Kompedium BHP: Warunki pracy, Ergonomia, hałas i chemia ebook

Copyright © by Wiedza i Praktyka sp. z o.o.

Warszawa 2026

Copyright © by Wiedza i Praktyka sp. z o.o.

Warszawa 2026

Kompedium BHP

Warunki pracy, Ergonomia, hałas i chemia

Kompedium BHP: Warunki pracy, Ergonomia, hałas i chemia

Copyright © Warszawa 2026 by Wiedza i Praktyka sp. z o.o.

Autorzy: Jozef M. Boguszewski, Mariusz Foremniak, Aneta Mościcka, Jan M. Pioro,

Przemysław Ł. Siemiątkowski, Piotr Skura, Robert Widzisz, Jerzy Wroński,

Lesław Zieliński, Tomasz Zwolak

Redakcja: Anna Jagodzińska

Redakcja merytoryczna: Agnieszka Gawrońska, Bartosz Łukasiak

Korekta: Zespół

Koordynator produkcji: Mariusz Jezierski

Koordynator projektów wydawniczych: Anna Jagodzińska

Content & Publishing Leader: Marta Grabowska-Peda

Projekt graficzny okładki: Agnieszka Makowska

Zdjęcie na okładce: Adobe Stock

Skład i łamanie: Agnieszka Makowska

Wydanie I

Stan prawny: marzec 2026 r.

ISBN: 978-83-8409-603-1

Kod produktu: 3OH82

Wydawca:

Wiedza i Praktyka sp. z o.o.

03-918 Warszawa, ul. Łotewska 9a

tel. 22 518 29 29, faks 22 617 60 10

www.wip.pl

Druk i oprawa: KRM Druk sp. z o.o 

Dystrybucja: ATENEUM www.ateneum.pl

Publikacja uwzględnia stan prawny obowiązujący na dzień 1 marca 2026 r.

Niniejsza publikacja oraz wszystkie zawarte w niej teksty, grafiki i materiały są chronione prawem autorskim. Żadna część tej książki nie może być reprodukowana, przechowywana w systemach wyszukiwania lub transmitowana w jakiejkolwiek formie i jakimikolwiek środkami – elektronicznymi, mechanicznymi, kopiowania, nagrywania lub innymi – bez uprzedniej pisemnej zgody Redakcji.

Zakaz ten nie dotyczy cytowania ww. materiałów w granicach dozwolonego użytku, z powołaniem się na źródło.

Treści zawarte w niniejszej publikacji mają charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Publikacja została przygotowana z zachowaniem najwyższej staranności oraz z wykorzystaniem wysokich kwalifikacji, wiedzy i doświadczenia autorów oraz konsultantów. Niemniej jednak zawiera ona ogólne wskazówki i nie powinna być traktowana jako indywidualna porada prawna, finansowa, medyczna ani żadna inna forma profesjonalnej konsultacji.

Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za decyzje podjęte na podstawie informacji zawartych w tej publikacji. W przypadku potrzeby uzyskania specjalistycznej porady zaleca się konsultację z odpowiednim ekspertem lub specjalistą w danej dziedzinie.

Spis treści

Warunki pracy 5

Bhp przy pracach na wysokości 7

Bhp przy transporcie magazynowym 21

Monotonia stwarza zagrożenie bezpieczeństwa pracy 38

Mobbing w środowisku pracy 48

Sposoby na walkę ze stresem w miejscu pracy 67

Ergonomia 85

Ergonomiczne procesy pracy 86

Stanowisko pracy powinno odpowiadać indywidualnym cechom pracownika 101

Źle zorganizowane stanowisko biurowe odbije się w przyszłości .na zdrowiu pracowników 113

Zasady kontroli dolegliwości mięśniowo-szkieletowych związanych z pracą 125

Ocena warunków pracy na stanowiskach pracy biurowej na podstawie list kontrolnych 141

Ogrzewanie w pomieszczeniach pracy 170

Oświetlenie pomieszczeń i stanowisk pracy 183

Hałas 199

Im wyższe natężenie hałasu, tym zysk z jego obniżenia jest większy 200

Ocena ryzyka zawodowego pracowników narażonych na hałas 224

Chemia 237

Regulacje REACH i CLP wraz z oceną ryzyka zawodowego przy .czynnikach chemicznych 238

Bezpieczne magazynowanie chemicznych materiałów niebezpiecznych 269

Chemia na budowie 292

Warunki pracy

Bhp przy pracach na wysokości

Prace na wysokości stanowią bardzo duże zagrożenie i ryzyko wypadków. Upadki z wysokości powodują przeważnie ciężkie uszkodzenia ciała, a bardzo często kończą się śmiercią poszkodowanego. Prace z użyciem drabin czy na rusztowaniach i pomostach roboczych stanowią niebezpieczeństwo zarówno dla samych pracowników, jak i innych osób niezwiązanych bezpośrednio z procesem pracy.

Bardzo często w życiu codziennym, w czasie wykonywania różnych zadań, mamy do czynienia z pracą na wysokości. Tego typu prace można spotkać w różnych gałęziach przemysłu. Najczęściej jednak w budownictwie, m.in.:

Stanowiska pracy na wysokości

Praca na wysokości w rozumieniu przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy jest to praca wykonywana na powierzchni znajdującej się na wysokości co najmniej 1,0 m nad poziomem podłogi lub ziemi. Do tego rodzaju pracy nie zalicza się pracy na powierzchni, niezależnie od wysokości, na jakiej się znajduje, jeżeli powierzchnia ta:

Zabezpieczenie pracowników przed upadkiem

Na powierzchniach wzniesionych na wysokość powyżej 1,0 m nad poziomem podłogi lub ziemi, na których w związku z wykonywaną pracą mogą przebywać pracownicy, lub służących jako przejścia, powinny być zainstalowane balustrady ochronne składające się z poręczy ochronnych umieszczonych na wysokości co najmniej 1,1 m i krawężników o wysokości co najmniej 0,15 m. Pomiędzy poręczą a krawężnikiem powinna być umieszczona w połowie wysokości poprzeczka lub przestrzeń ta powinna być wypełniona w sposób uniemożliwiający wypadnięcie osób. Jeżeli ze względu na rodzaj i warunki wykonywania prac na wysokości zastosowanie balustrad, o których mowa wyżej, jest niemożliwe, należy stosować inne skuteczne środki ochrony pracowników przed upadkiem z wysokości, odpowiednie do rodzaju i warunków wykonywania pracy (np. rusztowania ochronne, siatki ochronne, środki ochrony indywidualnej zabezpieczające przed upadkiem z wysokości). Wymagania te nie dotyczą ramp przeładunkowych.

Fot. 1. Zabezpieczenie otworu w stropie na windę, brak deski bortnicowej

Zasady bhp dotyczące prac na wysokości

Prace na wysokości powinny być organizowane i wykonywane w sposób niezmuszający pracownika do wychylania się poza poręcz balustrady lub obrys urządzenia, na którym stoi.

Jeżeli tymczasowa praca na wysokości nie może być wykonana w sposób bezpieczny i zgodnie z warunkami ergonomicznymi z odpowiedniej powierzchni, wówczas:

Praca na wysokości może być wykonywana tylko wtedy, gdy warunki pogodowe nie zagrażają bezpieczeństwu i zdrowiu pracowników. Przy jej organizacji najpierw należy zastosować środki ochrony zbiorowej (np. balustrady, rusztowania ochronne, rusztowania robocze, siatki ochronne), a dopiero w razie braku możliwości ich użycia należy sięgnąć po środki ochrony indywidualnej.

Środki ochrony zbiorowej zapobiegające upadkom z wysokości mogą mieć przerwy jedynie w miejscach wejścia lub zejścia z drabin lub schodów.

Gdy wykonanie szczególnego zadania wymaga czasowego usunięcia środka ochrony zbiorowej zapobiegającego upadkom, wówczas:

natychmiast po całkowitym lub częściowym zakończeniu danego zadania środki ochrony zbiorowej zapobiegające upadkom muszą zostać ponownie zainstalowane.

Przy pracach na: drabinach, klamrach, rusztowaniach i innych podwyższeniach nieprzeznaczonych na pobyt ludzi, na wysokości do 2 m nad poziomem podłogi lub ziemi niewymagających od pracownika wychylania się poza obrys urządzenia, na którym stoi, albo przyjmowania innej wymuszonej pozycji ciała grożącej upadkiem z wysokości, należy zapewnić, aby:

Przy pracach wykonywanych na rusztowaniach na wysokości powyżej 2 m od otaczającego poziomu podłogi lub terenu zewnętrznego oraz na podestach ruchomych wiszących należy w szczególności:

Przy pracach na: słupach, masztach, konstrukcjach wieżowych, kominach, konstrukcjach budowlanych bez stropów, a także przy ustawianiu lub rozbiórce rusztowań oraz przy pracach na drabinach i klamrach na wysokości powyżej 2 m nad poziomem terenu zewnętrznego lub podłogi należy w szczególności:

Wymagania bhp dla budowanych obiektów budowlanych

Krawędzie stropów, pomostów roboczych powinny być zabezpieczone balustradą ochronną lub innymi środkami ochrony zbiorowej.

Fot. 2. Brak zabezpieczenia krawędzi stropu przed możliwością upadku osób z wysokości

Dojścia do stanowisk pracy, przejścia, biegi klatek schodowych, podesty, spoczniki także powinny być zabezpieczone balustradą ochronna od strony przestrzeni otwartej.

Przejścia o pochyleniu większym niż 15% powinny być zaopatrzone w listwy umocowane poprzecznie w odstępach nie mniejszych niż 0,4 m lub powinny być zapewnione schody o szerokości nie mniejszej niż 0,75 m.

Fot. 3. Biegi schodów klatki schodowej niezabezpieczone balustradą ochronną od strony przestrzeni otwartej

Otwory w stropach (otwory technologiczne, otwory szachtów), na których prowadzone są prace lub do których jest możliwy dostęp ludzi, powinny być zabezpieczone przed możliwością wpadnięcia lub ogrodzone balustradą ochronną.

Fot. 4. Brak zabezpieczenia otworu w stropie przed możliwością wpadnięcia osób

Otwory w ścianach zewnętrznych obiektu budowlanego (otwory na okna, na drzwi balkonowe), których dolna krawędź znajduje się poniżej 1,1 m od poziomu stropu lub pomostu, powinny być zabezpieczone balustradą ochronną, podobnie taką balustradą powinny być zabezpieczone otwory szybów windowych wznoszonego budynku.

Fot. 5. Brak zabezpieczenia otworów w ścianach zewnętrznych przed możliwością upadku osób z wysokości

Wymagania bhp przy pracy na dachach

Osoba wykonująca roboty w pobliżu krawędzi dachu płaskiego lub dachu o nachyleniu do 20% jest obowiązana posiadać odpowiednie zabezpieczenia przed upadkiem z wysokości: środki ochrony zbiorowej, w szczególności balustrady, rusztowania ochronne, siatki ochronne lub siatki bezpieczeństwa. Stosowanie środków ochrony indywidualnej, w szczególności takich jak szelki bezpieczeństwa, jest dopuszczalne, gdy nie ma możliwości stosowania środków ochrony zbiorowej. Osoba wykonująca roboty na dachu o nachyleniu powyżej 20%, jeżeli nie stosuje się rusztowań ochronnych, jest obowiązana stosować środki ochrony indywidualnej lub inne urządzenia ochronne.

Prace na wysokości przy użyciu drabin

Do pracy na wysokości mogą być wykorzystywane drabiny jako stanowiska robocze, jedynie w warunkach, w których wykorzystanie innego, bardziej bezpiecznego sprzętu roboczego nie jest uzasadnione z powodu niskiego poziomu ryzyka i krótkotrwałego ich wykorzystania albo istniejących okoliczności, których pracodawca nie może zmienić. Na przykład w celu zamontowania oprawy oświetleniowej w wąskim korytarzu użyjemy drabiny, a nie rusztowania, którego nie będzie można tych warunkach zmontować.

Podstawowe zasady bhp przy użyciu drabin

Drabiny:

Drabiny muszą być używane w taki sposób, aby:

Przenośne drabiny muszą być zabezpieczone przed przemieszczaniem się w trakcie ich użytkowania za pomocą urządzeń przeciwpoślizgowych przy górnych lub dolnych końcach podłużnic albo poprzez inne rozwiązania o równoważnej skuteczności, np. poprzez zastosowanie stabilizatorów, stopek, wiązań. Drabina przystawna, wykorzystywana jako tymczasowe dojście do stanowisk pracy, powinna wystawać ponad powierzchnię, na którą prowadzi, co najmniej 0,75 m, a kąt jej nachylenia powinien wynosić od 65 stopni do 75 stopni. Większy kąt może spowodować ześlizgnięcie się drabiny. Drabina bez pałąków, której długość przekracza 4 m, przed podniesieniem lub zamontowaniem ma być wyposażona w prowadnicę pionową, umożliwiającą założenie urządzenia samohamownego, połączonego z linką bezpieczeństwa szelek bezpieczeństwa.

Przy używaniu drabin przenośnych niedopuszczalne jest:

Nigdy nie należy używać drabiny drewnianej sporządzonej we własnym zakresie z rozciętych na pół żerdzi. Nie wolno posługiwać się drabiną drewnianą ze szczeblami przybitymi do podłużnic. Nie można malować drabiny drewnianej farbą kryjącą,bowiem taka farba niepotrzebnie osłania ewentualne uszkodzenia drabiny. Drabiny rozstawne należy zabezpieczyć przed rozsunięciem się (np. łańcuchem).

Fot. 6. Drabina rozstawna – brak zabezpieczenia przed rozsunięciem się drabiny

Przy pracach budowlanych z użyciem drabin należy przestrzegać następujących wymagań:

Fot. 7. Drabina ustawiona bezpośrednio przy niezabezpieczonym otworze w ścianie zewnętrznej budynku

Środki ochrony zbiorowej

Siatki bezpieczeństwa to jeden z nowoczesnych środków ochrony zbiorowej zabezpieczający osoby pracujące na wysokości oraz skutecznie chroniący przed spadaniem z góry przedmiotów. W budownictwie mogą być stosowane siatki:

Podział siatek

Ze względu na maksymalny rozmiar oczka siatki i oddziaływanie energii czynnej rozróżnia się siatki klasy: A1, A2, B1, B2. Z uwagi na sposób ich wykorzystania wyróżnia się:

Siatki typu S stosowane są jako zabezpieczenie przed upadkiem z wysokości przy prowadzeniu prac dachowych i na konstrukcjach szkieletowych hal oraz jako zabezpieczenie otworów w stropach budynków. Siatki typu T są wykorzystywane do zabezpieczenia pracowników przed upadkiem z wysokości podczas pracy przy krawędziach stropów, dachów o nachyleniu większym niż 20 stopni, podczas prac zbrojarskich, szalunkowych, tam, gdzie nie można zainstalować balustrad ochronnych. Są one rozpięte na konstrukcji wsporczej zamocowanej do stropu lub elewacji niższej kondygnacji. Siatki typu U montowane są do wsporników pionowych na krawędziach dachów płaskich i o nachyleniu do 20 stopni, na krawędziach stanowisk roboczych znajdujących się na wysokości. Mogą one również stanowić wypełnienie balustrad ochronnych. Siatki typu V mocowane są na specjalnych wysięgnikach zamontowanych wokół krawędzi wznoszonego obiektu. Zabezpieczają one przed ryzykiem upadku z wysokości jednocześnie kilka poziomów roboczych.

Fot. 8. Zabezpieczenie krawędzi stropu siatką bezpieczeństwa typu T

Siatki bezpieczeństwa dostarczone przez producenta muszą:

Zasady użytkowania

Każda siatka bezpieczeństwa może być użytkowana tylko z ważnym okresem gwarancji oraz zgodnie z instrukcją montażu lub według opracowanego indywidualnego planu montażu.

Plan montażu powinien zawierać minimum następujące informacje:

Nie wolno użytkować siatek bezpieczeństwa bez ważnego okresu gwarancji.

Fot. 9. Zabezpieczenie siatką bezpieczeństwa otworu naświetla w dachu hali (siatka typu S).

Środki ochrony indywidualnej zabezpieczające przed upadkiem z wysokości

Przy pracach na wysokości przemieszczane w poziomie stanowisko robocze powinno mieć zapewnione mocowanie końcówki linki bezpieczeństwa do pomocniczej liny ochronnej lub prowadnicy poziomej, zamocowanej na wysokości około 1,5 m wzdłuż zewnętrznej strony krawędzi przejścia. Wytrzymałość i sposób zamocowania prowadnicy powinien uwzględniać obciążenie dynamiczne spadającej osoby. W przypadku gdy zachodzi konieczność przemieszczania stanowiska pracy w pionie, linkę bezpieczeństwa szelek bezpieczeństwa należy zamocować do prowadnicy pionowej za pomocą urządzenia samohamującego. Długość linki bezpieczeństwa szelek bezpieczeństwa nie może być większa niż 1,5 m.

Bezwzględnym wymogiem w razie stwierdzenia zagrożenia upadkiem jest wyposażenie pracowników w zabezpieczenia przeciwupadkowe i przeciwurazowe.

Zabezpieczenia przeciwupadkowe to system powstrzymujący spadanie z wysokości lub zapobiegający spadaniu z wysokości (do nadawania pozycji podczas pracy na wysokości, uniemożliwiający rozpoczęcie spadania), składający się z uprzęży w postaci szelek bezpieczeństwa, podzespołu łącząco-amortyzującego składającego się z linki bezpieczeństwa z amortyzatorem (np. amortyzatorem włókienniczym) lub urządzenia samohamownego, przyłączonego do konstrukcji stałej bądź liny zaczepowej, punktu zaczepienia (kotwiczenia). Jako podzespół łącząco-amortyzujący mogą też być stosowane urządzenia samozaciskowe (np. z giętką lub sztywną prowadnicą).

Punkt zakotwienia to punkt, do którego zaczepiony jest podzespół łącząco-amortyzujący. Powinien on charakteryzować się odpowiednią wytrzymałością (do przeniesienia obciążeń, w tym obciążeń dynamicznych powstających w czasie spadania).

Fot. 10. Punkt kotwienia zamontowany do konstrukcji dachu

Należy pamiętać o tym, aby przy doborze środków zabezpieczających przed upadkiem z wysokości uwzględnić wolną przestrzeń potrzebną do powstrzymania upadku, taka przestrzeń może wynosić nawet 6 metrów.

Natomiast zabezpieczenia przeciwurazowe to przede wszystkim środki ochrony indywidualnej – hełmy ochronne do pracy na wysokości (np. hełmy ochronne z dodatkową wkładką amortyzującą w przypadku uderzeń bocznych) zabezpieczające pracownika przed skutkami tych uderzeń.

Środki ochrony indywidualnej zabezpieczające przed upadkiem z wysokości powinny: