W języku łacińskim rozróżniamy samogłoski długie i krótkie. Samogłoskę długą wymawiano dwa razy dłużej niż krótką. Długość samogłoski oznaczamy poziomą kreską nad samogłoską, np.: o, a krótkość znakiem: ", np.: ó. Zjawisko długości lub krótkości samogłosek nosi nazwę iloczasu.

Akcent zależy od iloczasu sylaby przedostaniej wyrazu. Sylaba jest długa, jeśli zawiera długą samogłoskę (syllaba natura longa zgłoska długa z natury)', krótka, jeśli zawiera samogłoskę krótką (syllaba natura brevis zgłoska krótka z natury). Jeżeli po samogłosce występuje grupa spółgłosek, samogłoska jest positione longa {długa z położenia). Samogłoska przed samogłoską jest krótka, np.: video, victorfa.

Akcent w języku łacińskim pada na:

— przedostatnią sylabę wyrazu, jeśli jest ona długa, np.: cul-tu-ra, nat-u-ra

- sylabę trzecią od końca wyrazu, jeśli przedostania sylaba wyrazu jest

krótka, np.: fa-bu-la, do-mi-nus, vic-to-ri-a.

Wyrazy nie mające własnego akcentu, tzw. enklityki, np.: -que i, -ne czy, -ve czy, lub powodują przesunięcie akcentu wyrazu, do którego są dołączone, na jego sylabę pierwszą od końca, np.: a-mas-ne czy kochasz?, senatus populusque Romanus senat i naród rzymski. Jeżeli przedostatnia sylaba wyrazu przed enklityką jest długa, a pierwsza od końca krótka, akcent nie ulega zmianie, np.: materque i matka, pleraque bardzo wiele.

Iloczas podaje słownik języka łacińskiego. W skrypcie podano iloczas przedostatniej sylaby wyrazu (nie oznaczono iloczasu sylab długich z położenia).

WYRAZY ŁACIŃSKIE W JĘZYKU POLSKIM

Wiele wyrazów łacińskich przeszło do języka polskiego bez zmian lub z niewielkimi zmianami ortograficznymi i fonetycznymi, np.: persona persona, forma forma, agricultura agrykultura, fabuła fabuła, professor profesor, casus casus, consensus konsensus, villa wzV/a.

Rzeczowniki łacińskie na gruncie języka polskiego bardzo często tracą zakończenia -us lub -um, np.: nervus nerw, cynicus cynik, circus cyrk, gustus gust, cultus kult, intellectus intelekt, documentum dokument, factum fakt.

Wiele rzeczowników zakończonych w języku łacińskim na -io w języku polskim przybrało zakończenia -ia lub -ja, np.: opinio opinia lub na -ja, np.: lectio lekcja, narratio narracja, actio akcja.

Przymiotniki łacińskie z zakończeniem -lis spotykamy w wielu polskich przymiotnikach zakończonych na -lny, np.: fatalis fatalny, naturalis naturalny, stabilis stabilny.

NOTA BENE!

Łacińskie rzeczowniki zakończone na:

-tor(-sor) oznaczają nazwę osoby wykonującej czynność, np.: narrator ten, kto opowiada, narrator, amator ten, kto kocha;

-tio(-sio) oznaczają nazwę czynności, np.: lectio czytanie, narratio opowiadanie, actio działanie, sessio posiedzenie, sesja.

Wyrażenie NOTA BENE! zwraca uwagę na warte zapamiętania zjawiska słowotwórcze w języku łacińskim.

II.

lectio altera

Indicativus i imperativus praesentis activi czasowników koniugacji I - IV.

Formy podstawowe czasownika.

amasne czy lubisz? (ne dołączone do czasownika znaczy czy?)

amo, -are, -avi, -atum kochać, miłować audio, -Ire, -lvi, -Itum słuchać cum kiedy, gdy

de lingua Latina o języku łacińskim debeo, -ere, -iii, -itum być dłużnym, zobowiązanym, musieć, zawdzięczać

disco, -ere, didici uczyć się

linguam Latinam disco uczę się języka łacińskiego doceo, -ere, docui, doctum uczyć, pouczać vos linguam Latinam doceo uczę was języka łacińskiego ego ja festino, -are, -avi, -atum spieszyć się igitur więc

in lingua Polonica vivit żyje w języku polskim

intellego, -ere, -lexi, -lectum spostrzegać,

rozumieć labóro, -are, -avi, -atum pracować Latihe po łacinie lego, -ere, legi, lectum czytać lente powoli libenter chętnie libros lego czytam książki lingua Latina język łaciński magister nauczyciel magistra nauczycielka me doces uczysz mnie mihi mi

narro, -are, -avi, -atum opowiadać narro de lingua Latina opowiadam o języku łacińskim non nie nos my quoque także respondeo, -ere, -spondi, -sponsum odpowiadać saepe często

saluto, -are, -avi, -atum pozdrawiać

te saluto pozdrawiam cię salveo, -ere być zdrowym salve! witaj!

salvete! witajcie!

scribo, -ere, scripsi, scriptum pisać sed lecz

sedeo, -ere, sedi, sessum siedzieć specto, -are, -avi, -atum patrzeć studeo, -ere, -ui starać się usilnie o co,

uczyć się studiósa studentka studiosus student tu ty

yenio, -Ire, veni, yentum przychodzić ad vos venio przychodzę do was video, -ere, vidi, visum widzieć vivo, -ere, vixi, yictum żyć vos wy

FORMY PODSTAWOWE CZASOWNIKA

Słownik języka łacińskiego podaje formy podstawowe czasownika, np.

video widzę

1. os. cz. ter. tr. ozn. str. cz. (praesens indicativi activi) videre

widzieć

bezokolicznik

(infinitivus praesentis activi) vidi

zobaczyłem 1. os. cz. przeszł. dok. tr. ozn. str. cz. (perfectum indicativi activi) visum

aby zobaczyć

(supinum)

W formach podstawowych znajdujemy tematy czasownika:

temat czasu teraźniejszego narra- vide- leg- audi-

temat czasu przeszłego dokonanego narrav- vid- leg- audiv-temat supini narrat- vis- lect- audit-

Czasowniki ze względu na zakończenie tematu czasu teraźniejszego dzielimy na cztery koniugacje:

Koniugacja I — a Koniugacja II — e Koniug. III — spółgł. Koniugacja IV — i narro, video lego audio

narra-re, vide-re leg-e-re audi-re.

Do koniugacji I należą czasowniki, których temat czasu teraźniejszego kończy się na -a, a bezokolicznik na -are, np.:

narro, narrare — opowiadać;

laboro, laborare — pracować.

Do koniugacji II należą czasowniki, których temat czasu teraźniejszego kończy się na -e, a bezokolicznik na -ere, np. ^

video, videre — widzieć, ^

studeo, studere — studiować.

Do koniugacji III (spółgłoskowej) należą czasowniki, których temat kończy się na spółgłoskę, a infinitivus na -ere, np.:

scribo, scribere, scripsi, scriptum — pisać disco, discere, didfci — uczyć się

W infinitiwie między tematem czasownika a końcówką bezokolicznika -re występuje spójka -e-.

Do koniugacji IV należą czasowniki, których temat kończy się na -i, a infinitivus na -ire, np.:

sentio, sen tire, sensi, sensum — czuć scio, scfre, scivi, scitum — wiedzieć

SUPINUM

Czwarta forma podstawowa czasownika nosi nazwę supinum. Występuje po czasownikach oznaczających ruch i wyraża cel tego ruchu, np.: propero laboratum spieszę, aby pracować.

NOTA BENE!

Warto zapamiętać, że temat supini czasownika spotykamy w wielu rzeczownikach łacińskich zakończonych na:

-tor lector czytelnik, auditor słuchacz;

-io visio patrzenie, lectio czytanie, auditio słuchanie;

-orium lectorium czytelnia, auditorium sala wykładowa;

-um dictum powiedzenie, factum czyn, scriptum pismo;

-us intellectus zrozumienie, pojęcie; cultus pielęgnowanie, sposób życia, cześć.

Temat supini czasownika tworzy się od tematu praesentis przez dodanie przyrostka -t: narra-t-um, vid-t-um -> vis-um (t pod wpływem dysymilacji przeszło w s).

INDICATIVUS PRAESENTIS ACTIVI

Tryb oznajmujący czasu teraźniejszego strony czynnej

KONIUGACJE

I (a)

II (e)

III (spółg.)

IV (i)

Singularis

1. amj-0 kocham

2. ama-s kochasz

3. ama-t kocha

vide-0 widzę vide-S widzisz vide-t widzi

leg-o czytam leg-i-s czytasz leg-i-t czyta

audi-o słucham audi-s słuchasz audi-t słucha

Pluralis

1. ama-mus kochamy

2. ama-tis kochacie

3. ama-nt kochają

vide-mus widzimy vide-tis widzicie vide-nt widzą

leg-l-mus czytamy leg-l-tis czytacie leg-jO-nt czytają

audf-mus słuchamy audl-tis słuchacie audi-Til-nt słuchają

IMPERATIVUS PRAESENTIS ACTIVI

Tryb rozkazujący czasu teraźniejszego strony czynnej

iii.

lectio tertia

KONIUGACJE

I (a)

II (e)

III (spółg.)

IV (i)

Singularis

2. ama! kochaj!

vide! zobacz!

leg-e! czytaj

audi! słuchaj

Pluralis

2. ama-te! kochajcie!

vide-te! zobaczcie!

leg-i-te! czytajcie!

audl-te słuchajcie

Ind. i imper. praes. od sum, esse, fui. Orzeczenie złożone. Ind. imperf., fut. I act. czasowników koniugacji I — IV. Deklinacja I. Technika tłumaczenia zdań łacińskich.

amlca, -ae przyjaciółka

antTqoiis, -a, -urn starożytny

cogfto, -are, -avi, -atum myśleć, rozważać

cras jutro

cum (z abl.) z

cura, -ae troska

curam datis poświęcacie się

de (z abl.) o (kim, czym)

deinde potem, wtedy, następnie

disciplTna, -ae nauka, wiedza, wychowanie

discipula, -ae uczennica

disputo, -are, -avi, -atum rozprawiać, dys-

putować, badać diu długo

do, -are, dedi, datum dawać edisco, -ere, edidlci wyuczyć się ergo przeto, zatem, więc etiam także Europa, -ae Europa

fabuła, -ae opowiadanie, bajka, baśń, podanie, fabuła forma, -ae kształt

gratus, -a, -um przyjemny, miły, wdzięczny

hodie dziś

heri wczoraj

homlnes ludzie

homo, -Inis człowiek

in (z acc.) do, ku, na, (z abl.) w, na

Latlhus, -a, -um łaciński

licentia, -ae wolność, swoboda

lingua, -ae język

littera, -ae litera

litterae, -arum list, literatura, wiedza magistra, -ae nauczycielka memoria, -ae pamięć modernus, -a, -um nowożytny mortuus, -a, -um umarły, martwy multus, -a, -um liczny nam bo, bowiem

non solum ... sed etiam nie tylko... lecz także

noster, nostra, nostrum nasz olim niegdyś, dawno panis, panis chleb persona, -ae osoba, maska philosophla, -ae filozofia placeo, -ere, -ui, placitum podobać się plenus, -a, -um pełny, napełniony poeticus, -a, -um poetycki Polonlcus, -a, -um polski puella, -ae dziewczyna quamquam chociaż

reclto, -are, -avi, -atum odczytać, wygłosić

revóco, -are, -avi, -atum odwołać

Roma, -ae Rzym

sal, salis sól

sapientifa, -ae mądrość

scientificus, -a, -um naukowy, umiejętny

scriptus, -a, -um napisany

sententia, -ae myśl, zdanie, przysłowie

sol, solis słońce

statua, -ae posąg

studiósa, -ae studentka

studiósi studenci

suus, -a, -um swój

sum, esse, fui być, istnieć

tabula, -ae tablica

tamen jednak

tamquam jakby, jak gdyby temperantia, -ae umiarkowanie uniyersitas litterarum uniwersytet, wszechnica

varius, -a, -um różny, rozmaity villa, -ae dwór wiejski, willa

INDICATIVUS I IMPERATIVUS PRAESENTIS CZASOWNIKA sum, esse, fui Tryb oznajmujący i rozkazujący czasu teraźniejszego

Indicativus praesentis

Singularis

Pluralis

1. sum jestem

2. es jesteś

3. est jest

1. sumus jesteśmy

2. estis Jesteście

3. sunt są

Imperativus praesentis

2. es! bądź!

2. este! bądźcie!

ORZECZENIE ZŁOŻONE (IMIENNE)

Czasownik posiłkowy sum, esse, fui występuje jako:

1) orzeczenie czasownikowe, np. Polonia in Europa est. Polska znajduje się u Europie. Atheneae in Graecia sunt. Ateny znajdują się w Grecji.

2) łącznik orzeczenia złożonego, np. Italia linguae Latinae patria est. Italia jest ojczyzną języka łacińskiego. Puellae studiosae sunt. Dziewczęta są studentkami.

Orzecznik w języku łacińskim występuje zawsze w tym samym przypadku co podmiot.

DEKLINACJA I

Do deklinacji I należą:

— rzeczowniki i przymiotniki rodzaju żeńskiego zakończone w mianowniku liczby pojedynczej na -a, a w dopełniaczu liczby pojedynczej na -ae, np.: lingua antiąua, linguae antiąuae język antyczny

— kilka rzeczowników rodzaju męskiego oznaczających zawód lub mieszkańców niektórych krajów, np.: poeta, -aepoeta; agricola, -ae rolnik; nauta, -ae żeglarz; Persa, -ae Pers; Belga, -ae Belg.

Temat rzeczowników i przymiotników deklinacji I kończy się na -a.

Singularis

Nominativus

quis? quid?

puella dziewczynka

kto? co?

Genetivus

cuius?

puellae dziewczynki

kogo? czego?

Dativus

cui?

puellae dziewczynce

komu? czemu?

Accusativus

quem? quid?

puellam dziewczynkę

kogo? co?

Ablativus

quo?

puella dziewczynką

kim? czym?

Vocativus

puella dziewczynko -

Pluralis

Nominativus

quis? quid?

puellae dziewczynki

Genetivus

cuius?

puellarum dziewczynek

Dativus

cui?

puellis dziew czy nkom*\

Accusativus

quem? quid?

puellas dziewczynki - 1

Ablativus

quo?

puellis dziewczynkami*

Vocativus

puellae dziewczynki

INDICATIVUS IMPERFECTI ACTIVI

Tryb oznajmujący czasu przeszłego niedokonanego strony czynnej

Koniugacja I

Koniugacja II

Singularis

1. narra-ba-m opowiadałem

2. narra-ba-s opowiadałeś

3. narra-ba-t opowiadał

1. vide-ba-m widziałem(am)

2. vide-ba-s widziałeś

3. vide-ba-t widział

Pluralis

1. narra-ba-mus opowiadaliśmy

2. narra-ba-tis opowiadaliście

3. narra-ba-nt opowiadali

1. vide-ba-mus widzieliśmy

2. vide-ba-tis widzieliście

3. vide-ba-nt widzieli

Koniugacja III

Koniugacja IV

Singularis

1. leg-e-ba-m czytałem

2. leg-e-ba-s czytałeś

3. leg-e-ba-t czytał

1. audi-e-ba-m słuchałem

2. audi-e-ba-s słuchałeś

3. audi-e-ba-t słuchał

Pluralis

1. leg-e-ba-mus czytaliśmy

2. leg-e-ba-tis czytaliście

3. leg-e-ba-nt czytali

1. audi-e-ba-mus słuchaliśmy

2. audi-e-ba-tis słuchaliście

3. audi-e-ba-nt słuchali

INDICATIVUS FUTURI 1 (PRIMI) ACTIVI Tryb oznajmujący czasu przyszłego I strony czynnej

Koniugacja I

Koniugacja II

Singularis

1. narra-b-o opowiem

2. narra-b-i-s opowiesz

3. narra-b-i-t opowie

1. \ide-b-o zobaczę

2. vide-b-i-s zobaczysz

3. vide-b-i-t zobaczy

Pluralis

1. narra-b-i-mus opowiemy

2. narra-b-i-tis opowiecie

3. narra-b-u-nt opowiedzą

1. vide-b-f-mus zobaczymy

2. vide-b-i-tis zobaczycie

3. vide-b-u-nt zobaczą

Koniugacja III

Koniugacja IV

Singularis

1. leg-a-m przeczytam, będę czytać

2. leg-e-s przeczytasz

3. leg-e-t przeczyta

1. audi-a-m będę słuchać

2. audi-e-s będziesz słuchać

3. audi-e-t będzie słuchać

Pluralis

1. leg-e-mus przeczytamy

2. leg-e-tis przeczytacie

3. leg-e-nt przeczytają

1. audi-e-mus będziemy słuchać

2. audi-e-tis będziecie słuchać

3. audi-e-nt będą słuchać

TECHNIKA TŁUMACZENIA ZDANIA ŁACIŃSKIEGO

(kilka praktycznych uwag)

1. Tłumaczenie zdania zaczynamy od osobowej formy czasownika (nigdy od bezokolicznika). Jest to orzeczenie zdania.

2. Łączymy orzeczenie z podmiotem zdania.

— przypadkiem podmiotu jest nominativus.

— podmiot i orzeczenie zdania zgadzają się ze sobą co do osoby, liczby, rodzaju, np.: Puella studet. Dziewczyna studiuje. Puellae student. Dziewczęta studiują. Puellae studiosae sunt. Dziewczęta są studentkami.

— podmiot formalnie nieobecny przy czasowniku w 1. i 2. osobie wskazuje końcówka osobowa czasownika; np.: Studemus libenter. (My) chętnie studiujemy. Studiosae estis. (Wy) jesteście studentami.

3. Po przetłumaczeniu orzeczenia i podmiotu zapytujemy zwykle o dopełnienie bliższe, które w języku łacińskim znajduje się przeważnie w akkusatiwie: Magistra sententias Latinas scribit. Nauczycielka pisze sentencje łacińskie., następnie pytamy o inne części zdania, np.: Magistra studiosis sententias Latinas de sapientia in tabula scribit. Nauczycielka pisze studentkom na tablicy łacińskie sentencje o mądrości.

4. Rzeczownik i przymiotnik zgadzają się ze sobą co do rodzaju, przypadka i liczby: Magistra de sententiis Latinis narrat. Nauczycielka opowiada o sentencjach łacińskich. Sententiae Latinae pulchrae sunt. Sentencje łacińskie są piękne.

5. Przypadki w języku łacińskim, podobnie jak w języku polskim, spełniają różne funkcje w zdaniu (podmiotu, dopełnienia, przydawki, okolicznika).

Nominativus pełni funkcję podmiotu: Magistrae docent. Nauczycielki uczą. Genetivus wyraża przydawkę dopełniaczową: Linguae Latinae patria Italia erat. Ojczyzną języka łacińskiego była Italia.

Dativus jest przypadkiem dopełnienia dalszego: Magistra studiosis narrat. Nauczycielka opowiada studentkom.

Accusativus jako część zdania jest dopełnieniem bliższym: Linguam Lati-nam doceo. Uczę języka łacińskiego.

„Mamy usługę, której mógłby pozazdrościć Amazon.”

Robert Drózd

Świat Czytników

Napisali o nas: