszyst­kich tych prac nie moż­na było tak po pro­stu za­trzy­mać. Pod­ję­to de­cy­zję, aby ob­ci­nać wy­dat­ki tu i tam, oraz na­ci­skać na zwięk­sze­nie efek­tyw­no­ści. Z pro­jek­tu bu­dże­tu ma­ry­nar­ki na rok 1906 wy­rzu­co­no jed­ne­go dred­no­ta; Fi­sher oznaj­mił że moż­na się jesz­cze zgo­dzić na trzy za­miast pro­po­no­wa­nych wcze­śniej czte­rech. Z ta­kim sa­mym za­pa­łem do re­for­mo­wa­nia i zwięk­sze­nia efek­tyw­no­ści za­brał się Hal­da­ne za ar­mię. Gdy zo­sta­wał mi­ni­strem woj­ny, uczy­nił obiet­ni­cę ob­cię­cia 3 mi­lio­nów fun­tów z pro­jek­tu bu­dże­tu ar­mii, rów­no­cze­śnie two­rząc z niej bar­dziej sku­tecz­ną broń. Ku za­sko­cze­niu Camp­bel­la-Ban­ner­ma­na, któ­ry spo­dzie­wał się, że „Ma­ster Hal­da­ne” pad­nie w Mi­ni­ster­stwie Woj­ny na pysk, Hal­da­ne zre­ali­zo­wał swo­je obiet­ni­ce. Zre­or­ga­ni­zo­wał on ar­mię, po­dzie­liw­szy ją na dwa ro­dza­je sił: za­wo­do­we Siły Eks­pe­dy­cyj­ne Ar­mii Re­gu­lar­nej w sile sze­ściu dy­wi­zji – 160 000 żoł­nie­rzy oraz Ar­mię Te­ry­to­rial­ną – zło­żo­ną z od­dzia­łów dru­giej li­nii, któ­re mia­ły być po­wo­ły­wa­ne w po­szcze­gól­nych hrab­stwach, zor­ga­ni­zo­wa­ną w czter­na­ście dy­wi­zji i utrzy­my­wa­ną jako re­zer­wa mo­gą­ca wes­przeć Siły Eks­pe­dy­cyj­ne. C. B. był za­chwy­co­ny ma­nie­rą, w ja­kiej Hal­da­ne bro­nił swo­jej po­li­ty­ki w Izbie Gmin prze­ciw Unio­ni­stom – naj­sta­ran­niej zaś prze­ciw Bal­fo­uro­wi – któ­ry pró­bo­wał wska­zy­wać na sła­be punk­ty i sprzecz­no­ści w pla­no­wa­nych re­for­mach ar­mii.

Naj­więk­szym trium­fem krót­kie­go za­miesz­ki­wa­nia Camp­bel­la-Ban­ner­ma­na na Do­wning Stre­et 10 było do­pro­wa­dze­nie przez nie­go do po­jed­na­nia w Po­łu­dnio­wej Afry­ce. Od sa­me­go po­cząt­ku woj­ny bur­skiej, przez wszyst­kie lata nad­użyć, nie­zmien­nie gło­sił te same prze­ko­na­nia. Dla nie­go woj­na zda­wa­ła się być raną, któ­rą za­le­czyć może tyl­ko zro­zu­mie­nie i wiel­ko­dusz­ność ze stro­ny rzą­du bry­tyj­skie­go. Jako pre­mier był go­tów wpro­wa­dzić swo­je prze­ko­na­nia w ży­cie. Za­pro­po­no­wał nada­nie sa­mo­rzą­du re­pu­bli­kom bur­skim, a na­stęp­nie do­pro­wa­dze­nie do sfe­de­ro­wa­nia sa­mo­rząd­nych państw w Unię Po­łu­dnio­wej Afry­ki. Su­ge­stia C. B., aby Bry­ta­nia po­now­nie nada­ła Bu­rom pra­wa do sa­mo­dziel­nych rzą­dów, któ­rych ich tak nie­daw­no po­zba­wi­ła w woj­nie kosz­tu­ją­cej ją trzy­dzie­ści ty­się­cy ofiar i 250 mi­lio­nów fun­tów szter­lin­gów, wy­wo­ła­ła de­spe­rac­ką opo­zy­cję Unio­ni­stów. Wspar­ty jed­nak swo­ją ogrom­ną prze­wa­gą w Izbie, pre­mier nadał sa­mo­rząd Trans­wa­lo­wi i Wol­ne­mu Pań­stwu Ora­nii. Uczy­nił to po­przez wy­da­nie li­stu pa­ten­to­we­go, wy­ma­ga­ją­ce­go tyl­ko za­twier­dze­nia przez Izbę Gmin, z po­mi­nię­ciem Izby Lor­dów. W 1909 roku, osiem­na­ście mie­się­cy po śmier­ci C. B., gdy Usta­wa o Po­łu­dnio­wej Afry­ce, usta­na­wia­ją­ca Unię Po­łu­dnio­wej Afry­ki, prze­szła przez obie izby par­la­men­tu, Lo­uis Bo­tha, bur­ski ge­ne­rał, któ­ry zo­stał pierw­szym pre­mie­rem no­wej unii, wy­ra­ził wdzięcz­ność Asqu­itho­wi, na­stęp­cy Camp­bel­la-Ban­ner­ma­na, do­da­jąc: „Naj­bar­dziej ża­łu­ję, że bra­ku­je tu dzi­siaj jed­nej szla­chet­nej po­sta­ci – Sir Hen­ry’ego Camp­bel­la-Ban­ner­ma­na. Za to co uczy­nił dla sa­mej tyl­ko Po­łu­dnio­wej Afry­ki, Im­pe­rium Bry­tyj­skie win­no na za­wsze za­cho­wać go we wdzięcz­nej pa­mię­ci”. Wo­bec dzien­ni­ka­rzy Bo­tha wy­ja­śnił: „Dwa sło­wa do­pro­wa­dzi­ły do po­ko­ju i zjed­no­cze­nia Afry­ki Po­łu­dnio­wej: «bar­ba­rzyń­skie me­to­dy». […] Bo­tha mó­wił jesz­cze o ogrom­nym wra­że­niu […] ja­kie wy­warł na lu­dziach to­czą­cych prze­gra­ną wal­kę […] fakt, że li­der jed­nej z wiel­kich par­tii bry­tyj­skich miał od­wa­gę coś ta­kie­go po­wie­dzieć i dziel­nie sta­wić czo­ła po­twa­rzom, ja­kie to na nie­go ścią­gnę­ło. Choć było to da­le­kie od za­chę­ty do sta­wia­nia bez­na­dziej­ne­go opo­ru, to jed­nak po­ru­szy­ło ich ser­ca i spro­wo­ko­wa­ło do po­waż­nych prze­my­śleń nad moż­li­wo­ścią po­jed­na­nia”.

Wio­sną 1906 roku wy­da­wa­ło się, że C. B. osią­gnął szczyt swo­jej ka­rie­ry. W isto­cie jego ży­cie oso­bi­ste było prze­peł­nio­ne smut­kiem i zmę­cze­niem. Jego żona, od czter­dzie­stu sze­ściu lat bę­dą­ca mu to­wa­rzysz­ką i do­rad­czy­nią, była umie­ra­ją­ca. Char­lot­ta Camp­bell za­wsze ży­wi­ła mie­sza­ne uczu­cia wo­bec po­li­tycz­nej ka­rie­ry męża. Po­dzie­la­ła jego am­bi­cje i bro­ni­ła go go­rą­co, gdy sta­wał się ce­lem ata­ków. „Hen­ry jest do­brym czło­wie­kiem – oznaj­mi­ła – nikt oprócz mnie nie wie, jak do­brym”. Am­bi­cje jed­nak mie­sza­ły się z ża­la­mi nad cza­sem, na jaki jego ka­rie­ra roz­dzie­la­ła ich obo­je. Nie lu­bi­ła szcze­gó­li­ków po­li­ty­ki, nig­dy nie wi­dzia­no jej na ga­le­rii Izby Gmin, gdy jej mąż prze­ma­wiał. Jej za­bor­czość jesz­cze wzro­sła, gdy ule­gła bo­le­snej cho­ro­bie ner­wo­wej. W co­raz więk­szym stop­niu Camp­bell-Ban­ner­man zmu­szo­ny był wy­bie­rać po­mię­dzy swo­imi obo­wiąz­ka­mi pu­blicz­ny­mi a tro­ską o żonę. Roz­dzie­lo­ny z nią, od­czu­wał za­kło­po­ta­nie wie­dząc, że jest sama w domu, le­żąc w łóż­ku albo na szez­lon­gu z ocza­mi utkwio­ny­mi w ze­gar, li­cząc mi­nu­ty do jego po­wro­tu. Co­raz czę­ściej, jako li­der opo­zy­cji, a po­tem pre­mier, nie po­wra­cał do Izby Gmin po obie­dzie, prze­sy­ła­jąc je­dy­nie pi­sem­ną no­tat­kę, że zdro­wie żony zmu­sza go do po­zo­sta­nia z nią.

W 1902 roku lady Camp­bell-Ban­ner­man, któ­ra wa­ży­ła prze­szło 250 fun­tów11, prze­szła atak apo­plek­sji, po któ­rym po­zo­sta­wa­ła na wpół spa­ra­li­żo­wa­na. Prze­no­si­ny na Do­wning Stre­et 10 w stycz­niu 1906 roku były cięż­ką pró­bą, lecz uda­ło się jej wy­dać wiel­kie przy­ję­cie dla męża w przed­dzień otwar­cia no­wej ka­den­cji par­la­men­tu. Nie mo­gąc stać, przez dwie go­dzi­ny sie­dzia­ła pod­par­ta, wy­sta­wia­jąc się na spo­tka­nie z tłu­mem go­ści. Przez całą wio­snę i lato zdro­wie jej co­raz bar­dziej się po­gar­sza­ło. Nie lu­bi­ła za­wo­do­wych pie­lę­gnia­rek i przyj­mo­wa­ła je­dze­nie i le­kar­stwa tyl­ko z rąk męża. Kie­dy­kol­wiek za­wo­ła­ła, wsta­wał i sia­dał obok niej, w ra­zie po­trze­by na­wet nocą. Pew­nej nocy owe­go lata, jego wła­sne po­gar­sza­ją­ce się zdro­wie zmu­si­ło go do spę­dze­nia ca­łej nocy osob­no. „Ja­kie to dziw­ne spę­dzić całą noc w łóż­ku – za­pi­sał – Nie zda­rzy­ło mi się to od sze­ściu mie­się­cy”. Ran­ka­mi za­sy­piał nad swo­imi pa­pie­ra­mi rzą­do­wy­mi.

W sierp­niu 1906 roku obo­je zde­cy­do­wa­li się za­ry­zy­ko­wać po­dróż do Ma­rien­ba­du. Po­dró­żo­wa­li po­wo­li, krót­ki­mi eta­pa­mi, przy­by­wa­jąc na miej­sce trzy­na­ste­go. Lady Camp­bell-Ban­ner­man była wy­czer­pa­na, lecz szczę­śli­wa. 16 sierp­nia zja­wił się król w to­wa­rzy­stwie ca­łe­go beau mon­de’u12 i roju dzien­ni­ka­rzy. Przez dwa ty­go­dnie pre­mier zo­bli­go­wa­ny był do to­wa­rzy­sze­nia su­we­re­no­wi pod­czas lun­chów, obia­dów i her­ba­tek, za­wsze po­śpiesz­nie wra­ca­jąc do sie­bie, aby po­dzie­lić się no­wi­na­mi i plo­tecz­ka­mi ze swo­ją in­wa­lid­ką. Gdy stan jej się po­gor­szył, pre­mier za­czął spo­ży­wać po­sił­ki w przy­le­ga­ją­cym do jej sy­pial­ni sa­lo­nie. Drzwi były otwar­te na oścież i za­wsze pod­czas po­sił­ku zdą­ży­ła za­wo­łać go ze dwa lub trzy razy. Za każ­dym ra­zem zry­wał się z krze­sła i śpie­szył, aby być przy jej boku. Po­po­łu­dnie 30 sierp­nia było upal­ne, pa­no­wa­ła ci­sza, za­kłó­ca­na tyl­ko stu­ko­tem ko­pyt koń­skich na uli­cy i od­gło­sem mo­zol­ne­go od­de­chu umie­ra­ją­cej ko­bie­ty. Zmar­ła o pią­tej po po­łu­dniu.

Król, sie­dząc na bal­ko­nie apar­ta­men­tu swo­je­go ho­te­lu, wziął pió­ro i na­pi­sał: „Wiem jak wiel­kie było wa­sze wza­jem­ne od­da­nie i jaką pust­kę zmar­ła po­zo­sta­wi­ła w two­im domu. Mimo to je­stem pew­ny, że te­raz pra­gniesz już tyl­ko, aby two­ja uko­cha­na żona od­po­czy­wa­ła w po­ko­ju, wol­na od wszel­kich dal­szych bó­lów i cier­pień”.

Camp­bell-Ban­ner­man cią­gnął spra­wy da­lej przez nie­ca­łe dwa lata. Pu­blicz­nie sta­rał się oka­zy­wać we­so­łość, lecz je­den z przy­ja­ciół, wi­dząc go roz­ma­wia­ją­ce­go i żar­tu­ją­ce­go z go­ść­mi, po­szedł po­tem na górę, gdzie za­stał pre­mie­ra obej­mu­ją­ce­go gło­wę rę­ka­mi, wstrzą­sa­ne­go szlo­chem. Jego wła­sne cia­ło też było już zu­ży­te. 13 li­sto­pa­da Camp­bell-Ban­ner­man za­słabł w Bri­sto­lu. Jego dok­to­rzy na­ka­za­li mu sześć ty­go­dni bez­względ­ne­go wy­po­czyn­ku i pre­mier zde­cy­do­wał się wy­brać do Biar­ritz. Po dro­dze w Pa­ry­żu do­padł go dru­gi atak ser­ca, co zmu­si­ło go do prze­rwa­nia po­dró­ży, zaś jego dok­to­ra do po­śpiesz­ne­go przy­by­cia z Lon­dy­nu. Prze­pro­wa­dziw­szy się do Biar­ritz, po­zo­stał tam do po­ło­wy stycz­nia, kie­dy to wró­cił do Lon­dy­nu. Tam inny przy­ja­ciel stwier­dził, że „wy­da­wa­ło się, iż cał­ko­wi­cie od­zy­skał swo­ją daw­ną po­go­dę du­cha i ener­gię”. 12 lu­te­go 1908 roku Camp­bell-Ban­ner­man wy­gło­sił swo­ją ostat­nią mowę w Izbie Gmin. Tego wie­czo­ra do­znał po­now­ne­go za­wa­łu i zo­stał prze­nie­sio­ny do swo­jej sy­pial­ni pod nu­me­rem 10. Nie opu­ścił już tego po­ko­ju aż do śmier­ci, któ­ra na­stą­pi­ła dzie­sięć ty­go­dni póź­niej. Od­wie­dza­li go król, kró­lo­wa i ksią­żę Wa­lii, a on sia­dał wte­dy przy oknie wy­cho­dzą­cym na Do­wning Stre­et. Wy­jeż­dża­jąc na zgro­ma­dze­nie mo­nar­chów w Ko­pen­ha­dze, król pro­sił, aby go na bie­żą­co in­for­mo­wać o sta­nie zdro­wia pre­mie­ra. „Nie te­le­gra­fuj­cie «Do Kró­la»”, in­stru­ował mo­nar­cha. „Bę­dzie tam tylu kró­lów. Te­le­gra­fuj­cie «Do Kró­la Edwar­da»”.

Przez dwa mie­sią­ce ga­bi­net od­li­czał czas, od­kła­da­jąc waż­ne de­cy­zje i w co­raz więk­szym stop­niu oglą­da­jąc się na Asqu­itha, de­sy­gno­wa­ne­go na­stęp­cę. 27 mar­ca pre­mier po­słał po kanc­le­rza, aby po­wie­dzieć mu, ze za­mie­rza zre­zy­gno­wać. „Je­steś cu­dow­nym ko­le­gą – po­wie­dział Asqu­itho­wi – tak lo­jal­nym, tak bez­in­te­re­sow­nym, tak zdol­nym. Je­steś naj­więk­szym dżen­tel­me­nem, ja­kie­go kie­dy­kol­wiek spo­tka­łem”. Jego sło­wa w chwi­li roz­sta­nia były opty­mi­stycz­ne: „Jesz­cze nie ko­niec ze mną. Spo­tka­my się znów, Asqu­ith”. 1 kwiet­nia pre­mier wy­słał swo­ją re­zy­gna­cję do prze­by­wa­ją­ce­go w Biar­ritz kró­la. 3 kwiet­nia król przy­jął dy­mi­sję. Camp­bell-Ban­ner­man zmarł nad ra­nem 22 kwiet­nia 1908 roku.

30Henry i Margot Asquithowie

Her­bert Hen­ry Asqu­ith za­czy­nał skrom­niej niż któ­ry­kol­wiek z jego po­przed­ni­ków na urzę­dzie pre­mie­ra. Uro­dził się w 1852 roku, jako syn kup­ca weł­nia­ne­go, na wsi w hrab­stwie York­shi­re. Gdy Her­bert13 miał osiem lat, jego oj­ciec do­znał skrę­tu ki­szek pod­czas wiej­skich roz­gry­wek w kry­kie­ta i zmarł parę go­dzin póź­niej. Od ukoń­cze­nia lat dwu­na­stu Asqu­ith za­miesz­ki­wał na stan­cjach u ro­dzin w Lon­dy­nie, aby mógł uczęsz­czać do lep­szych szkół. Jako uczeń do­sko­na­le da­wał so­bie radę. „[Szko­ła] po pro­stu […] po­sta­wi­ła przed nim dra­bi­nę, a on ru­szył po niej do góry” – po­wie­dział jej dy­rek­tor. W wie­ku lat sie­dem­na­stu Asqu­ith zdo­był sty­pen­dium z za­kre­su li­te­ra­tu­ry kla­sycz­nej w Bal­liol. Jego tam przy­by­cie zbie­gło się w cza­sie z pierw­szą ka­den­cją Ben­ja­mi­na Jo­wet­ta jako prze­ło­żo­ne­go col­led­ge’u. Jo­wett14, któ­ry miał do­bre oko do oce­ny moż­li­wo­ści stu­den­tów, trzy­mał Asqu­itha pod ści­słym nad­zo­rem. Asqu­ith po­świę­cił się dzia­łal­no­ści w ra­mach Oxford Union. Prze­ma­wiał nie­mal w każ­dej de­ba­cie po­li­tycz­nej, zo­stał jej prze­wod­ni­czą­cym i zmie­nił prze­pi­sy to­wa­rzy­stwa, ze­zwa­la­jąc na pa­le­nie oraz ser­wo­wa­nie po­po­łu­dnio­wej her­ba­ty. Po­mi­mo tych za­jęć ubocz­nych Asqu­ith zo­stał w 1874 roku je­dy­nym ab­sol­wen­tem Bal­liol, któ­ry otrzy­mał dy­plom pierw­szej kla­sy w za­kre­sie li­te­ra­tu­ry kla­sycz­nej – z wy­róż­nie­niem.

Asqu­ith mógł po­zo­stać w Oxfor­dzie jako don15, lecz nie było to jego am­bi­cją. Prze­niósł się do Lon­dy­nu, gdzie za­czął przy­go­to­wy­wać się do za­wo­du ad­wo­ka­ta. Bez pie­nię­dzy i bez ko­nek­sji, Asqu­ith za­warł sza­lo­ne mał­żeń­stwo w wie­ku dwu­dzie­stu pię­ciu lat i ry­chło zo­stał oj­cem. Aby uzu­peł­nić swo­je mi­zer­ne do­cho­dy z pra­wa, re­gu­lar­nie pi­sy­wał do li­be­ral­nych ty­go­dni­ków „Spec­ta­tor” i „Eco­no­mist”. Pi­sy­wał wstęp­nia­ki, naj­czę­ściej po­świę­co­ne po­li­ty­ce, lecz po­tra­fił tak­że, nie tra­cąc lek­ko­ści pió­ra, po­ru­szać się po in­nych are­nach – eko­no­micz­nej, li­te­rac­kiej, spo­łecz­no-oby­cza­jo­wej.

Pew­ne­go wie­czo­ra w 1881 roku, pod­czas obia­du w Lin­coln’s Inn16, Asqu­ith sie­dział obok in­ne­go mło­de­go ad­wo­ka­ta, po­dob­nie jak on – umiar­ko­wa­ne­go li­be­ra­ła z am­bi­cja­mi po­li­tycz­ny­mi. Ri­chard Bur­ton Hal­da­ne, młod­szy od Asqu­itha o czte­ry lata Szkot, któ­ry miał zo­stać jego naj­bliż­szym przy­ja­cie­lem i naj­po­tęż­niej­szym so­jusz­ni­kiem po­li­tycz­nym, stu­dio­wał w Niem­czech, skąd wy­niósł płyn­ną zna­jo­mość ję­zy­ka oraz moc­ne upodo­ba­nie do nie­miec­kiej fi­lo­zo­fii. Hal­da­ne miał pie­nią­dze, któ­rych bra­ko­wa­ło Asqu­itho­wi. Dwa lub trzy razy na ty­dzień spo­ży­wa­li wspól­nie obiad w któ­rejś z re­stau­ra­cji, po czym Asqu­ith wra­cał do ro­dzi­ny. Hal­da­ne czę­sto uda­wał się z Asqu­ithem do domu, gdzie stał się ulu­bień­cem jego żony i dzie­ci. Hal­da­ne po­dzi­wiał moc­ne stro­ny przy­ja­cie­la, lecz do­strze­gał też jego sła­be punk­ty. Asqu ith, po­wia­dał Hal­da­ne, był po­sia­da­czem „naj­wspa­nial­sze­go apa­ra­tu in­te­lek­tu­al­ne­go oraz zdol­no­ści zro­zu­mie­nia i oce­ny, z ja­ki­mi nig­dy u ni­ko­go in­ne­go się nie ze­tkną­łem”, lecz był znacz­nie lep­szy w ob­ja­śnia­niu niż two­rze­niu. „Asqu­ith sam wie­le nie wy­my­ślił – cią­gnął Hal­da­ne – Nie był czło­wie­kiem ob­da­rzo­nym wy­obraź­nią, lecz kie­dy co­kol­wiek wspól­nie wy­my­śli­li­śmy – za­wsze pa­da­ło na nie­go, żeby przed­sta­wił za­gad­nie­nie w na­szym imie­niu – miał to opa­no­wa­ne do per­fek­cji”. Jed­na spra­wa do­ty­czą­ca Asqu­itha była za­wsze ja­sna. „Oby­dwaj awan­so­wa­li­śmy wśród pa­le­stry, lecz dla Asqu­itha zo­stać wy­bit­nym praw­ni­kiem nig­dy nie było żad­ną atrak­cją – wspo­mi­nał Hal­da­ne – Od sa­me­go po­cząt­ku po­sta­no­wił, że zo­sta­nie pre­mie­rem”.

To wła­śnie Hal­da­ne pierw­szy za­su­ge­ro­wał Asqu­itho­wi, aby wy­star­to­wał w wy­bo­rach do par­la­men­tu. Sam Hal­da­ne zo­stał wy­bra­ny do Izby Gmin w 1885 roku i w roku na­stęp­nym za­czął na­ci­skać przy­ja­cie­la, żeby zgło­sił swo­ją kan­dy­da­tu­rę w szkoc­kim okrę­gu East Fife. Asqu­ith zo­stał wy­bra­ny nie­wiel­ką więk­szo­ścią, lecz miał od­tąd re­pre­zen­to­wać tych sa­mych wy­bor­ców przez trzy­dzie­ści dwa lata. Gdy w mar­cu 1887 roku wy­gło­sił swo­ją de­biu­tanc­ką mowę, po­sło­wie z obu stron izby byli za­sko­cze­ni jego pew­no­ścią sie­bie, elo­kwen­cją i au­to­ry­te­tem. „Jego dyk­cja już wte­dy była nie­ska­zi­tel­na” – rzekł z po­dzi­wem Hal­da­ne. Zde­cy­do­wa­nie mniej­sze wra­że­nie zro­bił jed­nak na panu Glad­sto­ne’ie. Gdy li­de­ra li­be­ra­łów za­py­ta­no, czy sztu­ka ora­tor­ska może wy­nieść mło­de­go Asqu­itha na szczy­ty ka­rie­ry po­li­tycz­nej, ten po­trzą­snął gło­wą. „Styl za­nad­to są­do­wy” – orzekł. Nie­mniej jed­nak, gdy pięć lat póź­niej Glad­sto­ne two­rzył swój czwar­ty i ostat­ni ga­bi­net, po­wo­łał czter­dzie­sto­let­nie­go Asqu­itha na sta­no­wi­sko mi­ni­stra spraw we­wnętrz­nych. 18 sierp­nia 1892 nowi mi­ni­stro­wie uda­li się do Osbor­ne Ho­use, aby tam otrzy­mać od kró­lo­wej pie­czę­cie swo­ich urzę­dów. Prze­by­wa­jąc So­lent od stro­ny Por­ts­mouth, nowi mi­ni­stro­wie li­be­ral­ni mi­nę­li dru­gą łódź, wio­zą­cą z po­wro­tem ustę­pu­ją­cych mi­ni­strów unio­ni­stycz­nych – obie gru­py w mil­cze­niu uchy­li­ły cy­lin­drów. Przy tej oka­zji kró­lo­wa Wik­to­ria nie roz­ma­wia­ła z no­wym mi­ni­strem spraw we­wnętrz­nych, lecz od­no­to­wa­ła w swo­im dzien­ni­ku, że wy­da­wał się „in­te­li­gent­nym, do­brze się pre­zen­tu­ją­cym męż­czy­zną”. Wkrót­ce po­tem Asqu­ith zo­stał po­now­nie we­zwa­ny do Osbor­ne na obiad i krót­ki po­byt, i tym ra­zem Kró­lo­wa od­no­to­wa­ła: „od­by­łam z pa­nem Asqu­ithem roz­mo­wę, któ­rą uwa­żam za przy­jem­ną, bez­po­śred­nią i roz­sąd­ną”.

Lata, gdy Asqu­ith wspi­nał się po szcze­blach ka­rie­ry aż do po­zio­mu ga­bi­ne­tu, były la­ta­mi spo­ko­ju w ży­ciu do­mo­wym. Ma­jąc lat osiem­na­ście za­ko­chał się pod­czas po­by­tu nad mo­rzem w pięt­na­sto­let­niej dziew­czy­nie, He­len Mel­land, cór­ce wzię­te­go le­ka­rza z Man­che­ste­ru. Pi­sy­wa­li od­tąd do sie­bie re­gu­lar­nie, a czte­ry lata póź­niej, gdy on był jesz­cze w Bal­liol, za­rę­czy­li się w se­kre­cie. Po­bra­li się w 1877 roku, gdy on miał dwa­dzie­ścia pięć, ona zaś dwa­dzie­ścia dwa lata. Za­rob­ki Asqu­itha jako ad­wo­ka­ta oraz nie­wiel­kie pie­nią­dze otrzy­my­wa­ne przez nią od ojca po­zwo­li­ły im na kup­no bia­ło­ścien­ne­go dom­ku sto­ją­ce­go w ogro­dzie w Hamp­ste­ad, któ­ry przez czter­na­ście lat po­zo­sta­wał ich do­mem ro­dzin­nym. He­len Mel­land była wy­so­ką, atrak­cyj­ną bru­net­ką. „Pięk­na i pro­sta du­sza” – wspo­mi­nał Hal­da­ne. „Nikt nie na­zwał­by jej mą­drą, czy «in­te­lek­tu­alist­ką» – po­wie­dział o niej mąż – Tym, co de­cy­do­wa­ło o jej rzad­kich za­le­tach, był jej cha­rak­ter”. Była ona „bez­in­te­re­sow­na i udu­cho­wio­na, […] cie­pła […] i wiel­ko­dusz­na”. Kie­dyś, jesz­cze bo­ry­ka­jąc się w pa­le­strze, mąż wy­ra­ził jej swą mi­łość, wy­da­jąc 300 fun­tów szter­lin­gów, by ku­pić jej dia­men­to­wy na­szyj­nik.

He­len Asqu­ith była szczę­śli­wa, miesz­ka­jąc w Hamp­ste­ad. W cią­gu dzie­wię­ciu lat po­ja­wi­ło się pię­cio­ro dzie­ci, a gdy jej mąż pra­co­wał nad ak­ta­mi pro­wa­dzo­nych spraw czy uda­wał się do izby Gmin, cza­sa­mi ja­da­jąc obiad z przy­ja­ciół­mi i póź­no wra­ca­jąc do domu, ona nad­zo­ro­wa­ła go­spo­dar­stwo i ro­dzi­nę. Mi­ja­ły lata – on się zmie­niał, a ona nie. Ka­rie­ra Asqu­itha wy­nio­sła go na szczy­ty to­wa­rzy­skie. Nad­cho­dzi­ły za­pro­sze­nia, z cze­go on był za­do­wo­lo­ny, zaś He­len – prze­ra­żo­na. Z po­cząt­ku Asqu­ith nie umiał do­sto­so­wać się do to­wa­rzy­stwa; od­no­to­wa­no, że na przy­ję­ciach – ru­sza­jąc na obiad – po­da­wał ra­mię wła­snej żo­nie. Sko­ry­go­wał jed­nak te drob­ne błę­dy, roz­wi­ja­jąc w so­bie upodo­ba­nie do do­brych win oraz ta­lent do roz­mó­wek z uty­tu­ło­wa­ny­mi pa­nia­mi. Jego żona nie mia­ła ani ta­kich upodo­bań, ani ta­len­tu. To­wa­rzy­stwo, zdzi­wio­ne parą no­wi­cju­szy, czy­ni­ło uwa­gi na te­mat jego am­bi­cji i jej nie­chę­ci. Jed­nym sło­wem, He­len po­strze­ga­na była jako kula u nogi męża.

Wśród ob­ser­wa­to­rów mał­żeń­stwa Asqu­itha znaj­do­wa­ła się Mar­got Ten­nant, ob­da­rzo­na burz­li­wym cha­rak­te­rem, to­wa­rzy­ska na spo­sób eks­tra­wa­ganc­ki człon­ki­ni krę­gu „Dusz” i na­mięt­na wiel­bi­ciel­ka Ar­thu­ra Bal­fo­ura. „Gdy od­kry­łam, że [Asqu­ith] jest żo­na­ty – na­pi­sa­ła po­tem Mar­got – Po­pro­si­łam go, aby przy­szedł na obiad z żoną, co uczy­nił, a za­raz gdy ją uj­rza­łam, po­wie­dzia­łam jej: «Na­praw­dę, pani Asqu­ith, li­czę na to, że nie bę­dzie mia­ła pani nic prze­ciw­ko temu, aby pani mąż od cza­su do cza­su ja­dał tu­taj obiad bez pani; za­wsze są­dzi­łam, że do Hamp­ste­ad jest zbyt da­le­ko, aby wra­cał do pani z Izby Gmin. Musi jed­nak pani mi za­wsze dać znać i przy­cho­dzić ra­zem z nim, kie­dy tyl­ko bę­dzie pani mia­ła ocho­tę»”.

„[…] Tak bar­dzo róż­ni­ła się ode mnie, że bar­dzo pra­gnę­łam, aby się zgo­dzi­ła. Była uprzej­ma, miła i po­zba­wio­na am­bi­cji, opo­wia­da­ła mi o domu i dzie­ciach z taką mi­ło­ścią i za­in­te­re­so­wa­niem, że wy­da­wa­ły się one wy­klu­czać ją z ży­cia wiel­kiej po­li­ty­ki, ja­kie od daw­na po­cią­ga­ło moją wy­obraź­nię. […]”

„Bar­dzo pra­gnę­łam, aby […] po­zna­ła mo­ich przy­ja­ciół, lecz po week­en­dzie spę­dzo­nym z lor­dem i lady Des­bo­ro­ugh [sio­stra i szwa­gier Mar­got Ten­nant], gdzie wszy­scy ją po­lu­bi­li, po­wie­dzia­ła mi, że cho­ciaż wi­zy­ta jej się po­do­ba­ła, to nie wy­da­je jej się, żeby kie­dy­kol­wiek mia­ła dbać o ten ro­dzaj to­wa­rzy­stwa, ja­kie tak uwiel­bia­łam i jest szczę­śliw­sza w krę­gu swo­je­go domu i ro­dzi­ny. Gdy po­wie­dzia­łam jej, że wy­szła za męż­czy­znę, któ­ry z pew­no­ścią osią­gnie naj­wyż­sze sta­no­wi­ska w po­li­ty­ce, od­par­ła, że nie tego dla nie­go pra­gnę­ła. Od­jeż­dża­jąc z Hamp­ste­ad, gdzie spę­dzi­ły­śmy tro­chę cza­su tyl­ko we dwie, za­sta­na­wia­łam się, czy moje pra­gnie­nie, aby jej mąż od­niósł suk­ces […] było czymś złym”.

Przy­jaźń Mar­got Ten­nant z He­len Asqu­ith była krót­ka. We wrze­śniu 1891 roku, spę­dza­jąc wa­ka­cje w Szko­cji, He­len Asqu­ith na­ba­wi­ła się ty­fu­su. Zmar­ła po trzech ty­go­dniach. Asqu­ith po­wró­cił do Hamp­ste­ad z piąt­ką po­zba­wio­nych mat­ki dzie­ci. Naj­star­sze z nich, Ray­mond, mia­ło dwa­na­ście lat, naj­młod­sze – osiem­na­ście mie­się­cy.

Jesz­cze przed śmier­cią swo­jej pierw­szej żony Asqu­ith od­czu­wał po­ciąg do Mar­got Ten­nant. W swo­ich pa­mięt­ni­kach tak wspo­mi­na ona ich pierw­sze spo­tka­nie: „Obiad, pod­czas któ­re­go zo­sta­łam przed­sta­wio­na mo­je­mu mę­żo­wi, od­by­wał się w gma­chu Izby Gmin. Sie­dzia­łam wte­dy obok nie­go. Wiel­kie wra­że­nie zro­bi­ła na mnie jego kon­wer­sa­cja oraz wy­raź­nie za­ry­so­wa­na, crom­wel­low­ska twarz. Róż­nił się od wszyst­kich po­zo­sta­łych go­ści, a choć był okrop­nie ubra­ny, to sta­no­wił taką oso­bo­wość, że na­tych­miast uprzy­tom­ni­łam so­bie, iż oto jest męż­czy­zna, któ­ry po­tra­fił­by mi po­móc, zdol­ny wszyst­ko zro­zu­mieć. Ani przez chwi­lę przez mój umysł nie prze­szło, że jest żo­na­ty, zresz­tą ja­kie by to mia­ło zna­cze­nie […].

Po obie­dzie wszy­scy wy­szli­śmy na ta­ras bu­dyn­ku i schle­bia­ło mi, że mój nowy przy­ja­ciel zna­lazł się u mo­je­go boku. […] Wy­co­fa­li­śmy się w naj­ciem­niej­szy za­ką­tek ta­ra­su, gdzie, prze­chy­liw­szy się przez ba­lu­stra­dę, ga­pi­li­śmy się na rze­kę i roz­ma­wia­li­śmy do póź­na w nocy.

Nasz go­spo­darz i jego kom­pa­nia – my­śląc, że po­szłam już do domu, zaś pan Asqu­ith wró­cił do Izby, gdzie dzwon­ki wzy­wa­ły do gło­so­wa­nia – daw­no już zni­kli, gdy więc wresz­cie skoń­czy­li­śmy na­szą kon­wer­sa­cję, ta­ras był pu­sty, a nie­bo ja­śnia­ło.

Kil­ka dni póź­niej spo­tka­li­śmy się na obie­dzie u Sir Al­ger­no­na We­sta […] a po­tem wi­dy­wa­li­śmy się już sta­le”.

Mar­got już się zde­cy­do­wa­ła. Po tam­tej pierw­szej nocy na ta­ra­sie Izby Gmin po­wie­dzia­ła swo­jej sio­strze, lady Rib­bles­da­le: „Asqu­ith jest je­dy­nym męż­czy­zną, ja­kie­go kie­dy­kol­wiek mo­gła­bym po­ślu­bić – wszy­scy inni na­da­ją się tyl­ko na ma­ku­la­tu­rę. Za­le­d­wie po mie­sią­cu od śmier­ci He­len, Asqu­ith i Mar­got za­czę­li pi­sy­wać do sie­bie dłu­gie, in­tym­ne li­sty. „Po­wia­dasz mi, że­bym nie prze­sta­wał cię ko­chać, tak jak­bym to uczy­nił lub miał taki za­miar czy w ogó­le był do tego zdol­ny” – pi­sał Asqu­ith.

Mar­got Ten­nant była cór­ką Sir Char­le­sa Ten­nan­ta, bo­ga­te­go ba­ro­ne­ta z Ni­zin Szkoc­kich, któ­re­go trzy cór­ki sztur­mem pod­bi­ły so­cje­tę Lon­dy­nu. Mar­got, naj­bar­dziej z nich wszyst­kich wy­mow­na i pro­wo­ku­ją­ca, mia­ła tak­że usta­lo­ną re­pu­ta­cję jako mi­ło­śnicz­ka jeź­dziec­twa. Nie była pięk­no­ścią, naj­le­piej mówi o tym jej wła­sny opis sa­mej sie­bie: „Mała, gwał­tow­na, ner­wo­wa, nie­spo­koj­na, z bli­sko roz­sta­wio­ny­mi ocza­mi, so­ko­lim no­sem, krót­ką gór­ną war­gą i du­żym, ko­ści­stym, wy­sta­ją­cym pod­bród­kiem […] kon­wer­sa­cja bar­dzo ob­ra­zo­wa i prze­sad­na […] naj­wyż­sza ży­wość, wiel­ka pew­ność sie­bie […] do­bre­go ser­ca, lubi lu­dzi, zwie­rzę­ta, książ­ki, sport, mu­zy­kę, ćwi­cze­nia fi­zycz­ne […] in­te­lek­tu­al­ny sa­mo­uk, am­bit­na, nie­za­leż­na i upar­ta […] lu­bią­ca po­dziw ze stro­ny tak męż­czyzn, jak i ko­biet, lecz zdol­na tak­że sama go oka­zy­wać. […] Ko­cha sta­rych lu­dzi po­nie­waż nig­dy nie wy­da­je się jej, że są sta­rzy […]”.

Wie­le swo­ich naj­szczę­śliw­szych chwil spę­dzi­ła Mar­got na ko­niu. „Jeż­dżę le­piej niż więk­szość lu­dzi – stwier­dzi­ła – i spę­dzi­łam, czy też zmar­no­wa­łam na ko­niach wię­cej cza­su niż po­win­na so­bie po­zwo­lić ja­ka­kol­wiek ob­da­rzo­na in­te­lek­tem ko­bie­ta”. Ska­ka­ła przez pło­ty i mie­dze po wszyst­kich wiej­skich hrab­stwach An­glii, po­ma­ga­jąc za­bić do trzech li­sów dzien­nie. Przy­jem­no­ści te jed­nak kosz­to­wa­ły: „Zła­ma­łam oba oboj­czy­ki, wszyst­kie że­bra i rzep­kę ko­la­no­wą, roz­cię­łam so­bie nos i pięć razy do­zna­łam wstrzą­su mó­zgu” – po­wie­dzia­ła kie­dyś. Pew­ne­go razu, sie­dząc na ko­niu i cze­ka­jąc na ojca przed ich do­mem na Gro­sve­nor Squ­are, znie­cier­pli­wio­na Mar­got wje­cha­ła po scho­dach pro­wa­dzą­cych do hal­lu, gdzie ko­py­ta zwie­rzę­cia po­śli­znę­ły się na mar­mu­ro­wej po­sadz­ce. Koń i ama­zon­ka upa­dli – tym ra­zem szczę­śli­wie – żad­ne z nich nie po­nio­sło szwan­ku.

Mar­got Ten­nant była rów­nie im­pul­syw­na w to­wa­rzy­stwie. Sie­dząc na ja­kimś obie­dzie obok lor­da Ran­dol­pha Chur­chil­la, po­wie­dzia­ła by­łe­mu kanc­le­rzo­wi, „Oba­wiam się, że po­dał się pan do dy­mi­sji ra­czej z tem­pe­ra­men­tu niż z prze­ko­na­nia, lor­dzie Ran­dol­phie”. „Cóż za bez­czel­ność! – po­wie­dział za­sko­czo­ny Chur­chill – Cóż ty wiesz o mo­ich prze­ko­na­niach?”. Nie­mniej, spro­wo­ko­wa­ny, cią­gnął da­lej: „Nie­na­wi­dzę Sa­lis­bu­ry’ego. Rzu­cił się na moją re­zy­gna­cję jak pies na kość”. Za­nim wie­czór do­biegł koń­ca, Mar­got zdą­ży­ła po­zy­skać so­bie lor­da Ran­dol­pha, któ­ry za­pro­sił ją na ko­la­cję na cześć księ­cia Wa­lii. Pra­gnąc ko­niecz­nie wszyst­kich za­szo­ko­wać, przy­by­ła na nią w bia­łej mu­śli­no­wej suk­ni z prze­źro­czy­sta bluz­ką. „Spójrz­cie tyl­ko na pan­nę Ten­nant! – pod­śmie­wa­ły się po­zo­sta­łe pa­nie – Przy­szła w noc­nej ko­szu­li!” Mar­got pod­słu­cha­ła, co było o niej mó­wio­ne i gdy przy­był ksią­żę, na­tych­miast wszyst­ko mu opo­wie­dzia­ła. Ksią­żę po­pro­sił ją, aby sie­dzia­ła przy nim pod­czas ko­la­cji.

In­te­li­gen­cja Mar­got Ten­nant była bły­sko­tli­wa, do­sko­na­le spraw­dza­ją­ca się w grze słów i cię­tych ri­po­stach. W wie­ku osiem­dzie­się­ciu lat sta­ry Glad­sto­ne na­pi­sał dla niej po­emat i po­tra­fił po­zo­sta­wić jej ojca w sa­lo­nie, aby udać się do jej sy­pial­ni na roz­mo­wę. Ma­jąc wiel­kie zdol­no­ści do po­ty­czek słow­nych, po­tra­fi­ła być bez­li­to­sna wo­bec mod­nych pań, któ­re od­wa­ży­ły się rzu­cić jej wy­zwa­nie. Razu pew­ne­go lady Lon­don­der­ry umy­śli­ła so­bie wy­sa­dzić Mar­got z sio­dła, mó­wiąc do niej w to­wa­rzy­stwie: „Oba­wiam się, że nie czy­ta­ła pani tej książ­ki”. „Oba­wiam się, lady Lon­don­der­ry, że pani nie prze­czy­ta­ła na­wet przed­mo­wy – od­cię­ła się Mar­got – Ta książ­ka jest mi za­de­dy­ko­wa­na”.