Utracone siostry narodu. Mit Malwinów w argentyńskiej polityce okresu demokracji (1983-2023) ebook

Wykaz skrótów

AFA– Asociación del Fútbol Argentino – Argentyński Związek Piłki Nożnej

ALADI– Asociación Latinoamericana de Integración – Stowarzyszenie Integracji Latynoamerykańskiej

ALBA– Alianza Bolivariana para los Pueblos de Nuestra América – Boliwariańska Alternatywa dla Ludów Naszej Ameryki

ASA– Cumbre América del Sur – África – Szczyt Państw Ameryki Południowej i Afryki

ASPA– Cumbre América del Sur – Países Árabes – Szczyt Państw Ameryki Południowej i Krajów Arabskich

ASPO– Aislamiento Social Preventivo y Obligatorio – prewencyjna i obowiązkowa izolacja społeczna

BRICS– Brazil, Russia, India, China, South Africa – Brazylia, Rosja, Indie, Chiny, RPA

CAERCAS– Comisión de Análisis y Evaluación de las Responsabilidades Políticas y Estratégicas en el Conflicto del Atlántico Sur – Komisja ds. Oceny Odpowiedzialności Politycznej i Strategicznej w Wojnie na Południowym Atlantyku

CATT– Confederación Argentina de Trabajadores del Transporte – Argentyńska Konfederacja Pracowników Transportu

CELAC– Comunidad de Estados Latinoamericanos y Caribeños – Wspólnota Państw Ameryki Łacińskiej i Karaibów

CESCEM– Centro de Ex Soldados Combatientes en Malvinas – Centrum Byłych Żołnierzy Walczących na Malwinach

CGT– Confederación General del Trabajo – Generalna Konfederacja Pracy

CONADEP – Comisión Nacional sobre la Desaparición de Personas – Narodowa Komisja ds. Osób Zaginionych

CR– Coalición Cívica – Koalicja Obywatelska

CTA– Central de Trabajadores Argentinos – Centrala Pracowników Argentyny

DNU– decreto de necesidad y urgencia – dekret z mocą ustawy

ESMA– Escuela Superior de Mecánica de la Armada – Szkoła Mechaników Marynarki Wojennej

FICZ– Falklands Interim Conservation and Management Zone – tymczasowastrefa ochrony i zarządzania wokół Falklandów

FORJA– Fuerza de Orientación Radical de la Joven Argentina – Ruch Radykalnego Nurtu Młodej Argentyny

FVGM– Federación de Veteranos de la Guerra de Malvinas – Federacja Weteranów Wojny o Malwiny

IBAPE– Instituto Buenos Aires de Planeamiento Estratégico – Instytut Planowania Strategicznego Buenos Aires

IMF– International Monetary Fund – Międzynarodowy Fundusz Walutowy

MTA– Movimiento de Trabajadores Argentinos – Argentyński Ruch Robotniczy

NATO– North Atlantic Treaty Organization – Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego (Sojusz Północnoatlantycki)

ONZ– Organizacja Narodów Zjednoczonych

OPA– Organizacja Państw Amerykańskich

PASO– Primarias, Abiertas, Simultáneas y Obligatorias – prawybory powszechne, otwarte, jednoczesne i obowiązkowe

PJ– Partido Justicialista – Partia Justycjalistyczna (partia peronistowska)

PLN– wyspy Picton, Lennox i Nueva

PRO– Propuesta Republicana – Propozycja Republikańska (partia republikańska)

TN– Todo Noticias (kanał informacyjny Todo Noticias)

UCR– Unión Cívica Radical – Radykalna Unia Obywatelska (partia radykalna)

UNASUR– Unión de Naciones Suramericanas – Unia Narodów Południowoamerykańskich

WTO– World Trade Organization – Światowa Organizacja Handlu

Wstęp

„Nie będzie pełnej niepodległości, dopóki nie odzyskamy naszych Malwinów” – mówiła w 2015 roku ówczesna prezydent Argentyny, peronistka Cristina Fernández de Kirchner1. Cztery lata później, jej następca i największy przeciwnik polityczny, Mauricio Macri stwierdził, że suwerenność nad Malwinami jest uzasadnionym i niezbywalnym roszczeniem, które łączy wszystkich Argentyńczyków ponad podziałami2. Na temat konieczności włączenia do Argentyny tego południowoatlantyckiego archipelagu, od 1833 roku znajdującego się pod brytyjskim panowaniem, pisał już w latach 60. XIX wieku José Hernández, autor argentyńskiego eposu narodowego „Martín Fierro”3. Do walki o argentyńskie prawa do wysp i rozpowszechniania informacji na ich temat nawoływał w latach 30. XX wieku Alfredo Palacios, pierwszy socjalista zasiadający w latynoamerykańskim parlamencie4. W 1946 roku, w trakcie pierwszego posiedzenia Zgromadzenia Ogólnego Organizacji Narodów Zjednoczonych, argentyńskie pretensje do Malwinów zaprezentował ambasador Lucio Moreno Quintana działający z polecenia prezydenta Juana Domingo Peróna (1946-1955, 1973-1974)5. Gdy w 1982 roku wojskowi dyktatorzy ogłosili operację zbrojną mającą na celu odbicie Malwinów z rąk Wielkiej Brytanii, spotkali się z euforycznym poparciem tysięcy ludzi, którzy zaledwie kilka dni wcześniej protestowali przeciwko łamaniu praw człowieka przez reżim6. Generałowie zdołali odzyskać wyspy dla Argentyny jedynie na 74 dni, płacąc za swoją decyzję przegraną wojną, która ostatecznie doprowadziła do upadku ich rządów. Choć porażka ta odcisnęła głębokie piętno na społeczeństwie, nie zdołała zniszczyć powszechnego wśród Argentyńczyków przekonania o doznanej dziejowej niesprawiedliwości7. Wiara, że pewnego dnia „utracone siostry” – określenie spopularyzowane dzięki utworowi wybitnego argentyńskiego pieśniarza Atahualpy Yupanqui – powrócą do terytorium narodowego, jest dla Argentyńczyków uniwersalnym doświadczeniem patriotycznym8. Nie do pomyślenia w Argentynie jest określanie wysp spopularyzowaną poza hiszpańskojęzycznym światem nazwą Falklandy, a informacje o „argentyńskich Malwinach” bez większego problemu znaleźć można na ulicach, w instytucjach publicznych, na mapach, w podręcznikach szkolnych, w literaturze i sztuce.

Zadając sobie pytanie o przyczyny absolutnej wszechobecności tematu Malwinów w argentyńskiej przestrzeni publicznej, najbardziej intuicyjną, choć zarazem skomplikowaną politologicznie odpowiedzią jest stwierdzenie, że Malwiny to dla Argentyńczyków nie tylko przedmiot sporu terytorialnego z Wielką Brytanią, lecz przede wszystkim mit polityczny. Pojęcie to, niezwykle złożone w swojej naturze, roboczo definiuję jako formę zbiorowej świadomości dotyczącą polityki, odwołującą się do emocji i oferująca konkretną interpretację przeszłości oraz projekcję przyszłości. Jak podkreśla Chiara Bottici, aby mit mógł być polityczny, musi wpływać na konkretne warunki polityczne, w których operuje grupa nadająca znaczenie treści mitu9. Postrzeganie Malwinów wyłącznie z perspektywy geopolitycznej, jako niewielkiego archipelagu na Południowym Atlantyku znajdującego się pod brytyjskim zwierzchnictwem, nie pozwala w pełni zrozumieć znaczenia, jakie wyspy te odgrywają w argentyńskiej polityce, a także szerzej, w społeczeństwie i narodzie. Ograniczenia podejścia opartego wyłącznie na kategoriach materialnych stają się szczególnie widoczne, gdy porówna się argentyńskie stanowisko w sprawie wysp z brakiem szerszego zainteresowania tematem ze strony zdecydowanej większości państw świata, na czele z Wielką Brytanią. Bez odwołania do emocji, symboli i ukrytych znaczeń – a więc płaszczyzn, na których operuje mit polityczny, bezkompromisowa postawa Argentyńczyków w temacie Malwinów wydaje się bardzo trudna do pojęcia, a w skrajnym przypadku wręcz irracjonalna. W odpowiedzi na brak szerszego zrozumienia argentyńskiego stosunku do wysp, politolog Vicente Palermo zaproponował rozróżnienie między „kwestią” (cuestión) i „sprawą” (causa) Malwinów, definiując tę pierwszą jako prawnomiędzynarodowy spór terytorialny między dwoma państwami, tę drugą natomiast jako element argentyńskiej tożsamości narodowej, swego rodzaju dziejowe żądanie sprawiedliwości, które odcisnęło piętno na całości narodu10. Choć pisząc o „sprawie Malwinów”, Palermo nie odwoływał się wprost do narodowej mitologii, trudno nie zauważyć, że to właśnie elementy mityczne doprowadziły do postrzegania wysp jako czegoś więcej niż jedynie sporu o terytorium. Sprawa Malwinów znajduje swoje odbicie w dyskusjach politycznych, uchwalanych aktach legislacyjnych (w tym w konstytucji), wpływa na kształt decyzji podejmowanych w polityce wewnętrznej i zagranicznej. Odbywa się to niezależnie od faktu, że Argentyna nie sprawuje efektywnej kontroli nad archipelagiem od niemal 200 lat, a wobec braku zainteresowania Brytyjczyków negocjacjami, szanse na zmianę tej sytuacji są niewielkie.

Przedmiotem badania w niniejszej monografii jest mit Malwinów i jego oddziaływanie na argentyńską politykę okresu demokracji. Mit ten jest nieodzownym elementem tożsamości narodowej Argentyńczyków, od wielu dekad widocznym w życiu politycznym państwa. Esencja owego mitu sprowadza się do stwierdzenia, że Malwiny – „utracone siostry”, stanowią integralną część terytorium narodowego bezprawnie odebraną Argentynie i okupowaną przez Wielką Brytanię, a w przyszłości powrócą one do Argentyny. Mit Malwinów oferuje więc konkretną interpretację przeszłości (wyspy zostały odebrane), jak również dostarcza pewnej projekcji na przyszłość (wyspy będą odzyskane). Tematyka ta wpisuje się w szersze zagadnienie, jakim jest znaczenie czynników niematerialnych – psychologicznych, ideologicznych, światopoglądowych czy tożsamościowych, w procesach politycznych, mieszcząc się jednocześnie w obszarze badań politologicznych.

Książka dotyczy okresu między rokiem 1983 a 2023, gdzie datę początkową wyznacza zakończenie dyktatury wojskowej 1976-1983, a datę końcową hucznie obchodzone 40-lecie argentyńskiej demokracji11. Nie ulega wątpliwości, że transformacja demokratyczna, do której doszło w wyniku upadku rządów wojskowych, zmieniła społeczno-polityczny kontekst mitu Malwinów. Z jednej strony zaczął on funkcjonować w ramach konsolidującego się systemu demokracji przedstawicielskiej, w nowym ustroju i zmienionych warunkach politycznych. Z drugiej strony, ponowna utrata wysp wskutek przegranej wojny z Wielką Brytanią w 1982 roku wywołała społeczną traumę, co doprowadziło do pojawienia się pytań o sposób, w jaki Argentyńczycy powinni dążyć do ponownego przyłączenia wysp do swojego terytorium. W tym kontekście cztery dekady nieprzerwanych rządów cywilnych, w trakcie których władzę sprawowały różnorodne siły polityczne, zachęcają do podsumowań, pozwalając jednocześnie na analizę o charakterze porównawczym.

Niniejsza monografia nie abstrahuje od zagadnień takich jak historyczne uwarunkowania argentyńskich roszczeń do wysp, okoliczności brytyjskiego przejęcia Malwinów w 1833 roku, sukcesywne protesty władz Argentyny przeciwko obcej obecności na archipelagu czy wojna argentyńsko-brytyjska z 1982 roku. Wszystkie te elementy pozwalają zrozumieć, czym jest mit Malwinów i w jakim kontekście funkcjonuje on obecnie. Książka ta nie jest jednak opracowaniem na temat argentyńsko-brytyjskiego sporu o położone na Południowym Atlantyku wyspy. Choć pojawiają się w niej treści związane z polityką zagraniczną, monografia dotyczy Argentyny i argentyńskiej polityki, a więc nie dostarcza analizy stricte z poziomu stosunków międzynarodowych. Nie przywołuje ona argumentów dwóch stron sporu ani nie ukazuje perspektyw obu państw w sposób równorzędny. Opracowanie to nie służy też udowodnieniu argentyńskich racji ani przekonaniu czytelników, że Wielka Brytania powinna natychmiast zwrócić wyspy Argentyńczykom. Będąc efektem naukowej refleksji nad argentyńską polityką, książka ta umożliwia natomiast głębsze zrozumienie zachodzących w niej procesów.

Przeprowadzony krytyczny przegląd dostępnej literatury przedmiotu wskazał na istnienie luki naukowej w zakresie badań mitu argentyńskich Malwinów12. Mimo licznych opracowań dotyczących zarówno mitów politycznych13, jak i tematyki wysp14, brakuje pozycji łączącej te dwa obszary oraz analizującej argentyński stosunek do archipelagu z perspektywy badań politologiczno-mitoznawczych. Niewiele jest też opracowań, które w sposób całościowy ukazują politykę poszczególnych argentyńskich rządów wobec Malwinów, włączając w to trwający nieprzerwanie od 1983 roku okres demokratyczny15. Najbliższe realizacji tego zamierzenia są publikacje argentyńskich badaczy ukazujące sprawę Malwinów z punktu widzenia jej społeczno-politycznego znaczenia, jako element tożsamościowy bądź kulturowy. Wyróżnić tu należy szczególnie dorobek Vicente Palermo16 i Rosany Guber17, ale także Federico Lorenza18 i Maríi Lary Segade19. Na gruncie anglosaskiej nauki nad tematem znaczenia Malwinów dla Argentyńczyków pochylali się Matthew Benwell i Klaus Dodds20, James J. A. Blair21 czy Bernard McGuirk22. Stosunkowo niewielka liczba prac wykraczających poza orbitę argentyńskiej akademii pośrednio dowodzi wspomnianego wcześniej niewielkiego zainteresowania sprawą Malwinów poza Argentyną. Obrazuje ona również skalę trudności w zakresie ustalenia, czym są dla Argentyńczyków Malwiny i jaka konkretnie jest ich rola w życiu społecznym i politycznym.

W ramach operacjonalizacji procesu badawczego wyodrębniłam cztery wyzwania argentyńskiej polityki okresu 1983-2023, w których temat Malwinów stanowił istotny punkt odniesienia dla głównych aktorów politycznych. Mają one charakter przekrojowy i odnoszą się do okresów wykraczających poza ramy jednej administracji prezydenckiej, przy jednoczesnym zachowaniu określonego stopnia szczegółowości, gdyż żadne z nich nie obejmuje całego czterdziestoletniego okresu funkcjonowania demokracji. W polityce wewnętrznej dotyczą one spuścizny wojny na Południowym Atlantyku w warunkach państwa demokratycznego oraz procesów społecznej odbudowy po kolejnych kryzysach, począwszy od tzw. wielkiego kryzysu lat 1998-2002. W polityce zagranicznej obejmują one natomiast integrację Argentyny ze światem zachodnim w okresie rządów Carlosa Menema i Mauricia Macriego, oraz redefinicję miejsca Argentyny w globalnym układzie sił podczas rządów Néstora Kirchnera, Cristiny Fernández de Kirchner i Alberto Fernándeza (por. Rysunek 1).

Rysunek 1. Mit Malwinów a kluczowe wyzwania argentyńskiej polityki lat 1983-2023. Opracowanie własne.

Wymienione powyżej wyzwania traktuję jako analityczne pola problemowe, nie zaś jako zestaw ściśle porównywalnych studiów przypadku. Ich celem jest uchwycenie zróżnicowanych, choć wzajemnie powiązanych wymiarów funkcjonowania sprawy Malwinów w dyskursie i praktyce politycznej. Stanowią one podstawę do dalszej analizy oddziaływania mitu Malwinów w argentyńskiej polityce, nadając ton strukturze książki. Nie wyczerpują one rzecz jasna szerokiego katalogu problemów, z którymi Argentyna mierzyła się w ciągu 40 lat demokracji. Praca ta nie aspiruje jednak do miana kompleksowego opracowania tego okresu – wymienione wyzwania należy w tym kontekście postrzegać jako ramy porządkujące materiał badawczy z perspektywy celów monografii.

Ustalenie luki naukowej umożliwiło mi sformułowanie problemu naukowego23, którym jest sposób oddziaływania mitu Malwinów na działania i narracje głównych aktorów argentyńskiego systemu politycznego w okresie demokracji (1983-2023). Wstępna analiza sposobu funkcjonowania mitu Malwinów w demokratycznej Argentynie pozwoliła mi postawić hipotezę główną głoszącą, że choć mit ten posiada uniwersalnie przyjętą treść (Las Malvinas son argentinas), nie wytworzył uniwersalnych wzorców działań politycznych ani jednolitych narracji.

W celu wsparcia hipotezy głównej sformułowałam również hipotezy pomocnicze, odnoszące się do warstwy teoretycznej badania, genezy mitu Malwinów, uwarunkowań ustrojowych jego funkcjonowania, a także obecności mitu w czterech wyodrębnionych powyżej wyzwaniach argentyńskiej polityki. Brzmią one następująco:

• Mit polityczny stanowi fenomen charakterystyczny dla nowoczesności, ale jego żywotność utrzymuje się mimo przemian prowadzących w kierunku ponowoczesności.

• Mit Malwinów ukształtował się na fundamencie kluczowego wydarzenia historycznego, jakim była utrata wysp przez Argentynę w 1833 roku, a jego powstawanie miało charakter stopniowego procesu opartego na dyfuzji, instytucjonalizacji i sakralizacji treści mitycznych w dyskursie politycznym oraz pamięci zbiorowej.

• Zakres i intensywność oddziaływania mitu Malwinów w latach 1983-2023 kształtowały zmieniające się warunki polityczne i ustrojowe, w szczególności charakter systemu demokratycznego oraz dynamika rywalizacji politycznej.

• Mit Malwinów stanowił istotny punkt odniesienia dla działań i narracji głównych aktorów argentyńskiego systemu politycznego w latach 1983-2023, przy czym jego oddziaływanie było zróżnicowane w zależności od kontekstu i wyzwań politycznych – w szczególności w debacie nad spuścizną wojny na Południowym Atlantyku w warunkach demokracji, w procesach społecznej odbudowy po kryzysach, a także w działaniach polityczno-dyplomatycznych związanych zarówno z integracją Argentyny ze światem zachodnim, jak i redefinicją jej miejsca w globalnym układzie sił.

W celu ukierunkowania postępowania badawczego postawiłam szereg pytań badawczych. Przedstawiają się one następująco:

• Czym charakteryzuje się mit polityczny i w jaki sposób wiąże się z nowoczesnością?

• Jakie wydarzenia stanowiły podstawę ukształtowania się mitu Malwinów i w jaki sposób przebiegał proces jego powstawania?

• Jakie warunki polityczne i ustrojowe determinowały możliwości oddziaływania mitu Malwinów w latach 1983-2023?

• W jaki sposób mit Malwinów oddziaływał na działania i narracje głównych aktorów argentyńskiego systemu politycznego:

• w debacie nad spuścizną wojny na Południowym Atlantyku w warunkach demokracji?

• w procesach społecznej odbudowy po kryzysach?

• w zakresie aktywności polityczno-dyplomatycznej zmierzającej ku integracji Argentyny ze światem zachodnim?

• w zakresie aktywności polityczno-dyplomatycznej nastawionej na redefinicję miejsca Argentyny w globalnym układzie sił?

Biorąc pod uwagę powyższe, głównym celem książki jest zrekonstruowanie i analiza sposobów, w jakie mit Malwinów oddziaływał na działania oraz narracje głównych aktorów argentyńskiego systemu politycznego w okresie demokracji (1983-2023).

Cel główny podzieliłam na cele szczegółowe, odpowiadające pytaniom badawczym oraz treściom znajdującym się w poszczególnych rozdziałach książki:

• Przedstawienie charakterystyki mitu politycznego oraz jego związków z nowoczesnością.

• Rekonstrukcja mitu Malwinów poprzez omówienie wydarzeń leżących u jego podstaw oraz procesu jego powstawania.

• Scharakteryzowanie ram ustrojowych oraz uwarunkowań politycznych oddziaływania mitu Malwinów w demokratycznej Argentynie (1983-2023).

• Analiza sposobów oddziaływania mitu Malwinów na działania i narracje aktorów argentyńskiego systemu politycznego:

• w debacie nad spuścizną wojny na Południowym Atlantyku w warunkach demokracji.

• w procesach społecznej odbudowy po kryzysach.

• w zakresie aktywności polityczno-dyplomatycznej zmierzającej ku integracji Argentyny ze światem zachodnim.

• w zakresie aktywności polityczno-dyplomatycznej nastawionej redefinicję miejsca Argentyny w globalnym układzie sił.

Przeprowadzenie skutecznego postępowania naukowego, którego efekt widoczny jest w niniejszej książce, wymagało przyjęcia pewnych założeń wstępnych. Na płaszczyźnie ontologii i epistemologii, badanie oparte zostało na założeniach realizmu krytycznego24. Ontologicznie podejście to zakłada, że świat istnieje niezależnie od naszej wiedzy o nim, natomiast epistemologicznie, że poznanie owego świata jest przez nas możliwe, choć w sposób ograniczony. Innymi słowy, o ile obiektywna rzeczywistość istnieje, to jej postrzeganie zdeterminowane jest przez społeczne konstrukcje. Jako badacze zjawisk społecznych nie jesteśmy więc wolni od uprzedzeń wynikających z naszych sposobów rozumienia świata. Założenia realizmu krytycznego stanowią odpowiedź na problematyczność rozpowszechnionego w naukach społecznych podejścia pozytywistycznego, traktującego politologię jako dyscyplinę wzorowaną na naukach ścisłych, a więc opartą jedynie na falsyfikacji i weryfikacji teorii poprzez ich konfrontację z empirią. Działanie wyłącznie w oparciu o czynniki obiektywne wydaje się bowiem trudne w sytuacji, gdy jako badacze poruszamy się w kategoriach intersubiektywnych znaczeń25. Nie umniejszając znaczenia obiektywnych danych w badaniach politologicznych, stoję na stanowisku, że interpretacja jest niezbędna do uchwycenia pewnych aspektów życia społecznego. Wielokrotnie potwierdziło się to również w moich badaniach dotyczących argentyńskiej polityki i mitu Malwinów. Trzeba w tym miejscu jednak podkreślić, że podobnie jak w przypadku każdego innego mitu, analiza oddziaływania mitu Malwinów na politykę powinna być poprzedzona dogłębnym zrozumieniem jego treści, jako fundamentu do dalszej interpretacji działań.

Warto pamiętać, że Malwiny nie są jedynym obszarem objętym argentyńskimi roszczeniami terytorialnymi. Władze Argentyny traktują bowiem jako integralną część swojego państwa również inne brytyjskie wyspy położone na Południowym Atlantyku – Georgię Południową i Sandwich Południowy, a także tzw. Antarktydę Argentyńską, częściowo pokrywającą się z obszarami, do których pretensje zgłaszają Chile i Wielka Brytania. Z perspektywy argentyńskiego prawa tereny te, podobnie jak Malwiny, wchodzą w skład południowej prowincji Ziemia Ognista, Antarktyda i Wyspy Południowego Atlantyku ze stolicą w Ushuaia. Argentyńskie pretensje do tych terenów są wyraźnie obecne dyskursie i przestrzeni publicznej. Warto też pamiętać, że Georgia Południowa i Sandwich Południowy były częścią teatru działań wojennych w 1982 roku. Mimo to żadne z tych roszczeń nie wywołuje w Argentyńczykach porównywalnej z Malwinami reakcji emocjonalnej. Malwiny stały się symbolem wszystkich argentyńskich strat terytorialnych i jako jedyne funkcjonują jako mit polityczny. Z tego też powodu, uwzględniając świadomość szerszego kontekstu argentyńskich pretensji terytorialnych, niniejsza książka odnosi się jedynie do Malwinów.

Mit, zarówno ten tradycyjny, jak i polityczny, jest fenomenem wielowymiarowym i różnorodnie rozumianym, a nad jego złożonością pochylało się szerokie grono myślicieli, filozofów i naukowców różnych dziedzin. Istnieje bardzo wiele prac, również polskich autorów, w których w sposób wyczerpujący opisane zostały teorie mitu26. Niniejsza monografia nie abstrahuje od refleksji nad tym pojęciem, ale i nie aspiruje do rywalizowania z istniejącymi opracowaniami. Proponuje ona pochylenie się nad teoretycznym dorobkiem na temat mitu przez pryzmat postrzegania go jako fenomenu nowoczesności, którego żywotność w dalszym ciągu się utrzymuje. Paradoksalnie bowiem, z nowoczesnością, rozumianą jako pewien paradygmat społecznej organizacji oparty na wartościach oświecenia, wiązała się rehabilitacja mitycznych opowieści – przestały one bowiem być postrzegane jedynie jako wytwór epoki archaicznej czy synonim zacofania. Odchodzić zaczęto też od traktowania mitów jako historii o „legendarnych początkach”, zauważając ich obecność również w sferze polityki. Ze wzmożoną aktywnością mitotwórczą wiązały się procesy narodowotwórcze, a także powstawanie państw narodowych, określanych przez Anthony’ego Giddensa jednym z najważniejszych osiągnięć nowoczesności27. Znaczenia mitów nie umniejszyły procesy globalizacyjne, ani też inne przemiany społeczne, które skłoniły badaczy do formułowania tez o końcu nowoczesności28. Ponowoczesny kryzys „wielkich narracji” zdaje się bowiem nie obejmować tożsamości konstruowanych w oparciu o mity, które nadal pozostają istotnym źródłem identyfikacji dla milionów ludzi na całym świecie. Wystarczy zauważyć, że opisywany w niniejszej książce mit Malwinów kształtuje argentyńską rzeczywistość polityczną już od wielu dekad – i nic nie wskazuje, aby w tym zakresie miało się cokolwiek zmienić.

Warto podkreślić, że mit Malwinów, poza byciem mitem politycznym, nosi również cechy mitu narodowego, rozumianego nie tyle jako osobna jednostka analizy, ile pewien specjalny rodzaj mitu politycznego, służący podtrzymaniu tożsamości narodu. Mit Malwinów pełni swoje funkcje w odniesieniu zarówno do państwa jako politycznej organizacji społeczeństwa, jak i narodu jako grupy cechującej się wspólną świadomością. Rację ma Rosana Guber, pisząc, że Malwiny wchodzą w skład argentyńskiej mitologii narodowej29. Założenia przyjęte w postępowaniu naukowym nie implikują rzecz jasna, że wszystkie mity polityczne muszą odnosić się do poziomu państwowego bądź że każdy mit polityczny musi być mitem narodowym. Badacze z powodzeniem wyróżniają również mity funkcjonujące w państwach wielonarodowych, mity lokalne, jak i te traktujące o wspólnotach ponadnarodowych.

Złożoność mitów przejawia się w fakcie, że mogą one ujawniać się zarówno w formie świadomego wykorzystywania go przez aktorów politycznych, jak i nieświadomych reakcji na jego obecność przez jednostki i grupy społeczne. Naukowa refleksja nad mitami politycznymi stanowi więc nierzadko spore wyzwanie – trudno bowiem empirycznie badać zjawiska, które wymykają się obserwacji30. Częściową chociaż próbą poradzenia sobie z tym problemem jest ukierunkowanie postępowania naukowego na badanie mitu w kontekście jego oddziaływania na działania, nie zaś zachowania polityczne. W przeciwieństwie bowiem do zachowań politycznych, mających nierzadko charakter nieświadomy, działania polityczne to racjonalne i kontrolowane czynności podejmowane w sferze polityk publicznych31. Narzędziem wzmacniającym działania są konkretne narracje – poznawcze reprezentacje rzeczywistości, w których przedstawiamy świat i zdarzenia w formie historii32. Narracje, już przez Arystotelesa definiowane jako opowieści posiadające początek, środek i koniec oraz wiążący je główny wątek, pozwalają zorganizować wydarzenia w ciąg i nadać im logiczną całość. Mity polityczne, same w sobie mogące przyjmować formy narracyjne, nierzadko włączane są do innych narracji politycznych – na temat wojny, pokoju, dyplomacji, narodu i społeczeństwa. Mając to na uwadze, w przedstawionym w monografii badaniu chodzi więc o wykorzystywanie, powoływanie i odwoływanie się do treści mitycznych przez działających świadomie aktorów systemu politycznego sprawujących władzę bądź wywierających na nią wpływ – głównie organy państwowe i ich reprezentantów, ale też inne podmioty, takie jak partie polityczne, związki zawodowe, siły zbrojne czy organizacje społeczeństwa obywatelskiego. System polityczny rozumiem zgodnie z definicją Małgorzaty Podolak i Marka Żmigrodzkiego33, jako ogół organów państwowych, partii politycznych oraz organizacji i grup społecznych – formalnych i nieformalnych – uczestniczących w działaniach politycznych w ramach danego państwa oraz ogół generalnych zasad i norm, regulujących wzajemne stosunki między nimi.

Operując w realistycznym stanowisku epistemologicznym, badanie mitów politycznych rodzi też wyzwania wynikające z samej natury zjawiska – mówimy przecież o fenomenach zakorzenionych w ludzkiej świadomości, które same w sobie stanowią społeczną konstrukcję determinującą nasz sposób odbioru rzeczywistości. Niemożliwe jest bezpośrednie dotarcie do idei stojących u podstaw danego mitu, a badacz pochylający się nad rolą mitów w polityce zmuszony jest czerpać swoją wiedzę pośrednio, polegając na elementach, przez które dany mit się unaocznia. Elementy takie określam mianem nośników mitu. Stanowią je najczęściej wypowiedzi aktorów politycznych, artefakty kulturowe, elementy przestrzeni publicznej, dzieła literackie, akty prawne. Badając mit Malwinów, sięgałam do wszystkich wymienionych typów nośników.

Metodyczna koncepcja badania naukowego34 oparta została na danych pierwotnych – efektach obserwacji przedmiotów i zdarzeń jako wytworów sztucznych (artefaktów) lub wypowiedzi aktorów politycznych oraz danych wtórnych, tj. wynikach wcześniejszych analiz lub rezultatach studiów dokumentów źródłowych. Jako źródła pierwotne traktuję oryginalne historyczne dokumenty archiwalne, akty prawne, transkrypty i nagrania przemówień oraz wywiadów, pamiętniki i dzienniki, fotografie, filmy oraz teksty literackie. Za źródła wtórne uznaję natomiast monografie i opracowania zwarte, artykuły naukowe, prace zbiorowe, artykuły prasowe i internetowe i ekspozycje muzealne prezentujące źródła pierwotne35.

Badanie tak różnorodnych informacji dla uzyskania najbardziej wiarygodnych wyników narzuciło konieczność przyjęcia triangulacji metod, koncepcji typowej nie tylko dla nauk o polityce, ale również innych dyscyplin z zakresu nauk społecznych i humanistycznych. To z niej wyniknęło wykorzystanie podejścia mieszanego, a w nim metody dedukcji i metody indukcji36 oraz metod jakościowych, adekwatnie do eksploratywnego charakteru prowadzonych badań.

Dla ustalenia przedmiotu badania oraz luki naukowej, określenia problemu naukowego, sformułowania hipotez oraz zdefiniowania pytań badawczych posłużyłam się metodą analizy i krytyki piśmiennictwa37. Sięgnęłam po zróżnicowaną literaturę naukową, obejmującą zarówno klasyczne i współczesne opracowania teoretyczne z zakresu nauk politycznych i teorii mitu, jak i analizy empiryczne dotyczące polityki Argentyny, publikacje monograficzne, artykuły naukowe oraz raporty instytucjonalne. Metoda ta pozwoliła na uporządkowanie dotychczasowej wiedzy na temat mitu politycznego i argentyńskiej polityki. Korzystałam z niej też, opracowując teoretyczne podstawy badania mitu politycznego oraz, uzupełniająco, tworząc polityczne i ustrojowe ramy argentyńskiej demokracji po 1983 roku i rekonstruując treść mitu Malwinów. Posługując się omawianą metodą, zidentyfikowałam również wymienione powyżej cztery wyzwania polityki państwa, w których sprawa Malwinów stanowiła istotny punkt odniesienia.

W celu prześledzenia rozwoju mitu Malwinów w kontekście historycznym sięgnęłam po metodę analizy danych historyczno-porównawczych38, jak też po metodę badania dokumentów39. Ta druga metoda posłużyła mi również do analizy polityczno-ustrojowej argentyńskiej demokracji oraz do analizy aktów prawnych i dokumentów archiwalnych jako nośników mitu Malwinów po 1983 roku40.

W celu zbadania innych zarejestrowanych przekazów będących nośnikiem mitu Malwinów w okresie demokracji (dokumenty pozyskane w trakcie kwerend archiwalnych, teksty kultury, wywiady z aktorami politycznymi, transkrypty wypowiedzi funkcjonariuszy publicznych publikowane w materiałach rządowych, przekazy medialne) posłużyłam się metodą analizy narracyjnej, a więc skupiającej się nie tylko na treści przekazu, ale również jego formie i strukturze41. Dobór materiału miał charakter celowy – brałam pod uwagę wyłącznie źródła z lat 1983-2023, w których występowały wyraźne odniesienia do wysp, identyfikowane poprzez obecność słowa kluczowego „Malwiny”. Przekazy te traktowałam jako autonomiczne narracje osadzone w określonym kontekście społeczno-politycznym. Jednocześnie dążyłam do zapewnienia maksymalnego zróżnicowania materiału źródłowego, obejmującego różne typy i formy przekazów. W przypadku artykułów prasowych szczególny nacisk kładłam na te, w których przywoływane były wypowiedzi aktorów politycznych, co pozwoliło na rekonstrukcję ich narracji w szerszym kontekście medialnym. Prowadząc analizę narracyjną, sięgnęłam po 56 przemówień wygłoszonych przez argentyńskich aktorów politycznych w sytuacjach oficjalnych, zachowanych w formie transkryptów bądź nagrań, trzy transkrypty wywiadów z argentyńskimi głowami państwa, 34 argentyńskie komunikaty rządowe, 10 publikacji instytucji publicznych obejmujących raporty, opracowania oraz materiały edukacyjne dotyczące Malwinów, źródła audiowizualne w postaci czterech krótkich animacji, reklamy telewizyjnej, dwóch filmów fabularnych i jednego filmu dokumentalnego, 71 artykułów pochodzących z prasy o różnorodnym profilu ideologicznym – w tym 26 ze źródeł archiwalnych, oraz plansze pochodzące z wystawy stałej Muzeum Malwinów i Wysp Południowego Atlantyku42. Analiza zgromadzonego materiału przebiegła w kilku etapach. W pierwszej kolejności dokonałam identyfikacji odniesień do Malwinów w korpusie źródeł oraz określenia aktorów politycznych prowadzących narracje w poszczególnych jednostkach analizy. Następnie przeprowadziłam klasyfikację tematyczną, pozwalającą przyporządkować źródła do jednego z czterech wyzwań argentyńskiej polityki. W kolejnym etapie przeprowadziłam kodowanie narracji według funkcji, jakie mit Malwinów pełnił w analizowanych przekazach. Łącznie wyróżniłam 12 funkcji, po trzy w odniesieniu do każdego z czterech wspomnianych wyzwań43. Następnie zestawiłam materiał narracyjny ze źródłami dokumentującymi działania poszczególnych aktorów politycznych (akty prawne, informacje prasowe, komunikaty rządowe, literatura specjalistyczna), co pozwoliło na identyfikację mechanizmów oddziaływania mitu Malwinów oraz powiązanie ich z wyróżnionymi funkcjami. Wnioski dotyczące wzorców oddziaływania mitu Malwinów sformułowałam na podstawie powtarzalności zidentyfikowanych kategorii w różnych typach źródeł oraz ich kontekstowej spójności w ramach czterech wyodrębnionych wyzwań polityki państwa. Pozwoliło mi to na stworzenie własnego modelu interpretacyjnego dotyczącego postaw przyjmowanych przez aktorów systemu politycznego wobec oddziaływania mitu (por. Wnioski końcowe). Model ten nie aspiruje do roli narzędzia całkowicie wyczerpującego złożoność analizowanego materiału dotyczącego oddziaływania mitu Malwinów. Ma on na celu uporządkowanie wniosków badawczych poprzez systematyzację i nadanie im struktury. Jego heurystyczna użyteczność polega na możliwości uchwycenia dominujących tendencji przy jednoczesnej konieczności dostrzeżenia przypadków szczególnych, napięć wewnątrz obozów politycznych oraz sytuacji, w których praktyka polityczna wykracza poza proponowaną typologię.

Uzupełniająco w procesie badawczym posłużyłam się metodą obserwacji nieuczestniczącej i uczestniczącej44. Metoda ta pozwoliła mi, w ramach prowadzonych badań terenowych (miasto i prowincja Buenos Aires oraz patagońskie prowincje Río Negro i Ziemia Ognista), poszerzyć katalog dostępnych danych na temat mitu Malwinów, szczególnie jego rytualizacji w przestrzeni publicznej.

Proponowana struktura monografii podporządkowana została realizacji jej celu. Pierwszy rozdział książki pt. „Mit polityczny – rozważania teoretyczne” stanowi naukową analizę mitu politycznego. Rozdział ten obejmuje wprowadzenie historyczno-teoretyczne, ukazujące ewolucję postrzegania mitów na przestrzeni dekad, co umożliwia zrozumienie związków między powstawaniem mitów politycznych a epoką nowoczesności. Zawiera również szczegółową analizę polityczności mitu, pozwalającą konceptualnie oddzielić mit polityczny od mitu tradycyjnego, a także od takich pojęć jak ideologia czy prawda. Ponadto, rozdział przedstawia proces powstawania mitów politycznych oraz omawia ich funkcje, a także, w celu pełniejszego ukazania istoty mitu politycznego, pokazuje jego związki z ideologią, w tym nacjonalizmem, historią i polityką międzynarodową.

Drugi rozdział książki pt. „Malwiny jako mit polityczny” dotyczy mitu Malwinów, jego powstania i dalszego rozwoju. Przedstawia on podstawowe informacje na temat wysp i ich wczesną historię, której punktem kulminacyjnym była pierwsza argentyńska utrata Malwinów na rzecz Brytyjczyków w 1833 roku. Wydarzenia te posłużyły w późniejszym okresie jako informacje początkowe niezbędne do wytworzenia mitu Malwinów. Rozdział ukazuje proces narodzin mitu Malwinów, począwszy od prób upowszechniania informacji na temat brytyjskiej okupacji archipelagu pod koniec XIX wieku, przez dyfuzję treści mitycznych w pierwszych dekadach XX wieku i wejście Malwinów w orbitę oficjalnego dyskursu w połowie stulecia, aż po całkowitą jego akceptację i sakralizację w kolejnych dekadach. Za przełomowy w tym kontekście uznać należy rok 1982, kiedy to pod rządami wojskowych doszło do zbrojnego odzyskania archipelagu, a bezpośrednim skutkiem tej decyzji była przegrana przez Argentynę wojna z Wielką Brytanią i druga utrata wysp na rzecz Brytyjczyków. Skutkiem pośrednim okazał się natomiast upadek rządów wojskowych, co umożliwiło przejście do demokracji w 1983 roku.

Rozdział trzeci pt. „Argentyńska demokracja po 1983 roku” wyznacza ramy ustrojowe oraz polityczny kontekst oddziaływania mitu Malwinów w demokratycznej Argentynie. Biorąc pod uwagę stosunkowo niewielkie tradycje demokratyczne tego państwa, po upadku rządów wojskowych w 1983 roku mit Malwinów rozpoczął funkcjonowanie w całkowicie nowych warunkach ustrojowych, a także w nowych realiach politycznych. W rozdziale omówiono proces transformacji ustrojowej Argentyny od państwa autorytarnego do demokratycznego, a także zaprezentowano argentyński system polityczny z wyszczególnieniem jego głównych aktorów.

Cztery kolejne rozdziały stanowią zasadniczą część monografii, prezentując kluczowe wyniki postępowania badawczego. Oferują one problemowe, nie zaś typowo chronologiczne podejście do tematu odziaływania mitu Malwinów w argentyńskiej polityce. Rozdziały od czwartego do siódmego odnoszą się więc do wspomnianych już czterech wyzwań argentyńskiej polityki lat 1983-2023 (por. Rysunek nr 1). Rozdziały czwarty i piąty dotyczą polityki wewnętrznej, natomiast szósty i siódmy polityki zagranicznej.

Rozdział czwarty, zatytułowany „Od demalwinizacji do remalwinizacji. Mit Malwinów a spuścizna wojny na Południowym Atlantyku”, analizuje oddziaływanie mitu na kształt narracji dotyczącej doświadczenia konfliktu zbrojnego i na działania kształtujące stosunki między organami władzy państwowej a uczestnikami wojny na Południowym Atlantyku. Omawia on politykę rządów Raúla Alfonsína (1983-1989) i Carlosa Menema (1989-1999) w stosunku do weteranów wojny argentyńsko-brytyjskiej, analizuje znaczenie Malwinów dla działań sił zbrojnych, szczególnie w kontekście powstań wojskowych przeciwko władzy cywilnej, znanych jako powstania carapintadas (1987-1990), oraz przedstawia zwrot w polityce wobec weteranów za czasów prezydentury Néstora Kirchnera (2003-2007) i Cristiny Fernández de Kirchner (2007-2015).

Rozdział piąty pt. „Ku narodowej jedności. Mit Malwinów a społeczna odbudowa po kryzysach” koncentruje się na oddziaływaniu mitu na działania podejmowane w odpowiedzi na potrzebę społecznej inkluzji po licznych załamaniach gospodarczych dotykających demokratyczną Argentynę – wielkim kryzysie 1998-2002, spowolnieniu gospodarczym drugiej dekady XXI wieku oraz pandemii COVID-19 – a także na pokryzysowe narracje organów władzy państwowej. Rozdział ukazuje mit Malwinów jako narzędzie jedności narodowej wykorzystywane przez rządy Néstora Kirchnera (2003-2007), Cristiny Fernández de Kirchner (2007-2015) oraz Alberto Fernándeza (2019-2023).

Rozdział szósty, zatytułowany „Trudne dziedzictwo. Mit Malwinów a miejsce Argentyny w świecie zachodnim”, odnosi się do oddziaływania mitu Malwinów na narracje dotyczące miejsca Argentyny w strukturach świata zachodniego oraz działania zmierzające do zbliżenia państwa z zachodnimi partnerami, w tym z Wielką Brytanią. Omawia on okoliczności, w jakich w trakcie prezydentury Raúla Alfonsína ukształtowało się postrzeganie kwestii Malwinów jako tematu dyplomatycznie „trudnego”, a także ukazuje, w jaki sposób imperatywna treść mitu była traktowana przez prezydentów Carlosa Menema (1989-1999) oraz Mauricia Macriego (2015-2019) jako czynnik utrudniający integrację Argentyny z Zachodem. Przedstawione w nim wątki dotyczące argentyńskiej polityki zagranicznej skupiają się również na kwestiach zbliżenia politycznego między Argentyną a Wielką Brytanią, do którego dochodziło w trakcie kadencji obu wymienionych prezydentów.

Siódmy, ostatni rozdział, zatytułowany „Sprawa nasza i wasza. Mit Malwinów a miejsce Argentyny w globalnym układzie sił”, analizuje oddziaływanie mitu Malwinów na działania i narracje zmierzające ku redefinicji miejsca Argentyny w systemie międzynarodowym. W przeciwieństwie bowiem do Menema i Macriego, rządy Néstora Kirchnera, Cristiny Fernández de Kirchner i Alberto Fernándeza traktowały imperatywną treść mitu Malwinów jako atut w polityce zagranicznej, wykorzystując ją do kreowania swojego państwa jako lidera walki ze współczesnym kolonializmem i imperializmem, jak również promotora zmian w systemie światowym. W okresie ich prezydentur Malwiny stały się podstawą wizerunku międzynarodowego Argentyny, a sam spór terytorialny zyskał szerszy wymiar, wykraczający poza bilateralne relacje argentyńsko-brytyjskie.

Ostatnia część książki zawiera najważniejsze wnioski końcowe. Ujęte w niej wątki podsumowują dotychczasowe rozważania i umożliwiają sformułowanie konkluzji dotyczących oddziaływania mitu Malwinów na argentyńską politykę, ze szczególnym uwzględnieniem takich kwestii jak mechanizmy wspomnianego oddziaływania, jego zakres oraz sposoby reagowania poszczególnych aktorów. Zawiera ona również wspomniany już model interpretacyjny dotyczący postaw aktorów politycznych wobec oddziaływania mitu – postawy zaangażowanej i postawy wycofanej, wskazując trzy czynniki warunkujące ich przyjmowanie – ideologiczny, czasowy i dotyczący rodzaju polityki.

Jednym z zasadniczych wyzwań, przed którymi stają badacze argentyńskiej polityki na całym świecie, pozostaje kwestia nazewnictwa archipelagu Malwinów. W przypadku niniejszej książki zagadnienie to nabrało szczególnego znaczenia, odnosząc się zarówno do warstwy merytorycznej publikacji, jak i do samego jej tytułu. Jak wspomniano powyżej, archipelag Malwinów funkcjonuje w powszechnej świadomości również jako Falklandy (TheFalkland Islands). Zgodnie z rezolucją nr 2065(XX) Zgromadzenia Ogólnego ONZ z 1965 roku nazwy Falklandy i Malwiny są równoprawne. Nazwa Falklandy, nadana przez sprawujących kontrolę nad wyspami Brytyjczyków, jest zdecydowanie bardziej rozpowszechniona w Europie, w tym także w Polsce. Nazwę Falklandy podaje również Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej, odpowiedzialna za ustalanie polskich nazw geograficznych. W „Urzędowym wykazie nazw państw i terytoriów niesamodzielnych” znajduje się jednak informacja, że archipelag stanowi przedmiot roszczeń terytorialnych Argentyny, która stosuje nazwę Islas Malvinas1. Popularność nazwy Falklandy pozostaje w ścisłym związku z faktem, że globalną narrację o archipelagu współtworzy przede wszystkim państwo sprawujące nad nim faktyczną kontrolę, nie zaś Argentyna, roszcząca sobie do niego prawa. Niniejsza książka poświęcona jest jednak argentyńskiemu mitowi politycznemu i argentyńskiej polityce – w związku z tym używanie formy akceptowanej przez Argentyńczyków wydaje się jedynym słusznym rozwiązaniem. Język, którym się posługujemy, stanowi bowiem jeden z istotnych elementów kształtujących rzeczywistość. Przyjmując, że Argentyńczycy wyznający mit polityczny wysp nie akceptują nazwy innej niż Malwiny, należy stwierdzić, iż nie sposób mówić o istnieniu „mitu Falklandów”, a tym bardziej utożsamiać go z mitem Malwinów.

Monografia stanowi rezultat moich wieloletnich badań nad argentyńską polityką. Choć w swoim założeniu umożliwia przekrojowe zapoznanie się z fenomenem argentyńskiego mitu Malwinów, z pewnością nie wyczerpuje przestrzeni do naukowej refleksji nad samymi wyspami ani nad procesem mityzacji argentyńskiej przeszłości. Mam jednak nadzieję, że przedstawiona analiza stanowić będzie wartościowy głos w dyskusji nad sposobem funkcjonowania współczesnych mitów politycznych i miejscem Malwinów w argentyńskiej pamięci zbiorowej, a także przyczyni się do lepszego zrozumienia specyfiki argentyńskiego procesu politycznego.

Rozdział 1

Mit polityczny – rozważania teoretyczne

Niniejszy rozdział dostarcza odpowiedzi na pytanie o istotę mitu politycznego, przedstawiając jego charakterystykę, funkcje i sposób funkcjonowania w nowoczesnym świecie. Na wstępie trzeba jednak zaznaczyć, że pojęcie mitu jest polisemiczne i trudno je jednoznacznie zdefiniować, co stanowi wyzwanie dla badaczy zgłębiających ten temat. Podobne trudności pojawiają się w przypadku mitu politycznego, gdzie brak jest zgodności nawet co do jego powiązań z mitem tradycyjnym. Niektórzy, jak Roland Boer, całkowicie zaprzeczają wręcz różnicom między mitem politycznym a tradycyjnym, traktując oba fenomeny jako jedno i to samo zjawisko1. Jak podkreśla Bruce Lincoln, w obliczu wielości podejść teoretycznych obecnych w literaturze dotyczącej mitu, optymalnym podejściem jest nie tyle silenie się na wybór najpełniejszej definicji, ile raczej prześledzenie zmian, jakie zaszły w rozumieniu i statusie tego pojęcia na przestrzeni dziejów2. Dlatego też robocza definicja mitu politycznego przedstawiona we wstępie – jako odwołująca się do emocji forma zbiorowej świadomości przedmiotowo dotycząca polityki, oferująca konkretną interpretację przeszłości oraz projekcję przyszłości – wymaga osadzenia w szerszym kontekście. Zawarte w pierwszym podrozdziale historyczno-teoretyczne wprowadzenie, skupiające się na zmianie postrzegania mitów, spełnia to zadanie. Jednocześnie ułatwia ono dostrzeżenie związków między nastaniem nowoczesności a pojawieniem się mitów współczesnych, co do zasady mających polityczny charakter. Przedstawione w drugim podrozdziale rozważania na temat polityczności mitów pozwalają uwypuklić ich strukturę, pochylić się nad najważniejszymi funkcjami, a także nad sposobem ich powstawania. Umożliwia to konceptualne oddzielenie mitu politycznego nie tylko od mitów tradycyjnych, ale i pojęć takich jak ideologia, co przedstawione zostało w podrozdziale trzecim. Ukazanie związków pomiędzy mitem a nacjonalizmem jest naturalną konsekwencją obranego przedmiotu badań. Mit polityczny Malwinów jest bowiem mitem narodowym, a jego powstanie i rozwój były ściśle związane z kształtowaniem się argentyńskiej tożsamości narodowej. Podobnie niezbędna jest refleksja nad związkami między mitami a historią, pamięcią zbiorową i polityką pamięci zawarta w podrozdziale czwartym. Mity polityczne często stanowią bowiem podstawę polityki pamięci prowadzonej przez państwo – tak jest również w przypadku Argentyny. Ponieważ mit Malwinów jest wykorzystywany przez argentyńskie władze także w polityce zagranicznej, zasadne wydaje się również przeanalizowanie międzynarodowego wymiaru mitów politycznych, czemu poświęcony jest podrozdział piąty.

1.1. Mit jako fenomen nowoczesności

Klasyczne rozumienie pojęcia mit, z języka greckiego oznaczającego opowiadanie, odnosi się do świętych historii opisujących wydarzenia z czasów „legendarnych początków”3. Mity takie określić można mianem tradycyjnych4. Stanowią one zjawisko obecne we wszystkich ludzkich zbiorowościach i jak twierdzi Mircea Eliade, obrazują wtargnięcie do ludzkiej egzystencji sfery „sacrum” poprzez przedstawienie sposobów, w jakie istoty ponadnaturalne przyczyniły się do zaistnienia świata5. W takim rozumieniu mity należy postrzegać jako konstrukcje narracyjne pozwalające uzasadnić wierzenia religijne. Starożytne mitologie, na czele z najbardziej znaną w Europie mitologią grecko-rzymską, to nic innego niż zbiór opowieści o istotach nadprzyrodzonych, herosach i bóstwach, z których część wchodziła w skład panteonu wierzeń. Jako opowieści kojarzone z czasami prehistorycznymi i starożytnymi, już od pierwszych wieków naszej ery mity zwalczane były przez chrześcijaństwo – stały one bowiem w opozycji do zapisanych w Biblii prawd objawionych6. Intelektualna krytyka klasycznych mitologii nastąpiła wraz z oświeceniem. Epoka ta położyła podwaliny pod nadejście nowoczesności, narzucając prymat racjonalizmu i naturalizmu oraz odrzucając paradygmaty wyjaśniające świat w oparciu o czynniki nadprzyrodzone. Nie ulega wątpliwości, że zwrot oświeceniowy stworzył warunki umożliwiające zaistnienie i utrwalenie nowoczesnych struktur myślenia i działania. W konsekwencji nowoczesność rozumieć można jako proces przechodzenia społeczeństw ku formom organizacji opartym na racjonalności i sekularyzacji oraz na przekonaniu o postępie jako immanentnym elemencie rozwoju społecznego. Choć nie istnieje jedna definicja nowoczesności, trudno zaprzeczyć stwierdzeniu, że konsekwencje procesów rozpoczętych na przełomie XVIII i XIX wieku widoczne są również współcześnie7.

Myśliciele oświeceniowi traktowali mity tradycyjne (określane wtedy jeszcze mianem baśni) jako element przesądów, zmyślonych historii niebezpiecznych dla racjonalnego myślenia. Francuski filozof Bernard de Fontenelle stał na stanowisku, że mit traktować należy jako dowód niedojrzałości społeczności archaicznych. Podkreślał, że podobne do siebie typy historii powstawały niezależnie w wielu kulturach, tym samym sprowadzając proces mitotwórczy do konkretnego, przedracjonalnego etapu dziejów ludzkości8. Podobne poglądy na temat mitu wyrażali inni europejscy racjonaliści tacy jak Wolter czy David Hume9. Warto pamiętać, że podstawy pod postrzeganie mitów w negatywnym świetle wyłożyli wyjątkowo poczytni w okresie oświeceniowym filozofowie starożytni, szczególnie zaś Platon. Myśliciel ten dokonał zasadniczego rozróżnienia dwóch form poznania rzeczywistości: logos i mythos. Ta pierwsza nosiła znamiona racjonalności i pozwalała na odkrycie prawdy. Druga natomiast miała charakter irracjonalny – nie była przekaźnikiem prawdy, a raczej efektem twórczości poetów mogącym służyć indoktrynacji. Mythos miał według Platona cechować się znacznie niższym statusem niż logos, nie pozwalał bowiem na ujęcie fenomenów dających się poznać jedynie rozumem10. Podobnie jak Platon, oświeceniowi filozofowie zakładali, że dotarcie do prawdy możliwe jest jedynie w momencie odrzucenia mitu i skierowania się ku bardziej racjonalnym formom poznania.

Próbę przełamania tradycji opartej na postrzeganiu mitu tradycyjnego jako zaprzeczającego racjonalności podjął włoski filozof Giambattista Vico. W przeciwieństwie do większości przedstawicieli swojej epoki, nie traktował on mitu jako zjawiska prymitywnego, czy też z gruntu negatywnego, a raczej jako swego rodzaju odwzorowanie stanu świadomości ludzkiej u zarania dziejów. Mity zdaniem Vico nie były tworem boskim, a wyłącznie ludzkim, odnoszącym się do konkretnego miejsca i czasu – studiowanie ich umożliwiać miało więc poznanie kultur, które dany mit wytworzyły11. To wyjątkowe na tle tradycji oświeceniowej postrzeganie mitów znalazło swoich zwolenników dekady później, wraz z pojawieniem się w Europie nurtu romantyzmu.

„Odzyskanie” mitów przez filozofów i intelektualistów, widoczne już od końca XVIII wieku tak w Europie Kontynentalnej, jak i na Wyspach Brytyjskich, bodaj najbardziej doniosłe skutki przyniosło w kolebce myśli romantycznej – w Niemczech12. Po pierwsze, to właśnie na ziemiach niemieckich znajomość mitologii, zarówno grecko-rzymskiej, jak i tych orientalnych, stanowiła domenę klasy wyższej aspirującej do prowadzenia dyskusji natury filozoficznej, historycznej czy o sztuce13. Po drugie, rehabilitacja mitologii i związane z tym próby dotarcia do własnej mitycznej tradycji były jednym z kluczowych czynników, które legły u podstaw narodzin niemieckiego nacjonalizmu. Nie bez przyczyny znaczną część swojej twórczości poświęcił mitom prekursor niemieckiego romantyzmu, filozof Friedrich W. J. von Schelling. Był on jednym z pierwszych, którzy uznali mit za niezależną formę świadomości, której nie sposób sprowadzić do jedynie przednaukowej interpretacji świata14. Mit był dla Schellinga elementem definiującym ludzką egzystencję niezależnie od etapu rozwoju społecznego, fenomenem naturalnym i pożądanym. Opowieści mitologiczne to dla niego historie, od których zaczęła się ludzka myśl. Funkcjonujące w mitach archetypy pozwalają według Schellinga funkcjonować ludzkości w sposób uporządkowany15.

Do odrodzenia mitów nawoływali również intelektualiści tacy jak bracia August Wilhelm i Friedrich Schlegelowie, Christian Gottlob Heyne czy Karl Moritz. Co jednak istotne, z punktu widzenia niemieckich romantyków walory mitu nie kończyły się na byciu trafnym nośnikiem kultury. Były one również istotnym zasobem cywilizacyjnym na przyszłość16. Oparte na archetypicznych figurach historie łatwo bowiem odnosiły się do rzeczywistości, dając nadzieję na rozwiązanie problemów natury społeczno-politycznej w oparciu o znane już wzorce. W tym kontekście nie może dziwić fascynacja romantycznych pisarzy i poetów mitologią, czego na gruncie niemieckim doskonałym przykładem mogą być twórcy tacy jak Friedrich Schiller czy Johann Wolfgang von Goethe.

Należy zwrócić uwagę, że odwoływanie się do mitologii stało w sprzeczności z głęboko zakorzenioną w Niemczech racjonalną tradycją protestantyzmu, co nierzadko przysparzało romantycznym myślicielom krytyki i oskarżeń o sympatyzowanie z katolicyzmem. W rzeczywistości jednak niemieccy apologeci mitu dalecy byli od stawiania jednego odłamu chrześcijaństwa ponad drugim. Klasycy niemieckiego romantyzmu, zafascynowani historycyzmem, traktowali religię jako punkt wyjścia do szerszych rozważań na temat przeszłości i tradycji, w tym historii rodzimej. Johann Gottfried Herder, jeden z prekursorów niemieckiego nacjonalizmu, postrzegał Biblię jako wytwór obcej kultury, aplikowany do Europy na pewnym etapie dziejów. Idąc tym tropem, doszedł on do wniosku, że w okresie przedchrześcijańskim na terenie Niemiec istnieć musiały zarówno lokalne mity, jak i panteon bóstw17. Niemiecki filozof i teolog David Friedrich Strauss szedł o krok dalej i podkreślał, że treści ewangeliczne nie są niczym innym jak hebrajskim mitem – społecznie i kulturowo zakorzenionymi proroctwami i legendami, które znalazły swoją personifikację w osobie Jezusa18. Mimo istnienia tego typu stanowisk, popularyzacja germańskiego folkloru w pierwszej połowie XIX wieku nie wiązała się z odrzuceniem bądź też zastąpieniem chrześcijańskiej teologii, a raczej uzupełnieniem i wzbogaceniem lokalnej kultury i tradycji. Nowo odzyskana mitologia germańska była ważnym punktem odniesienia dla myśli narodowej, która rozwijała się na ziemiach niemieckich przez cały wiek XIX, stanowiąc budulec dla nowoczesnego narodu.

Wiek XIX to również okres, gdy mitami interesować się zaczęto z perspektywy nauki. Istniejące do tej pory analizy literackie i filozoficzne wzbogacone zostały o prace antropologów i etnografów, pochylających się nad kulturami i ich mitami, które były traktowane bardziej jako przekazywane z pokolenia na pokolenie formy ustne powiązane z rytuałami i społeczną organizacją, mniej zaś jako teksty literackie19. Mitami zajęli się również przedstawiciele innych dyscyplin, w tym lingwiści na czele z orientalistą Friedrichem Maxem Müllerem, oraz psycholodzy związani ze szkołą freudowską20.

Emblematycznym studium porównawczym mitów i rytuałów świata jest „Złota Gałąź”, opublikowana w 1890 roku przez szkockiego antropologa Jamesa George’a Frazera. Autor zestawił ze sobą wierzenia i rytuały dziesiątków cywilizacji z całego świata w celu udowodnienia tezy o uniwersalnym charakterze ewolucji dziejów21. Zdaniem Frazera, dzieje ludzkości podzielić można na trzy stadia – magię, religię i naukę. Proces przejścia pomiędzy stadiami ma charakter liniowy i występuje w każdej kulturze, niezależnie od czasu i miejsca. Pierwsze stadium, typowe dla społeczności pierwotnych, cechować się miało brakiem wiary w istoty nadprzyrodzone i bóstwa. Myślenie magiczne było myśleniem przyczynowym, opartym na obserwacji ciągów sekwencji występujących w przyrodzie. Magię według Frazera można więc traktować jako swego rodzaju prymitywną poprzedniczkę nauki, sprowadza się ona bowiem do wysuwania prawd ogólnych w oparciu o powtarzalne informacje. Autor nie ma jednak wątpliwości co do fałszywości tez wynikających z myślenia magicznego – to właśnie dostrzeżenie zawodności magii stanowić miało według Frazera czynnik popychający ludzkość ku istotom nadprzyrodzonym, a więc ku fazie religii. Etap ten cechował się wiarą w nadludzkie moce i przypisywaniem sprawczości w świecie bóstwom. Podobnie jak magia, również religia stanowi dla Frazera fałszywy sposób wyjaśniania otaczającej człowieka rzeczywistości. Zaznacza on jednak, że „ciemne wieki” magii i religii stanowią konieczny etap pozwalający na ostateczne zwrócenie się w stronę nauki22.

„Złota Gałąź” stanowiła obowiązkowy punkt odniesienia w anglosaskiej dyskusji nad mitami i religią przez co najmniej dwie dekady przełomu XIX i XX wieku. Świadczą o tym kolejne wznowienia dzieła, w tym 12-tomowa edycja wydana w 1915 roku. Do twórczości Frazera często odwoływali się do też intelektualiści, pisarze i komentatorzy życia społecznego tacy jak W. B. Yeats, T. S. Eliot, Ezra Pound czy D. H. Lawrence23. Dorobek Frazera, podobnie zresztą jak inne dzieła antropologii ewolucjonistycznej, trudno jednak obecnie traktować inaczej niż w kontekście czysto historycznym. Późniejsi badacze społeczni słusznie wytykali autorowi „Złotej Gałęzi” arbitralność, powierzchowność i niedociągnięcia badawcze. Trzeba pamiętać też, że Frazer był badaczem gabinetowym, a więc nigdy nie zetknął się ze społecznościami, o których pisał. Dodatkowo, sięgał on po mitologiczne historie w celu wyjaśniania zjawisk przyrody, przez co umykał mu kontekst społeczny opisywanych praktyk.

Brytyjską odpowiedzią na teoretyczne i metodyczne niedostatki dotychczasowych badań antropologicznych stała się szkoła funkcjonalna, której najwybitniejszym przedstawicielem w dziedzinie badania mitów był Bronisław Malinowski. Ten pochodzący z Polski antropolog analizował mity z