Ochrona zabytków w parafii. Praktyczny przewodnik dla proboszczów ebook

Ochrona zabytków w parafii. Praktyczny przewodnik dla proboszczów

Copyright © Warszawa 2026 by Wiedza i Praktyka sp. z o.o

Autor: Wojciech Grecki

Redakcja: Anna Konarzewska-Żuczek

Korekta: Zespół

Koordynator produkcji: Mariusz Jezierski

Koordynator projektów wydawniczych: Anna Jagodzińska

Content & Publishing Leader: Marta Grabowska-Peda

Projekt graficzny okładki: Agnieszka Makowska

Zdjęcie na okładce: Freepick

Skład i łamanie: Agnieszka Makowska

Wydanie I

Stan prawny: kwiecień 2026 r.

ISBN: 978-83-8409-633-8

Kod produktu: 1QS7

Wydawca:

Wiedza i Praktyka sp. z o.o.

03-918 Warszawa, ul. Łotewska 9a

tel. 22 518 29 29, faks 22 617 60 10

www.wip.pl

Publikacja uwzględnia stan prawny obowiązujący na dzień 1 kwietnia 2026 r.

Niniejsza publikacja oraz wszystkie zawarte w niej teksty, grafiki i materiały są chronione prawem autorskim. Żadna część tego e-booka nie może być reprodukowana, przechowywana w systemach wyszukiwania lub transmitowana w jakiejkolwiek formie i jakimikolwiek środkami – elektronicznymi, mechanicznymi, kopiowania, nagrywania lub innymi – bez uprzedniej pisemnej zgody Redakcji.

Zakaz ten nie dotyczy cytowania ww. materiałów w granicach dozwolonego użytku, z powołaniem się na źródło.

Treści zawarte w niniejszej publikacji mają charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Publikacja została przygotowana z zachowaniem najwyższej staranności oraz z wykorzystaniem wysokich kwalifikacji, wiedzy i doświadczenia autorów oraz konsultantów. Niemniej jednak zawiera ona ogólne wskazówki i nie powinna być traktowana jako indywidualna porada prawna, finansowa, medyczna ani żadna inna forma profesjonalnej konsultacji.

Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za decyzje podjęte na podstawie informacji zawartych w tej publikacji. W przypadku potrzeby uzyskania specjalistycznej porady zaleca się konsultację z odpowiednim ekspertem lub specjalistą w danej dziedzinie.

Spis treści

Obiekty zabytkowe w parafii i ich ochrona 5

Kiedy i na jakich zasadach należy uzyskać pozwolenie konserwatorskie? 12

Jakie skutki wywołuje ujęcie obiektu sakralnego w gminnej ewidencji zabytków? 20

Umieszczenie w kościele zabytkowym i jego otoczeniu tablic pamiątkowych i małych obiektów upamiętniających 27

Decyzje nadzorcze konserwatora zabytków w odniesieniu do sakralnych zabytków nieruchomych 32

Administracyjne kary pieniężne za naruszenie przez zarządcę parafii przepisów ochrony zabytków 38

Obiekty zabytkowe w parafii i ich ochrona

Jak w przeszłości, tak i dziś duchowny polski jest głównym opiekunem narodowych pamiątek i dziś ciąży na nim obowiązek przekazania ich w całości następnym pokoleniom. Aby te spuścizny, drogocenne ofiary ojców naszych kościołowi składane, te akta dziejów okolicy ratować, aby podpierać ściany kościelnego budynku setkami lat nadwątlone.

Różnego rodzaju obiekty o charakterze sakralnym stanowią drugą co do wielkości grupę (12 890 obiektów) wpisaną do rejestru zabytków (nieruchomych), będącego podstawowym środkiem ochrony substancji zabytkowej w Polsce. Warto podkreślić, że obiekty sakralne stanowią blisko 20% wpisów do rejestru zabytków nieruchomych (według danych na 30 kwietnia 2016 r. do rejestru wpisanych było 70 885 obiektów). Kategoria ta obejmuje m.in. świątynie, klasztory, samodzielne kaplice, a także obiekty o mniejszej skali, jak kaplice cmentarne, dzwonnice, kostnice, kapliczki przydrożne, figury pomnikowe1.

W latach 2005−2016 obiekty sakralne stanowiły 18% wszystkich nowych wpisów do rejestru zabytków (ogółem w tym okresie wpisane zostały 8692 obiekty). Najwięcej wpisywanych jest kościołów powstałych w 2. poł. XIX wieku oraz na początku XX w. Jeśli chodzi o ruchomości, to według danych Narodowego Instytutu Dziedzictwa również rejestr zabytków ruchomych dzieł sztuki i rzemiosła artystycznego obejmował 264 828 obiekty (stan na 18 czerwca 2019 r.)2, z czego wpisy w przeważającej części (195 633 ruchomości – 74% obiektów) dotyczą wyposażenia świątyń różnych wyznań, w szczególności rzymskokatolickich. Powyższe wyliczenia pokazują, że obiekty sakralne i dzieła sztuki kościelnej stanowią pokaźną część narodowego dziedzictwa i spuścizny kulturalnej. Z tego też względu na ich administratorach (w szczególności na proboszczach reprezentujących daną parafię) spoczywa duża odpowiedzialność za zachowanie ich w niepogorszonym stanie. Kościół instytucjonalny dostrzega konieczność ochrony zabytków znajdujących się w jego dyspozycji, a dokumenty dotyczące tej tematyki wydawane są zarówno na poziomie Stolicy Apostolskiej, jak i krajowych (oraz lokalnych) władz kościelnych.3

Stosownie do kanonu 1220 § 2, „Dla ochrony dóbr sakralnych oraz kosztowności należy okazać właściwą troskę o konserwację i zastosować odpowiednie środki bezpieczeństwa”. Władza kościelna może wydać w tym zakresie dalsze, szczegółowe instrukcje, w oparciu o prawo kościelne, tradycję i warunki miejscowe (kan. 1276 § 2). Kodeks ustanawia także obowiązek zarządcy kościelnego sporządzenia (bądź weryfikacji) dokładnego i szczegółowego inwentarza rzeczy nieruchomych i ruchomych: „czy to kosztownych, czy należących do dóbr kultury, czy też innych z opisem ich wartości” (kan. 1283 pkt 2). W kan. 1284 § 2 pkt 3 podkreślono obowiązek przestrzegania (obok prawa kanonicznego) również przepisów prawa państwowego, tak aby Kościół nie poniósł szkody wskutek nieprzestrzegania ustaw.

Stosownie do art. 25 ust. 1 Konkordatu między Stolicą Apostolską i Rzeczą-pospolitą Polską, podpisanego 28 lipca 1993 r., w każdej diecezji komisja powołana przez biskupa diecezjalnego będzie współpracować z właściwymi władzami państwowymi w celu ochrony znajdujących się w obiektach sakralnych i kościelnych dóbr kultury o ogólnonarodowym znaczeniu oraz dokumentów archiwalnych o wartości historycznej i artystycznej. Można tutaj mówić o istnieniu generalnej zasady współpracy między państwem a Kościołem w obszarze ochrony zabytków sakralnych.

Podstawowym dokumentem regulującym procedury i zasady ochrony zabytków sakralnych jest instrukcja Episkopatu Polski (obowiązująca od 1 kwietnia 1973 r.) pod nazwą „Normy postępowania w sprawach sztuki kościelnej”. Z instrukcji wynika m.in., że każdy zarządca parafii i kościoła powinien dysponować inwentaryzacją przedmiotów kultu i zabytków oraz wyposażenia wnętrza kościołów i kaplic, obiektów kultury, wszystkich pomieszczeń sakralnych oraz kapliczek terenu parafii. Zarządca parafii lub kościoła (proboszcz), odchodząc z zajmowanego stanowiska, przekazuje swe mu następcy wszystkie obiekty sztuki i zabytkowe przedmioty wraz z ich inwentarzem, a z aktu tego sporządza się protokół. Bez zezwolenia władzy kościelnej obiektów sztuki nie wolno sprzedawać, darować, zamieniać lub przenosić na inne miejsce. Respektowanie tych wytycznych pozwala zapobiegać rozpraszaniu się zabytków w drodze nieformalnego ich przenoszenia z miejsca na miejsce.

Ustanowiony został również wymóg uzgadniania przez administratora spraw związanych z konserwacją i adaptacją architektury zabytkowej, konserwacją i odnowieniem jej dekoracji rzeźbiarskiej i malarskiej, jak również konserwacją ruchomych dzieł sztuki zabytkowej z konserwatorem diecezjalnym. W myśl omawianego dokumentu ogólny nadzór i opiekę nad sztuką sakralną sprawuje Komisja Episkopatu do spraw Sztuki Kościelnej (obecnie Rada ds. Kultury i Ochrony Dziedzictwa Kulturalnego przy Konferencji Episkopatu Polski), w diecezji zaś biskup diecezjalny wraz z diecezjalną komisją do spraw sztuki.

W poszczególnych diecezjach wydane zostały dalsze instrukcje w sprawach ochrony dziedzictwa sztuki sakralnej, doprecyzowujące i rozwijające postanowienia instrukcji Episkopatu z 1973 r. Jest to zrozumiałe, biorąc pod uwagę upływ czasu od jej wydania, jak również rozwój (i zmiany) wiedzy oraz prawa. Przykładami może być np. „Instrukcja dotycząca obiektów zabytkowych i budownictwa kościelnego diecezji sosnowieckiej” czy też „Instrukcja o normach postępowania w sprawach sztuki kościelnej” przyjęta przez I Synod Diecezji Legnickiej.

Podstawowym aktem prawodawstwa państwowe go z zakresu ochrony zabytków jest ustawa z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (dalej: u.o.z.). Nie wskazuje ona „zabytku sakralnego” jako osobnej kategorii zabytku. Zgodnie z definicją ustawową (art. 3 pkt 1 u.o.z.) przez zabytek rozumieć należy „nieruchomość lub rzecz ruchomą, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową”. Zabytki nieruchome to np. dzieła architektury i budownictwa, co niewątpliwie obejmuje także budynki kościołów, klasztorów itp., innymi słowy, szeroko rozumianą architekturę sakralną. Zabytkami ruchomymi będą m.in. dzieła sztuk plastycznych, rzemiosła artystycznego i sztuki użytkowej, a więc również takie, które składają się na wyposażenie świątyń.

WAŻNE

Dany obiekt jest zabytkiem niezależnie od tego, czy zostanie objęty jedną z form ochrony prawnej (np. poprzez wpis do rejestru zabytków). Wystarczające będzie, jeśli spełnia on kryteria określone w przytoczonej wyżej definicji zabytku.

Zabytki podlegają ochronie i opiece bez względu na stan zachowania. Kto niszczy lub uszkadza zabytek, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8 (art. 108 ust. 1 u.o.z.).

Stąd też na aprobatę zasługuje rozwiązanie, przyjęte chociażby we wzmiankowanej wyżej instrukcji obowiązującej w diecezji sosnowieckiej, zgodnie z którym „Wszystkie budowle i ich elementy, dzieła sztuki oraz przedmioty wyposażenia powstałe przed 1939 r. nawet, jeżeli nie zostały wpisane jeszcze do rejestru przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, należy traktować jako zabytkowe i otoczyć opieką”.

WAŻNE

Obowiązująca ustawa wprowadza rozróżnienie pomiędzy ochroną a opieką nad zabytkami. Przyjętym kryterium podziału jest adresat obowiązku. Ochrona została przypisana administracji publicznej, w ramach której kluczową rolę odgrywają organy ochrony zabytków, a zwłaszcza wojewódzki konserwator zabytków. Natomiast opieka sprawowana jest przez jego właściciela lub posiadacza.

Rola dysponenta zabytku polega w szczególności na zabezpieczeniu i utrzymaniu zabytku w jak najlepszym stanie, korzystania z zabytku w sposób zapewniający trwałe zachowanie jego wartości oraz jego jak najlepszego wykorzystania dla dobra ogółu ze względu na walory historyczne czy naukowe (art. 5 u.o.z.). Zabytek nie jest tylko i wyłącznie prywatnym dobrem jego właściciela, a jego uprawnienia zostają z tego względu wyraźnie ograniczone ze względu na interes publiczny. Z drugiej strony nie oznacza to jednak, że można egzekwować obowiązki bez wyraźnej decyzji administracyjnej wydanej przez właściwy organ.

Z kolei ochrona zabytków sprowadza się przede wszystkim do ochrony ich autentycznej substancji. Polega ona w szczególności na podejmowaniu przez organy administracji publicznej działań mających na celu zapobieganie zagrożeniom mogącym spowodować uszczerbek dla wartości zabytków, udaremnianie niszczenia i niewłaściwego korzystania z zabytków oraz kontrolę stanu zachowania i przeznaczenia zabytków.

WAŻNE

Proboszcz, podejmując jakiekolwiek działania w stosunku do obiektów zabytkowych na terenie parafii, powinien mieć świadomość i uwzględniać przenikające się przepisy kościelnego prawa powszechnego, kościelnego prawa partykularnego (danej diecezji) oraz normy prawa państwowego.

Przy czym oczywiście dla organu ochrony zabytków wyłącznie te ostatnie przepisy – jako powszechnie obowiązujące – stanowić będą podstawę do oceny, czy zabytki są należycie utrzymywane oraz czy zachodzi konieczność interwencji bądź też uzasadniona potrzeba udzielenia zezwoleń na prace przy zabytku.

Niewątpliwie kluczem do odpowiedniej opieki nad zabytkiem jest właściwe rozpoznanie administrowanego obiektu. W tym celu z pewnością pomocne będzie zapoznanie się z inwentaryzacją dóbr, która powinna przecież zostać sporządzona już wcześniej zgodnie z Kodeksem Prawa Kanonicznego i przywoływanymi wytycznymi Episkopatu Polski. W przypadku wątpliwości co do jej aktualności, kompletności czy prawidłowości administrator zawsze może (a wręcz powinien) zwrócić się o pomoc do konserwatora diecezjalnego czy też pracownikawojewódzkiego urzędu ochrony zabytków. W szczególności chodzi tuo potwierdzenie, czy mamy do czynienia z objęciem danego obiektu jedną z form ochrony przewidzianej przepisami u.o.z. (zazwyczaj będzie to wpis do rejestru zabytków).

Po zapoznaniu się ze stanem istniejącym możliwe będzie podjęcie dalszych kroków i wybór możliwie optymalnej drogi postępowania, celem której będzie ochrona substancji zabytkowej. Może się okazać, że konieczne będzie np. wykonanie odpowiednich prac konserwatorskich, restauratorskich lub robót budowlanych przy zabytku, co wymaga pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków. Warto zwrócić w tym kontekście uwagę na instytucję zaleceń konserwatorskich.

Zgodnie z regulacją art. 27 u.o.z. dysponent zabytku uprawniony jest do wystąpienia i uzyskania od wojewódzkiego konserwatora zabytków pisemnych zaleceń określających sposób korzystania z zabytku, jego zabezpieczenia i wykonania prac konserwatorskich, a także zakres dopuszczalnych zmian, które mogą być wprowadzone w tym zabytku.

Przyjmuje się, że zalecenia mają charakter tzw. przyrzeczenia publicznego, co oznacza, że organ ochrony zabytków jest nimi związany, a zastosowanie się do nich nie może rodzić dla posiadacza zabytku negatywnych konsekwencji. Niezależnie od wszystkiego administrator parafii powinien pamiętać o tym, żeby zawsze w podejmowanych działaniach uwzględniać zasadę primum non nocere. Podstawowym celem jest bowiem zapobieganie ryzyku wystąpienia szkody w zabytku.

1. W. Łuszczkiewicz, Wskazówka do utrzymywania kościołów, cerkwi i przechowywanych tamże zabytków przeszłości, Kraków 1869, s. 1, cyt. za: L. Kwiatkowska, Blaski i cienie ochrony zabytków – wybrane zagadnienia. Dbałość o wnętrze sakralne warunkiem dobrego stanu zachowania obiektów, „Ochrona Zabytków” 3/2006, s. 78, https://ochronazabytkow.nid.pl/ numery/ochrona-zabytkow-3–2006/

2. Dane dostępne na stronie: https://www.nid.pl/pl/Informacje_ogolne/ Zabytki_w_Polsce/rejestrzabytkow/zestawieniazabytkowruchomych/

3. Zob. szerzej M. Leszczyński, Ochrona zabytków sztuki sakralnej w świetle aktualnego prawa Kościoła katolickiego, Muzealnictwo, Tom 49 (2008), s. 79–88.