Proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa i podstawowe przesłanki nieważności ebook

Proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa i podstawowe przesłanki nieważności

Copyright © Warszawa 2026 by Wiedza i Praktyka sp. z o.o

Autor: Beata Chanowska-Dymlang,

Redakcja: Anna Konarzewska-Żuczek

Korekta: Zespół

Koordynator produkcji: Mariusz Jezierski

Koordynator projektów wydawniczych: Anna Jagodzińska

Content & Publishing Leader: Marta Grabowska-Peda

Projekt graficzny okładki: Agnieszka Makowska

Zdjęcie na okładce: Freepick

Skład i łamanie: Agnieszka Makowska

Wydanie I

Stan prawny: kwiecień 2026 r.

ISBN: 978-83-8409-641-3

Kod produktu: 1QS08

Wydawca:

Wiedza i Praktyka sp. z o.o.

03-918 Warszawa, ul. Łotewska 9a

tel. 22 518 29 29, faks 22 617 60 10

www.wip.pl

Publikacja uwzględnia stan prawny obowiązujący na dzień 1 kwietnia 2026 r.

Niniejsza publikacja oraz wszystkie zawarte w niej teksty, grafiki i materiały są chronione prawem autorskim. Żadna część tego e-booka nie może być reprodukowana, przechowywana w systemach wyszukiwania lub transmitowana w jakiejkolwiek formie i jakimikolwiek środkami – elektronicznymi, mechanicznymi, kopiowania, nagrywania lub innymi – bez uprzedniej pisemnej zgody Redakcji.

Zakaz ten nie dotyczy cytowania ww. materiałów w granicach dozwolonego użytku, z powołaniem się na źródło.

Treści zawarte w niniejszej publikacji mają charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Publikacja została przygotowana z zachowaniem najwyższej staranności oraz z wykorzystaniem wysokich kwalifikacji, wiedzy i doświadczenia autorów oraz konsultantów. Niemniej jednak zawiera ona ogólne wskazówki i nie powinna być traktowana jako indywidualna porada prawna, finansowa, medyczna ani żadna inna forma profesjonalnej konsultacji.

Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za decyzje podjęte na podstawie informacji zawartych w tej publikacji. W przypadku potrzeby uzyskania specjalistycznej porady zaleca się konsultację z odpowiednim ekspertem lub specjalistą w danej dziedzinie.

Spis treści

Źródła nieważności małżeństwa 5

Pomoc duszpasterska parafianom w sprawach o stwierdzenie nieważności małżeństwa 39

Wykluczenie nierozerwalności a stwierdzenie nieważności małżeństwa 50

Non consumatum – małżeństwo ważnie zawarte, ale niedopełnione 60

Wykluczenie prawa do potomstwa (bonum prolis) a stwierdzenie nieważności małżeństwa 70

Przymus i bojaźń przyczyną stwierdzenia nieważności małżeństwa 81

Podstępne wprowadzenie w błąd jako przyczyna stwierdzenia nieważności małżeństwa 93

Źródła nieważności małżeństwa

W trakcie ceremonii ślubnej kapłan, będąc świadkiem urzędowym składanego przez nupturientów przyrzeczenia małżeńskiego: „(…) ślubuję Ci miłość, wierność i uczciwość małżeńską oraz to, że Cię nie opuszczę aż do śmierci”, uwierzytelnia swoją obecnością powstanie węzła małżeńskiego ukonstytuowanego tym właśnie przymierzem. Zgodnie z kan. 1055 KPK tym samym tworzy się nierozerwalny związek o charakterze prawnym między jednym mężczyzną a jedną kobietą. Ta „jedność w naturach” (una caro) zawierająca w sobie wspólnotę życia i celów, a więc dobro małżonków oraz zrodzenie i wychowanie potomstwa wskazuje na istotne przymioty małżeństwa sakramentalnego, jakimi są jego jedność i nierozerwalność.

Nierozerwalność małżeństwa sakramentalnego, ważnie zawartego i dopełnionego

Jedną z podstawowych zasad, na której opiera się kościelne prawo małżeńskie, jest prawda o nierozerwalności związku małżeńskiego. Jednak nie każde zawarte małżeństwo powoduje zaistnienie węzła małżeńskiego, który staje się źródłem tej nierozerwalności. Prawo kanoniczne stanowi, że zgodę małżeńską wyrażają osoby prawnie do tego zdolne, czyli wolne od małżeńskich przeszkód i posiadające zdolność do jej prawidłowego wyrażenia, tak aby była ona prawnie skuteczna. Zgoda małżeńska musi być także „wyrażona zgodnie z prawem”, czyli z zachowaniem formy kanonicznej.

Małżeństwo może zaistnieć jedynie dzięki zgodzie małżeńskiej wyrażonej przez nupturientów prawnie do tego zdolnych. Tylko bowiem z prawidłowo wyrażonego konsensu powstaje węzeł małżeński. Zgoda małżeńska będąca w swej istocie aktem ludzkim, tzn. właściwym człowiekowi, który w działaniu posługuje się rozumem i wolą, wymaga odpowiedniego rozwoju intelektualno-wolitywnego nupturientów. W przeciwnym razie zawarte przez nich małżeństwo może być nieważne. Może to nastąpić nie tylko ze względu na brak zgody, lecz także na skutek zaistnienia różnych okoliczności, które wpływają na rozum lub wolę, ograniczając ją w tak istotny sposób, iż staje się ona niewystarczająca. W takiej sytuacji mamy do czynienia z małżeństwem nieważnym, które wyrażając się precyzyjnie, nigdy nie zaistniało. Nikt jednak nie może własną powagą ustalić ani stwierdzić nieważności małżeństwa. Rozstrzyganie tych spraw należy do wyłącznej kompetencji trybunałówkościelnych.

Stwierdzenie nieważności małżeństwa kościelnego

Jeżeli relacje między małżonkami są tak złe, że niemożliwe jest wznowienie wspólnoty małżeńskiej, a z drugiej strony istnieją pewne okoliczności, które mogły spowodować nieważne zawarcie małżeństwa, należy sprawdzić, czy sprawa nadaje się do wniesienia do sądu kościelnego celem stwierdzenia nieważności tego małżeństwa.

Każdy, kto chce, aby jego sprawa została rozpatrzona przez kompetentny trybunał kościelny, musi najpierw uświadomić sobie, na jakiej podstawie chce to zrobić. Nie wnosi bowiem o orzeczenie rozwodu – jak to ma miejsce w sądzie cywilnym – ale uznaje, że konkretne przymierze małżeńskie zostało zawarte nieważnie. Posiłkując się przykładem, zauważmy, że znacznie łatwiej jest rozwiązać jakąkolwiek umowę dwustronną – do tego wystarczy porozumienie obu stron – niż taką samą umowę zakwestionować, podnosząc, że została zawarta nieważnie. Potoczne rozumienie problemów małżeńskich przekładające się na tzw. niezgodność charakterów jest – w przypadku sądownictwa kościelnego – zupełnie nietrafionym argumentem.

Skarga powodowa

Aby rozpocząć proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa, należy złożyć skargę powodową (odpowiednik pozwu w procesie cywilnym) we właściwym miejscowo Trybunale. W prawie kanonicznym nie mamy wskazanej jednej jedynej właściwości miejscowej sądu. Skargę powodową możemy złożyć alternatywnie w:

Na stronach poszczególnych sądów kościelnych wskazano, jakie wymagania musi spełniać skarga powodowa i jakie załączniki są jej integralną częścią (np. świadectwo ślubu kościelnego czy odpis sentencji wyrokurozwodowego).

WAŻNE

Skargę powodową można złożyć nawet wówczas, gdy jeszcze nie został orzeczony rozwód cywilny. Z praktyki procesowej wynika jednak, że zdecydowana większość sądów kościelnych w Polsce wymaga przynajmniej potwierdzenia złożenia pozwu o rozwódcywilny.

Skarga powodowa opisująca okres narzeczeński i małżeński winna być klarowna oraz konkretna, ze wskazaniem właściwych podstaw (tytułu lub też tytułów), czyli przytoczeniem konkretnych faktów i okoliczności, które zaszły zwłaszcza przed zawarciem i w czasie zawierania małżeństwa. Swoją argumentację należy podeprzeć stosownymi dowodami. Podobnie jak w procesie cywilnym, mogą to być listy, e-maile, zdjęcia, SMS-y, raporty detektywów, obdukcje i orzeczenia lekarskie itp. Należy też prawidłowo dobrać świadków. Chodzi o osoby, które mają wiedzę przede wszystkim z okresu kojarzenia się związku i czasu narzeczeńskiego, ale także faktycznego trwania małżeństwa. Po wniesieniu skargi strona, która to uczyni, stanie się stroną powodową, a jej małżonek lub małżonka stroną pozwaną. Obie strony mają obowiązek wziąć udział w procesie. Jednak gdyby strona pozwana nie chciała tego uczynić, zostaje wówczas uznana w sporze za nieobecną, a proces toczy siędalej.

Etapy procesu o stwierdzenie nieważności małżeństwa

Proces składa się kilku kluczowych elementów. Rozpoczyna go wniesienie skargi powodowej, po którym następuje etap przesłuchań stron, a później świadków. Z uwagi na fakt, że proces kanoniczny jest procesem pisemnym, inkwizycyjnym, w dużym stopniu nawiązującym do rzymskiego procesu formułkowego, to z tego faktu wynikają znaczące odmienności, np. nie ma ani klasycznej rozprawy, ani konfrontacji na sali sądowej. Strona albo świadek przesłuchiwani są przez sędziego audytora lub zaprzysiężonego kościelnego notariusza, który odbiera od nich zeznanie. Strona albo świadek przesłuchiwani są według uprzednio pisemnie przygotowanych pytań, które sporządza dla nich Obrońca Węzła Małżeńskiego. W pokoju przesłuchań może być obecny Obrońca Węzła i adwokat, jeśli występuje w procesie. Strona, czyli współmałżonek, nie może być obecny podczas przesłuchania ani świadka, ani współmałżonka.

Po zamknięciu etapu przesłuchania najczęściej, choć nie zawsze, sprawa kierowana jest do biegłego specjalisty z zakresu psychologii, psychiatrii albo seksuologii. Zadaniem biegłego jest wydać opinię, która wskaże ewentualne nieprawidłowości, np. choroby psychiczne sensu stricto lub istnienie trwałej lub przejściowej anomalii psychicznej w czasie zawierania małżeństwa.

Następnie z materiałem dowodowym zapoznaje się Obrońca Węzła Małżeńskiego, który jest powoływany do każdej sprawy i zgłasza swoje uwagi w obronie tego małżeństwa. Także strony procesowe mają prawo zapoznać się z materiałem dowodowym i wyrazić swoją opinię na ten temat. Ostatecznie cała dokumentacja jest przedstawiana sędziom celem wydania wyroku. Do każdej sprawy powołany jest trybunał składający się z trzech sędziów.

Źródła nieważności małżeństwa

Kodeks prawa kanonicznego enumeratywnie wskazuje na następujące źródła nieważności małżeństwa sakramentalnego:

Przeszkody zrywające:

Na mocy dyspozycji (kan. 1083 § 2) Konferencja Episkopatu Polski ustaliła, że od 15 listopada 1998 r. wiek wymagany do godziwości zawarcia każdego – a więc nie tylko konkordatowego – małżeństwa wynosi osiemnaście lat zarówno w przypadku kobiety, jak i mężczyzny.

Przeszkoda ta pochodzi z prawa kościelnego, istnieje więc możliwość dyspensowania od niej. Uzyskanie dyspensy jest możliwe, jeśli nupturient spełnia wymogi prawa naturalnego, a więc ma niezbędną dojrzałość do powzięcia konsensusu małżeńskiego. Od przeszkody może dyspensować ordynariusz miejsca.

Z punktu widzenia prawnego jest to niezdolność dokonania aktu małżeńskiego, tzn. niezdolność dokonania stosunku płciowego ze wszystkimi jego istotnymi elementami zgodnie z tym, jak wyznacza je natura. Niemoc płciowa musi być uprzednia, tj. istniejąca już przed zawarciem umowy małżeńskiej – niemoc następcza, a więc ta, która pojawia się po zawarciu małżeństwa, nie stanowi przeszkody. Niemoc winna nadto być trwała, czyli w zasadzie nieuleczalna w ramach dostępnych środków. Niemoc płciowa, aby była przeszkodą, nie musi być absolutna, wystarczy zaś gdy jest względna, tzn. dany mężczyzna, choć zdolny do współżycia cielesnego z innymi kobietami jest niezdolny w tym względzie z kobietą z którą zawiera małżeństwo (adekwatna sytuacja dotyczy kobiety).

W świetle dekretu Kongregacji Doktryny Wiary z 13 maja 1977 r. u mężczyzny nie stanowi przeszkody niemocy płciowej brak zdolności do zapłodnienia organizmu kobiety. Takie rozstrzygnięcie koresponduje z zasadą, w myśl której u kobiety nie zachodzi przeszkoda niemocy, gdy występuje w jej organizmie bezpłodność, byleby istniała zdolność do przyjęcia nasienia męskiego w pochwie.

Jest rzeczą absolutnie obojętną, czy niemoc płciowa ma charakter organiczny, wynikający z samej konstrukcji budowy danej osoby (zniekształcenie narządów rodnych), czy też funkcjonalny, wynikający ze stanu psychicznego. Niemoc płciowa jest przeszkodą wynikającą z prawa Bożego naturalnego i nie podlegadyspensie.

Przeszkodę stanowi wyłącznie węzeł małżeński rzeczywiście istniejący, co zakłada jego powstanie i brak rozwiązania. Stąd też, mówiąc o przeszkodzie węzła, prawodawca konsekwentnie zaznacza, że chociaż pierwsze małżeństwo było nieważnie zawarte lub zostało rozwiązane z jakiejkolwiek przyczyny, nie wolno zawrzeć ponownie małżeństwa, dopóki nie stwierdzi się, zgodnie z prawem i w sposób pewny, nieważności lub rozwiązania pierwszego. Pozostaje więc możliwość dochodzenia nieważności pierwszego węzła na drodze sądowej lub rozwiązania małżeństwa przez dyspensę papieską lub przywilej Pawłowy.

W Deklaracji Sygnatury Apostolskiej z 20 października 2006 r. podkreślono, że do stwierdzenia stanu wolnego wiernego prawosławnego, jeśli nupturient zawarł wcześniej małżeństwo, a następnie pragnie zawrzeć nowy związek w Kościele Katolickim, nie wystarcza orzeczenie stanu wolnego wydanego przez władze Kościoła Prawosławnego, ale należy wymagać dokumentu stwierdzającego orzeczenie nieważności tego małżeństwa lub jego rozwiązania dokonanego zgodnie z prawem Kościoła Katolickiego.

Przeszkoda ta pochodzi z prawa Bożego naturalnego, będąc konsekwencją istotnych przymiotów małżeństwa, w szczególności zaś jedności. Przymioty te zostały w sposób wyraźny potwierdzone przez Objawienie (np. Rdz.2, 24; Mt 19, 3–9; Łk 16, 18). Od przeszkody tej nie można dyspensować. Ustaje ona przez śmierć jednego z małżonków albo przez jedną z form przewidzianych, tj. dyspensę papieską (od małżeństwa zawartego, a niedopełnionego), przywilej Pawłowy oraz stwierdzenie nieważności małżeństwa prawomocnym orzeczeniem sądu kościelnego.

Pozycja prawna osoby nieochrzczonej jest zasadniczo nie do pogodzenia z kanonicznym małżeństwem z racji zagrożenia dla wiary strony katolickiej oraz dzieci. Ponieważ jednak nieochrzczony ma fundamentalne prawo do zawarcia małżeństwa, prawodawca przewiduje możliwość dyspensy, jeśli spełnione są określone warunki. Przede wszystkim dotyczą one rękojmi i stanowią, by strona katolicka złożyła oświadczenie, że jest gotowa odsunąć od siebie niebezpieczeństwo utraty wiary, jak również złożyła szczere przyrzeczenie, że uczyni wszystko co w jej mocy, aby wszystkie dzieci zostały ochrzczone i wychowane w Kościele Katolickim. Druga strona, nieochrzczona powinna być powiadomiona o składanych przyrzeczeniach strony katolickiej. Prawo nakazuje również pouczenie (obowiązek duszpasterski) obydwu stron o celach oraz istotnych przymiotachmałżeństwa.

Kodeks nie określa samego sposobu składnia rękojmi przez stronę katolicką, zatem w Instrukcji Konferencji Episkopatu Polski z 5 września 1986 r. przyjęto normę, w myśl której zarówno rękojmię (oświadczenie i przyrzeczenie) strony katolickiej, jak i powiadomienie strony nieochrzczonej o ich złożeniu winny mieć formępisemną.

Po nowelizacji prawa dokonanej w M.P. Omnium in metemz 26 października 2009 r. przeszkoda ta wiąże również tych katolików, którzy formalnym aktem odłączyli się od Kościoła (tzn. apostatów).

Przeszkoda pochodzi wprawdzie z prawa kościelnego, lecz pośrednio wiąże się z prawem Bożym dotyczącym obowiązku wyznawania wiary katolickiej. Dlatego prawodawca zezwolił na udzielenie dyspensy dopiero po spełnieniu warunków podanych w kann. 1125 i 1126.

Przeszkoda ma swoją podstawę w kościelnym celibacie, który ma swoje źródło w przekazach Pisma Świętego (np. Mt 19, 12; Łk 18, 28–30) i cieszy się tradycją sięgającą co najmniej IV w. Obowiązek celibatu podejmowany przez przyjęcie święceń diakonatu obejmuje tych, którzy przyjęli te święcenia. Przeszkodą objęty jest również diakon żonaty, co odnosi się do sytuacji, gdy zostałby wdowcem – nie może wówczas ważnie zawrzeć małżeństwa. Przeszkodę stanowią przyjęte ważnie i dobrowolnie święcenia. Nieważność lub brak dobrowolności należy udowodnić w sposób przepisany prawemkościelnym.

Usiłowanie zawarcia małżeństwa przez wyświęconego pociąga za sobą usunięcie z urzędu kościelnego, zaciągnięcie kary suspensy latae sententiae oraz wymierzenie innych kar włącznie z wydaleniem ze stanu duchownego.

Przeszkoda święceń ustaje mocą dyspensy zastrzeżonej Stolicy Apostolskiej oraz na skutek prawomocnego wyroku sądu kościelne go stwierdzającego nieważność święceń albo przyjęcie ich pod przymusem. Duchowny, który na mocy otrzymanej dyspensy zawarł małżeństwo, nie może sprawować funkcji kapłańskich; jest on zwolniony ze stanu duchownego i zrównany w prawach z laikami.

Również w niebezpieczeństwie śmierci udzielenie dyspensy od przeszkody prezbiteratu jest zastrzeżone wyłącznie Stolicy Apostolskiej. W takim samym niebezpieczeństwie, od przeszkody małżeńskiej wynikającej z przyjętego diakonatu, może dyspensować ordynariusz miejsca, a gdy do niego nie można się odnieść – proboszcz, szafarz odpowiednio delegowany, a także kapłan lub diakon obecny przy zawieraniu ślubu według formy nadzwyczajnej i spowiednik. W naglącym wypadku (omnia parata ad nuptias) nikt – poza Stolicą Apostolską – nie ma władzy dyspensowania od prze szkody wynikającej ze święceń prezbiteratu i diakonatu.

Przeszkoda dotyczy ślubu, czyli świadomie i dobrowolnie uczynionej Bogu obietnicy, której przedmiotem jest dozgonna czystość – ślub złożony czasowo nie wywołuje przeszkody. Musi być to ślub publiczny, a więc taki, który zostaje złożony na ręce prawowitego przełożonego kościelnego – ślub prywatny nie stanowi przeszkody. Wreszcie musi być to ślub złożony w instytucie zakonnym. Profesja zakonna musi być złożona ważnie, a więc z zachowaniem warunków wymaganych do jej ważności.

Przeszkoda ustaje mocą dyspensy zastrzeżonej Stolicy Apostolskiej, jeśli ślub został złożony w instytucie zakonnym na prawie papieskim lub ordynariuszowi miejsca od ślubu złożonego w instytucie zakonnym na prawie diecezjalnym. Indult odejścia z instytutu podany do wiadomości zainteresowanego na mocy samego prawa zawiera w sobie dyspensę od ślubów.

Uprowadzenie czy zatrzymanie może nastąpić zarówno w wyniku użycia siły fizycznej, jak i szantażu lub w inny sposób, z zastosowaniem presji moralnej. Uprowadzający może przy tym działać osobiście bądź też posłużyć się osobą trzecią. Natomiast przeszkoda nie ma miejsca wtedy, gdy kobieta dobrowolnie ucieka z mężczyzną, pragnąc z nim zawrzeć małżeństwo wbrew woli rodziców. Nie zachodzi ona także wówczas, gdy uprowadzenie dokonuje się w innych celach niżmatrymonialne.

Przeszkoda uprowadzenia nie zachodzi, gdy to kobieta jest sprawcą porwania mężczyzny. Zachodzi natomiast w Kościołach wschodnich – kan. 806 KKKW.

Uprowadzenie kobiety we współczesnej tzw. kulturze zachodu jest przeszkodą tak „unikatową”, że nawet podczas prac przygotowawczych nad obecnie obowiązującym KPK z 1983 r. zastanawiano się, czy jej nie usunąć. Biorąc pod uwagę inwencję i determinację dzisiejszych kobiet, chyba łatwiej jest wyobrazić sobie sytuację odwrotną niż tę wskazaną kodeksowo. Jak widać, nawet kilkunastowiekowe doświadczenie prawodawstwa kościelnego nie jest w stanie nadążyć za zmieniającą się rzeczywistością.

Przeszkoda pochodzi z prawa kościelnego – dyspensa jest możliwa, jeśli zachodzi pewność co do swobodnej i niezależnej od uprowadzającego decyzji uprowadzonej.

Przeszkoda występku dotyczy tych przypadków, w których dochodzi do faktycznej śmierci małżonka. Samo usiłowanie zabójstwa ani też zabójstwo chybione nie stanowi przeszkody. Nie ma wpływu na istnienie przeszkody fakt, czy strona dokonała zabójstwa osobiście, czy posłuży się osobą trzecią. Wystarczy pewność, że zostało popełnione na wy raźne zlecenie małżonka. Opisany w § 1 czyn dotyczy przestępstwa o charakterze indywidualnym i wymaga świadomego działania strony lub stron. Opisany w § 2 czyn wiąże się ze współudziałem w przestępstwie i zachodzi zarówno wówczas, gdy osoby podejmujące działanie stają się sprawcami materialnymi przestępstwa (np. jedna konstruuje bombę, druga ją podkłada), jak i mają współudział moralny (np. jedna osoba dokonuje czynu, a druga nakłania czy podżega lub wprost poleca jego dokonanie).

Przeszkoda jest pochodzenia kościelnego. Dyspensa jest zastrzeżona dla Stolicy Apostolskieji jak stanowi Instrukcja z 1986 r.: „jest przez Ojca Świętego udzielana bardzo rzadko, „a nigdy w wypadkach, kiedy sprawa jest publiczna”. Ordynariusz miejsca może udzielić dyspensy tak w niebezpieczeństwie śmierci, jak i w naglącym wypadku. W niebezpieczeństwie śmierci dyspensy – ale wtedy, gdy nie można się odnieść do ordynariusza miejsca – mogą również udzielić: proboszcz, szafarz odpowiednio delegowany oraz kapłan i diakon obecni przy zawieraniu małżeństwa według formy nadzwyczajnej. W naglącym przypadku dyspensować mogą od tej przeszkody, jeśli jest ona tajna, te same osoby. Spowiednik w niebezpieczeństwie śmierci może dyspensować od tajnej przeszkody w zakresie wewnętrznym czy to podczas spowiedzi, czy poza nią.

Kodeks Prawa Kanonicznego oblicza pokrewieństwo za pomocą linii i stopni. W linii prostej tyle jest stopni, ile jest zrodzeń, czyli osób, nie licząc przodka. W linii bocznej jest tyle stopni, ile jest osób w obydwu liniach razem, nie licząc wspólnego przodka. Przodek oznacza najczęściej ludzką parę (wtedy ich dzieci będą rodzeństwem rodzonym) lub jedną osobę, od której krewni pochodzą (wtedy wspólny jest tylko ojciec albo matka i mamy do czynienia z rodzeństwem przyrodnim). Linia oznacza szereg osób pochodzących od jednego wspólnego przodka. Linia jest prosta, gdy osoby pochodzą bezpośrednio od siebie przez rodzenie, albo boczna, gdy krewni spotykają się ze sobą tylko we wspólnym przodku, którym mogą być rodzice, lub tylko ojciec, lub matka, dziadkowie itd. Linia boczna może być równa, gdy krewnych dzieli ta sama odległość od wspólnego przodka; nierówna, gdy ta odległość nie jest równa (np. wujek i siostrzenica). W związku z linią prostą rozróżnia się krewnych wstępnych (ojciec – dziadek – pradziadek) i zstępnych (syn – wnuk – prawnuk).

Pokrewieństwo w linii prostej:

dziadek (dziadkowie)

ojciec

syn

Wnuk

Pokrewieństwo w linii prostej jest przeszkodą zrywającą we wszystkich stopniach. Nie może tu być żadnej dyspensy, jest to bowiem przeszkoda wynikająca z prawa Bożegonaturalnego.

Pokrewieństwo w linii bocznej:

ojciec/matka (rodzice)

syn

wnuczka

córka

↓ wnuk Kodeks Prawa Kanonicznego ustalił zasięg tej przeszkody do czwartego stopnia włącznie. Nigdy nie udziela się dyspensy od przeszkody w drugim stopniu linii bocznej (rodzeństwo) ze względu na podejrzenie, że jest to przeszkoda z prawa Bożego naturalnego.

Trzeci stopień pokrewieństwa w linii bocznej nierównej (np. wuj z siostrzenicą):

ojciec

córka

syn

↓wnuczka

Czwarty stopień pokrewieństwaw linii bocznej równej:

ojciec

córka

wnuczka

syn

↓ wnuk

Pokrewieństwo w trzecim i czwartym stopniu linii bocznej ma pochodzenie czystokościelne.

W zwyczajnych warunkach ordynariusz miejsca udziela dyspensy od przeszkody pokrewieństwa: w trzecim stopniu linii bocznej nierównej (np. stryj z bratanicą); w czwartym stopniu linii bocznej równej (rodzeństwo cioteczne lub stryjeczne) i w czwartym stopniu linii bocznej nierównej (np. prawnuczka z synem dziadka). W niebezpieczeństwie śmierci i w wypadku naglącym tajnym (czyli przeszkoda faktycznie jest znana bardzo wąskiemu gronu osób) władzę dyspensowania, oprócz ordynariusza miejsca, gdy nie można zwrócić się do niego, mają: proboszcz, szafarz odpowiednio delegowany oraz obecni przy zawieraniu małżeństwa kapłan lub diakon i spowiednik.

Powinowactwo zachodzi pomiędzy mężem a krewnymi żony oraz pomiędzy żoną a krewnymi męża. Ma swe źródło w bliskości osób powstałej na skutek ważnie zawartego małżeństwa, nawet niedopełnionego, zarówno między ochrzczonymi, jak i nieochrzczonymi. Obliczamy je w ten sposób, że krewni męża w tej samej linii i w tym samym stopniu są powinowatymi żony i odwrotnie. Przeszkoda, powstająca z ważnego małżeństwa, nawet niedopełnionego, obejmuje tylko wszystkie stopnie linii prostej. Zachodzi ona między ojczymem a pasierbicą, macochą a pasierbem, teściem a synową, teściową a zięciem. Paweł, ożeniony z Beatą, po jej śmierci nie może poślubić ani swojej teściowej, ani córki Beaty z innego małżeństwa (czy spoza małżeństwa). Analogicznie, Beata – po śmierci męża Pawła – nie może poślubić swojego teścia lub syna Pawła z innego małżeństwa (czy spoza małżeństwa), czy innego wstępnego lub zstępnegoPawła.

Powinowactwo, jako przeszkoda wynikająca z prawa kościelnego, może ustać przez udzielenie dyspensy – w zwyczajnych okolicznościach – przez ordynariusza miejsca; w niebezpieczeństwie śmierci, gdy nie można się odnieść do ordynariuszu miejsca – proboszcz, szafarz odpowiednio delegowany, kapłan lub diakon obecny przy zawieraniu małżeństwa w formie nadzwyczajnej oraz spowiednik; natomiast w przypadku naglącym, jeśli przeszkoda jest tajna – wszyscy wyżej wymienieni. Dyspensa byłaby niemożliwa tylko wtedy, gdyby istniała wątpliwość, czy między nupturientami nie zachodzi pokrewieństwo w linii prostej, jeśli np. istniałoby podejrzenie, że pasierbica może być córką owdowiałego ojczyma (czyli męża jej matki).

Przyzwoitość publiczna wymaga, aby mężczyźni i kobiety, żyjący ze sobą jak małżonkowie, a niebędący prawdziwym małżeństwem, po śmierci jednego z nich (mężczyzny czy kobiety), nie żenili się ze wstępnymi i zstępnymi drugiej strony. Nieważnie zawarte małżeństwo ma zewnętrznie postać prawdziwego małżeństwa, które jednak na skutek np. przeszkody zrywającej, braku zgody lub przepisanej formy, jest nieważne. Takie małżeństwo stanowi podstawę do powstania przeszkody dopiero na skutek rozpoczęcia życia wspólnego.

Konkubinat oznacza trwałe pozamałżeńskie pożycie na wzór współmałżonków. Publiczny jest wtedy, gdy znany jest powszechnie (wie o nim wiele osób lub jest prawdopodobne, iż niedługo będzie on rozgłoszony). Notoryczny staje się wówczas, gdy znany jest powszechnie i nie da się go utajnić albo został stwierdzony sądownie. Nie jest wymagane, aby dwie osoby stale zamieszkiwały razem albo aby mężczyzna utrzymywał kobietę (lub odwrotnie). Nie ma tu znaczenia, czy ci ludzie są wolni (np. studenci mieszkający razem na stancji), czy też związani małżeństwem z inną osobą.

Przeszkoda przyzwoitości publicznej pochodzi z prawa czysto kościelnego, ma charakter trwały, tzn. nie ustaje przez zerwanie współżycia stron, udzielenie rozwodu cywilnego lub orzeczenie nieważności małżeństwa, lecz tylko przez uzyskaniedyspensy.

Obowiązkiem duszpasterza jest zwrócenie uwagi na to, czy nie ma podejrzenia o naturalne pokrewieństwo w linii prostej między nupturientami, szczególnie gdyby mężczyzna współżył cieleśnie przed ślubem z matką narzeczonej czy w małżeństwie ważnym, czy nieważnym. Dokąd nie wykluczy się istnienia pokrewieństwa naturalnego w pierwszym stopniu (np. nupturienta z córką żony), nie można będzie uzyskać dyspensy.

Przeszkoda ustaje przez udzielenie dyspensy – w zwyczajnych okolicznościach – przez ordynariusza miejsca; w niebezpieczeństwie śmierci, gdy nie można odnieść się do ordynariusza miejsca – proboszcz, szafarz odpowiednio delegowany, kapłan lub diakon obecny przy zawieraniu małżeństwa w formie nadzwyczajnej oraz spowiednik; natomiast w przypadku naglącym, jeśli przeszkoda jest tajna – wszyscy wyżej wymienieni. Dyspensa byłaby niemożliwa tylko wtedy, gdyby istniała wątpliwość, czy między nupturientami nie zachodzi pokrewieństwo w linii prostej.

Adopcja albo przysposobienie prawne jest to akt władzy cywilnej, na podstawie którego osobę obcą przyjmuje się do rodziny i uznaje za syna lub córkę. Kodeks Prawa Kanonicznego postanawia, że „dzieci adoptowane zgodnie z przepisami prawa cywilnego uważane są za dzieci tego lub tych, którzy je adoptowali” (kan. 110). Skutkiem aktu adopcji jest, iż nie mogą ważnie zawrzeć małżeństwa:

Gdy małżonkowie przysposobią np. dwoje obcych sobie dzieci (dziewczynkę i chłopca), wówczas między tymi dziećmi zachodzi przeszkoda pokrewieństwa prawnego w drugim stopniu linii bocznej. Podobnie jest, gdy przysposabiający mają już swoje dziecko naturalne.

Przeszkoda pokrewieństwa prawnego ma pochodzenie kościelne i ma charakterbezwzględny.

Wadliwe wyrażenie zgody małżeńskiej

Jest to pierwsza z wad zgody małżeńskiej i dotyczy braku minimalnego stopnia używania rozumu, a więc koniecznego do ważnego wyrażenia konsensu małżeńskiego. Norma ta stanowi najbardziej radykalną formę niezdolności konsensualnej.

Podstawową przyczyną wywołującą taki stan rzeczy może być np. niedorozwój lub choroba psychiczna. Przyczyny braku wystarczającego używania rozumu (a więc i nieważności małżeństwa) mogą mieć charakter stały (choroba psychiczna, niedorozwój umysłowy w poważnym stopniu) lub przejściowy (np. upicie się). Do stwierdzenia przez sąd kościelny nieważności małżeństwa z tego tytułu, określony stan chorobowy musi istnieć w chwili wyrażania małżeńskiego konsensu.

Wada ta dotyczy przypadków, gdy nupturient nie jest pozbawiony władzy używania rozumu i zdaje sobie sprawę z natury małżeństwa, ale nie ma rozeznania co do wartości i powagi istotnych praw i obowiązków. Nupturient, który nie zdaje sobie sprawy z przedmiotu umowy, nie może jej ważniezawrzeć.

WAŻNE

Kodeks stanowi, iż obydwojgu małżonkom przysługują jednakowe prawa i obowiązki. Obydwoje mają prawo i obowiązek zachowania współżycia małżeńskiego, „chyba że usprawiedliwia ich zgodna z prawem przyczyna” (kan. 1151). Każdy z małżonków ma prawo przerwać pożycie małżeńskie, jeśli wyraźnie lub milcząco nie daruje winy stronie cudzołożnej, chyba że „albo stał się przyczyną lub sam także popełnił cudzołóstwo” (kan. 1152 § 1). Współmałżonek niewinny może zrzec się prawa do separacji, dopuszczając z powrotem drugą stronę do życia małżeńskiego (zob. kan. 1152 § 1–2; 1155).

Istotne obowiązki małżeńskie charakteryzują się: wzajemnością, gdyż małżonkowie mają względem siebie te same prawa i obowiązki, niezmiennością i ciągłością, gdyż zawsze są one związane z węzłem małżeńskim, wyłącznością, gdyż obowiązują tylko w małżeństwie, nieodwołalnością, gdyż nie zależą od woli małżonków, lecz pochodzą z zawartegomałżeństwa.

WAŻNE

Małżeńska miłość jest bardzo ważnym elementem troski o dobro małżonków, ale nie jest istotnym obowiązkiem w znaczeniu prawnym, gdyż jest trudna do określenia i do sprawdzenia.

Do ważności małżeństwa wymagane jest przeciętne rozeznanie przedmiotu i znaczenia obowiązków małżeńskich. Jeśli nupturient w swej lekkomyślności, psychicznie lub moralnie niedojrzały nie przywiązuje żadnej wagi do istotnych praw i obowiązków, małżeństwo będzie nieważne.

Obowiązki służące realizacji dobra małżonków:

Obowiązki związane z wydawaniem na świat potomstwa i jego wychowaniem:

zachowanie małżeńskiej wierności

oddawanie powinności małożeńskiej zmierzającej do zrodzenia dzieci

pożycie intymne ze współmałżonkiem na ludzki sposób

przyjęcie dzieci poczętych ze współmałżonkiem

zachowanie dozgonnego charakterumałżeństwa, czyli nierozerwalnośći

wychowanie ogólnoludzkie

pielęgnowanie wspólnoty życia i świadczenie współmałżonkowi pomocy

wychowanie fiyczne

przyczynianie się do współnego dobra

wychowanie religijne

Ten kanon jest obok symulacji najczęstszym tytułem procesów kanonicznych o nieważność małżeństwa. Został wprowadzony jako nowy tytuł do Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 r. i stanowi dowód na to, jak prawo kanoniczne stara się nadążać za życiem i rozwojem nauki o człowieku. A w szczególności wiedzą o psychicznej strukturze osoby ludzkiej i jej ułomnościach np. psychopatiach, charakteropatiach, socjopatiach, patologiach czy nieprawidłowościach osobowości. Nie są to choroby psychiczne, ale takie konstrukcje psychiki człowieka, które nie pozwalają zbudować wspólnoty małżeńskiej i realizować istotnych obowiązków małżeńskich.

WAŻNE

Dowodzenie nieważności z tego kanonu różni się od pozostałych tytułów, gdzie bada się przede wszystkim fakty przedślubne, próbując tam znaleźć symptomy np. nieszczerego ślubowania, zastraszenia czy ukrywania. Natomiast niezdolność psychiczna najczęściej objawia się dopiero po ślubie, gdy strony zamieszkają razem, pojawi się dziecko i codzienne obowiązki. Stąd w procesach z tego tytułu bada się głównie fakty po ślubne i przekazuje sprawę biegłemu sądowemu – psychiatrze lub psychologowi, celem wydaniaopinii.

Oczywiście niezdolność musi istnieć już w momencie zawierania małżeństwa. Nie mówimy też o różnego rodzaju trudnościach charakteru, które można przezwyciężyć pracą nad sobą czy pomocą innych, ale o poważne, niepokonalne niedyspozycje psychiczne i osobowościowe, które nie pozwalają na nawiązanie jedności psychofizycznej między małżonkami, np. zaburzenie osobowości, chroniczny alkoholizm, narkomania, anomalie seksualne (np. homoseksualizm, nimfomania), sadyzm, masochizm, duży stopień niedojrzałości osobowościowej, skrajny egoizm itp.

WAŻNE

Zgodnie z jurysprudencją rotalną narkomani uznawani są za niezdolnych do prawidłowych i trwałych relacji międzyosobowych. Nie odnosi się to jednak do przyjmujących narkotyki tylko okazjonalnie. Każdy przypadek należy traktować oddzielnie.

Nie ma znaczenia, czy zaburzenie natury psychicznej, powodującej niezdolność (incapacitas), jest uleczalne czy nieuleczalne. Brany jest bowiem pod uwagę tylko stan psychiki i osobowości nupturienta, jaki istniał w chwili zawierania ślubu. Do stwierdzenia przez sąd kościelny nieważności małżeństwa z tego tytułu należy udowodnić, iż niezdolność w stopniu zaawansowanym istniała w chwili zawierania małżeństwa i już wtedy spowodowała jego nieważność.

Małżeństwo może być zawarte nieważnie z powodu braku odpowiedniej wiedzy dotyczącej natury i celu małżeństwa. Z określenia „przez jakieś seksualne współdziałanie” wynika, że szczegółowe wiadomości na ten temat nie są wymagane. Nieważne natomiast byłoby małżeństwo, gdyby nupturient był przekonany, że dzieci przychodzą na świat bez seksualnego współdziałania małżonków.

Domniemanie prawne przemawia za tym, że osoby, które osiągnęły dojrzałość (postpubertatem), mają wystarczającą wiedzę co do natury małżeństwa (kan. 1096 § 2). Gdyby było przeciwnie, trzeba by to udowodnić. Małoletniego mężczyznę uważa się za dojrzałego (pubes) od 14. roku życia, kobietę zaś od skończonego 12. roku.

Błąd oznacza fałszywy sąd o rzeczy (pomyłkę), czyli mniemanie nieodpowiadające rzeczywistości. Może on dotyczyć osoby narzeczonego lub jego przymiotu. Błąd może dotyczyć albo bezpośrednio osoby, albo też jej przymiotów (np. wieku), albo istoty małżeństwa lub jego koniecznych (istotnych) przymiotów. Błąd może poprzedzać małżeństwo i wpłynąć na jego zawarcie albo też towarzyszyć zawarciu, nie wywierając na niegowpływu.

Błąd co do osoby powoduje nieważność małżeństwa, bez względu na to, czy wpłynął na zawarcie małżeństwa, czy tylko mu towarzyszył. Taki błąd najczęściej łączy się z podstępem. Nieważność ta ma swe źródło w prawie naturalnym, ponieważ zgoda na małżeństwo jest skierowana do innej osoby.

Błąd co do przymiotu osoby czyni małżeństwo nieważnym, jeśli ten przymiot był zamierzony, wymagany bezpośrednio (czyli wprost), a nie w sposób domniemany czy pośredni, oraz zasadniczo, tzn. z wykluczeniem innych możliwości. Nieważność małżeństwa zależy od nastawienia woli nupturienta. Musi być brany pod uwagę i stawiany przez zawierającego małżeństwo przymiot sam w sobie ważny, np. płodność. Tak więc małżeństwo byłoby nieważne, gdyby nupturient żenił się z daną dziewczyną tylko dlatego, że jest ona dziewicą: Chcę poślubić dziewicę, za którą uważam Beatę.

Wówczas ten błąd (co do przymiotu osoby) staje się jakby równoznaczny z błędem co do osoby. Małżeństwo natomiast będzie ważne, jeżeli narzeczony zgodził się na jego zawarcie, będąc jedynie mylnie przekonanym, że Beata jest dziewicą: Chcę poślubić Beatę, którą uważam za dziewicę.

Podstęp to rozmyślne działanie lub zachowanie się celem wprowadzenia kogoś w błąd i skłonienia go np. do zawarcia małżeństwa. Dlatego duszpasterz przy spisywaniu protokołu przedślubnego powinien pytać narzeczonych, czy któreś z nich nie ukrywa czegoś, co mogłoby w małżeństwie zakłócić w sposób poważny życie wspólnoty. Kodeks Prawa Kanonicznego w jednym tylko przypadku wprost wspomina o podstępnym wprowadzeniu w błąd przez zatajenie niepłodności (kan. 1084 § 3; 1098). Gdyby narzeczeni (obydwoje) wiedzieli o swojej niepłodności i mimo to pobrali się, małżeństwo będzie ważnie zawarte, gdyż wtedy nie ma podstępu. Wprowadzenie drugiej strony w błąd może dotyczyć np. zaawansowanej skłonności do picia alkoholu, narkomanii, ciąży z inną osobą, obciążenia natury moralnej, zaciągniętego długu, popełnionych przestępstw, itp.

Błąd co do istotnych przymiotów małżeństwa zazwyczaj nie wywiera wpływu na wolę i może istnieć razem z podstawową świadomością dotyczącą natury małżeństwa. Wystarczy, że narzeczeni chcą zawrzeć prawdziwe małżeństwo. Gdyby jednak pod wpływem błędu pozytywnym aktem woli wykluczyli istotne przymioty małżeństwa albo swoją zgodę małżeńską uzależnili od rozerwalności lub niesakramentalności małżeństwa, byłoby ono nieważne.

Pozorna zgoda małżeńska polega na zewnętrznym tylko wyrażeniu zgody, przy wewnętrznym całkowitym lub częściowym sprzeciwie woli. Jest to zgoda fikcyjna, nieszczera. Nupturient bowiem tylko zewnętrznie wyraża przyzwolenie na małżeństwo, wewnętrznie zaś albo małżeństwa nie chce, albo chce, ale według swego uznania, czyli niezgodnie z prawem.

Zgoda małżeńskajest:

Rezygnacja już po ślubie przez jednego albo oboje z małżonków z nabytych praw małżeńskich czy z wypełniania podjętych obowiązków nie spowoduje nieważności związku małżeńskiego, stanowi jednak nadużycie małżeństwa.

WAŻNE

Do zakresu kanonicznego badania przedślubnego należy obowiązek zdobycia pewności, iż nupturienci pragną szczerze zawrzeć związek trwały, na całe życie, jeden, czyli wierny do końca i gotowy do zrodzenia potomstwa, jeśli Pan ich nim obdarzy. Nie wyklucza to planowania dzieci w sposób rozumny, zgodnie z nauczaniem Kościoła.

Rota Rzymska sprowadza częściową symulację zgody małżeńskiej do trzech dóbr:

Warunek oznacza okoliczność, od której kontrahent uzależnia skuteczność wyrażonej przez siebie zgody. Zgoda małżeńska jest warunkowa, gdy jej skuteczność pozytywnym aktem woli nupturienta zostaje uzależniona od postawionego warunku, czyli od jakiejś okoliczności niepewnej w danej chwili. Prawodawca zakazuje zawierania małżeństwa pod warunkiem dotyczącym przyszłości umowy, charakter małżeństwa domaga się bowiem, aby zaistniało ono natychmiast po wyrażeniukonsensu.

WAŻNE

Jeżeli nupturient czy obydwoje nupturienci oświadczą, iż do umowy małżeńskiej dodają godziwy warunek odnoszący się do teraźniejszości lub przeszłości, od którego uzależniają ważność swojego związku, należy sprawdzić, czy sposób, w jaki chcą się przekonać o spełnieniu tego warunku, jest godziwy. Jeżeli duszpasterz uzna to za słuszne, to skieruje do ordynariusza miejsca prośbę o zgodę, a po jej uzyskaniu dostosuje się do otrzymanych wytycznych.

Zgoda małżeńska wymaga wolności kwalifikowanej, tj. wolności od wszelkiego zewnętrznego wpływu: lęku, szantażu, zastraszenia, przymusu lub bojaźni.

Przymus to nacisk krępujący swobodę działania. Może być:

Bojaźń jest to uczucie lęku, spowodowane grożącym aktualnie lub w niedalekiej przyszłości niebezpieczeństwem jakiegoś zła. Istotnymi elementami bojaźni są: grożące zło oraz lęk, czyli wstrząs umysłu ograniczający działanie woli. Bojaźń może być:

Oprócz bojaźni zwykłej, bierze się pod uwagę także bojaźń szacunkową. Powstaje ona z obawy przed gniewem, niezadowoleniem rodziców lub innych osób, którym się podlega, oraz przed wyrządzeniem im przykrości. Obawa ta może być także subiektywna, wówczas uwzględnia się takie okoliczności, jak: atmosfera, w jakiej wychował się nupturient, wiek, płeć, usposobienie itp.

Bojaźń powoduje nieważność małżeństwa tylko wtedy, gdy spełnia następujące warunki:

Niezachowanie formy kanonicznej zawarcia małżeństwa

Publiczny charakter małżeńskiej umowy domaga się, aby zgoda małżeńska została wyrażona w formie zewnętrznej, określonej przez prawo kanoniczne. Kodeks Prawa Kanonicznego (kan. 1108 § 1) stanowi, że ważne są tylko małżeństwa zawarte wobec asystujących: ordynariusza miejsca albo proboszcza, albo kapłana lub diakona delegowanego przez jednego z nich, a także wobec dwóch zwykłych świadków z uwzględnieniem następujących wyjątków:

Zawarcie „nowego” małżeństwa

Jeżeli sąd kościelny stwierdzi nieważność danego małżeństwa, wówczas każda strona tego nieważnego związku może zawrzeć nowy związek sakramentalny. Tak naprawdę ma wówczas możliwość zawrzeć pierwszy w życiu związek sakramentalny, ponieważ ten poprzedni nigdy nie istniał. Czasami sąd kościelny do wyroku dołącza klauzulę zakazującą zawarcia małżeństwa bez zgody ordynariusza miejsca. Oznacza to, że można zawrzeć związek sakramentalny, ale po spełnieniu pewnych warunków – przede wszystkim sprawdza się, czy ustały przyczyny powodujące nieważność poprzedniego małżeństwa. Prośbę o zgodę na zawarcie małżeństwa kieruje do kurii biskupiej w imieniu narzeczonych proboszcz parafii, w której odbywa się bezpośrednie przygotowanie do ślubu.

To, że małżeństwo zostało zawarte nieważnie, w niczym nienarusza praw zrodzonego w związku potomstwa. Jest ono w Kościele Katolickim traktowane jako zrodzone w ważnym małżeństwie, gdyż za takie było uważane w chwili narodzin dziecka lub dzieci i późniejsze orzeczenie nieważności nie jest w stanie zmienić tego faktu. Naturalnie obie strony nadal są zobowiązane do wypełniania obowiązków wobec potomstwa wynikających z prawa naturalnego i nałożonych przez prawo cywilne w zakresie wychowania i utrzymaniamaterialnego.