Polityczne aspekty pełnego zatrudnienia ebook

KALECKIEGO WYKŁAD Z DIALEKTYKI FINANSÓW PUBLICZNYCH W DWÓCH ESEJACH

MICHAŁ MOŻDŻEŃ

WPROWADZENIE

Michał Kalecki był wybitnym ekonomistą politycznym. Niewielu naukowców społecznych, szczególnie prowadzących swoje badania już w XX wieku, można określić tym mianem równie trafnie. Bardziej zorientowani ekonomiści znają tezę, że antycypował i zsyntezował teorię makroekonomiczną Johna Maynarda Keynesa. O uznanie tego faktu przez wiele lat upominała się sławna współpracowniczka autora Ogólnej teorii, Joan Robinson1, nazywając Kaleckiego „zlekceważonym prorokiem” (neglected prophet). Jednak jego wkład w światową myśl ekonomiczną daleko wykraczał poza ten fakt. Łączył absolutnie bezprecedensowy, osadzony w dystrybucji i popycie wgląd w kluczowe zjawiska makroekonomiczne – takie jak zatrudnienie, produkcja, zyski, ceny czy długookresowy wzrost – z klasową i konfliktową perspektywą polityczną. To nabudowane na w istocie keynesowską integrację sfery monetarnej i realnej2 połączenie było tak ścisłe, że pozostaje w zasadzie niemożliwe do rozsupłania (co byłoby zresztą zbyteczne). Kalecki, podobnie jak Karol Marks, uważał, że analityczne rozdzielanie kwestii produkcji i podziału jest fundamentalnie nieprawidłowe i będzie prowadziło do błędnych wniosków ekonomicznych3. To w gruncie rzeczy dialektyczne podejście do zjawisk podziału i wzrostu różniło go istotnie od ekonomistów głównego nurtu, piszących w tradycji zapoczątkowanej przez Vilfredo Pareto, na gruncie której istnieje fundamentalny konflikt między równością a efektywnością. Dla Kaleckiego świat gospodarczy był cykliczny i historyczny, więc odpowiedź na pytanie o kierunek relacji między produkcją i podziałem musiała brzmieć „to zależy od aktualnych warunków” (choć w zoligopolizowanej gospodarce redystrybucja częściej sprzyja, niż hamuje produkcję4 )5. Ta myśl towarzyszy badaczom modeli wzrostu gospodarczego od zarania tego nurtu, który można datować na publikację ważnego artykułu Amita Bhaduriego i Stephena Marglina na temat wzrostu opartego na płacach i zyskach6.

Eckhard Hein – jeden z być może najbardziej konsekwentnych propagatorów i aktualizatorów myśli Kaleckiego w ekonomii – podsumował tę specyfikę jego podejścia następująco: interakcja między podziałem a wzrostem usytuowana jest w centrum podejścia marksistowskiego i postkeynesowskiego/kaleckiańskiego, jeśli chodzi o wyjaśnienia średnio- i długoterminowych trendów wzrostu gospodarczego – i stagnacji7.

Sytuacja ta może być dobrze oddana w popularnym internetowym memie, w którym pracowniczka korporacji proszona jest o wskazanie różnicy między dwoma zdjęciami. W naszym przypadku jedno z nich przedstawiałoby produkcję, a drugie podział. W istocie: „They are the same picture!”. Ekonomia polityczna Kaleckiego celowo i świadomie zaciera granicę między produkcją a podziałem.

Ekonomię polityczną Kaleckiego cechuje jeszcze jedna szalenie istotna dla makroekonomistów synteza – krótkiego i długiego okresu. Autor Politycznych aspektów pełnego zatrudnienia odrzucał tym samym kolejną istotną dla ekonomicznego głównego nurtu upraszczającą dychotomię, że długi okres jest związany ze zmianą techniczną i akumulacją kapitału wytwórczego, a krótki z kwestiami podziału i bezrobocia. Jego systemowo osadzone myślenie, być może wynikające z inżynierskiego przygotowania formalnego, odrzucało taki pogląd jako błędny i prowadzący do złych konkluzji. Jak pisał w 1968 roku:

W istocie długofalowy trend nie jest niczym innym, jak powoli zmieniającym się składnikiem łańcucha stanów krótkookresowych; nie ma on samodzielnego bytu, a dwie podstawowe relacje, o których wspomnieliśmy wyżej [między popytem a dystrybucją dochodu i między inwestycjami a produkcją – przyp. MM], należy sformułować w taki sposób, aby w efekcie dawały zjawisko trendu wraz z cyklem koniunkturalnym. Prawdą jest, że takie zadanie jest nieporównanie trudniejsze niż w przypadku innej abstrakcji, mianowicie czystego cyklu koniunkturalnego […] nie może to jednak być usprawiedliwieniem rezygnacji z podejścia, które wydaje mi się jedyną drogą do realistycznej analizy problemu dynamiki gospodarki kapitalistycznej8.

Nie jestem historykiem myśli ekonomicznej, a moja znajomość i fascynacja myślą Kaleckiego mają charakter praktyczny i ograniczają się do granic mojego obszaru badawczego. Nie pretenduję zatem do rywalizowania z faktycznymi znawcami jego twórczości9. Uważam natomiast, że te dwie syntezy – dystrybucji i produkcji oraz krótkiego i długiego okresu – stanowią doskonały klucz do rozumienia jego niezwykle otwartego na polityczność podejścia do uprawiania ekonomii, stanowiąc w istocie fundament zaproponowanej przez niego ekonomii politycznej. Te cechy powodują, że jego prace nie są przedmiotem dociekań jedynie historyków myśli ekonomicznej, ale funkcjonują jako trwałe źródło żywej inspiracji dla nowych pokoleń heterodoksyjnych ekonomistów – choć szkoda, że w tak niewielkiej mierze polskich10. Wystarczy wspomnieć, że jeden z szeroko cenionych, odważnych intelektualnie kanadyjskich postkeynesistów, Louis Philippe Rochon, umieścił kilka lat temu na jednym z portali społecznościowych ankietę z pytaniem, czy ekonomia postkeynesowska powinna zostać przemianowana na ekonomię postkaleckiańską. Większość uczestników ankiety uznało, że tak.

Z racji tego, że zajmuję się badawczo finansami publicznymi, mój pierwszy kontakt z polityczną i dialektyczną ekonomią Kaleckiego nastąpił za sprawą dwóch tekstów, które Wydawnictwo Ekonomiczne „Heterodox” wznowiło w niniejszej publikacji. Płynące z nich wnioski pozwalają mi do dziś, zarówno w pracach naukowych, w dydaktyce, jak i w bieżących komentarzach, utrzymywać trzeźwość osądu politycznego przy ocenie ryzyk oraz możliwości wdrożenia poszczególnych programów fiskalnych. Kalecki przydaje mi się w codziennej pracy naukowej nie tylko jako przelotna inspiracja z zakresu historii myśli ekonomicznej, ale także wprost i bezpośrednio. Z przykrością stwierdzam, że nie pozwala to na zachowanie optymizmu odnośnie do stanu ekonomii głównego nurtu w pierwszej połowie XXI wieku. Od politycznej makroekonomii ufundowanej na refleksji Keynesa, Kaleckiego i postkeynesistów dzieli ją dziś przepaść.

Swoje rozważania w tym krótkim wprowadzeniu podzieliłem na trzy części. W pierwszej przedstawiam najważniejsze moim zdaniem tezy obu tekstów Kaleckiego. W drugiej pokazuję, w jaki sposób antycypowały one rozwój myśli ekonomicznej w wybranych nurtach teoretycznych, w kolejnej zaś przekonuję o ich ciągłej aktualności praktycznej.

1 J. Robinson, Michal Kalecki: Aneglected prophet, „The New York Review of Books”, marzec 1976.

2 E. Hein, Macroeconomics after Kalecki and Keynes. Post-Keynesian Foundations, Edward Elgar 2024.

3 Milanovic B., Visions of inequality, Harvard University Press, 2023.

4 M. Kalecki, Teoria dynamiki gospodarczej. Rozprawa ocyklicznych idługofalowych zmianach gospodarki kapitalistycznej, w: J. Osiatyński (red.) Michał Kalecki. Dzieła. Tom 2, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa [1954] 1980.

5 Kalecki jest uważany zasadniczo za ojca modelu wzrostu opartego na płacach (wage-led growth), co różni go od piszących w innych czasach Marksa czy Dawida Ricardo, ale i od bardziej współczesnych podejść wskazujących na rolę zysków w produkcji, charakterystycznych np. dla Richarda Goodwina, czy łączących te perspektywy modeli uznających warunkowość zależności (które nie bez powodu nazywamy neokaleckiańskimi).

6 A. Bhaduri, S. Marglin, Unemployment and the real wage: the economic basis for contesting political ideologies, „Cambridge Journal of Economics” 1990, Vol. 14, s. 375–393.

7 E. Hein, Inequality and growth: Marxian and post-Keynesian/Kaleckian perspectives on distribution and growth regimes before and after the Great Recession, „IPE Working Papers” 2018, no. 96, Berlin School of Economics and Law, Institute for International Political Economy (IPE).

8 Kalecki M., Trend acykl koniunkturalny, w: J. Osiatyński (red.) Michał Kalecki. Dzieła. Tom 2, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa [1968] 1980.

9 Por. J. Toporowski, Michał Kalecki. Biografia intelektualna, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2022.

10 J. Toporowski, G.R. Bachurewicz, Polish Post-Keynesianism: ABrief History, „Review of Political Economy” 2025, s. 1–18.

POLECAMY RÓWNIEŻ

Pieniądz jest najważniejszym problemem w analizie ekonomicznej. W istocie nie sposób studiować ekonomii, a w szczególności makroekonomii, bez uprzedniego zgłębienia koncepcji pieniądza, jego logicznego pochodzenia oraz tego, w jaki sposób jest on powiązany z produkcją i dochodem. W kontraście do teorii propagowanej przez ekonomiczny główny nurt, ekonomistki i ekonomiści heterodoksyjni, a w szczególności postkeynesiści, uważają, że nie można wytłumaczyć dynamiki zatrudnienia, poziomu płac i cen, dynamiki produkcji i wzrostu gospodarczego bez dogłębnego zrozumienia roli, jaką pełni pieniądz we współczesnej gospodarce. W tym świetle teoria produkcji i wzrostu gospodarczego łączy się z teorią pieniądza. W przeciwieństwie do historii o barterze, w rzeczywistym świecie nie jest możliwe rozmawianie o ekonomii bez odwoływania się do pieniądza. To właśnie jest jedna z fundamentalnych idei heterodoksyjnego podejścia do makroekonomii.

„Teoria pieniężna jest piętą achillesową ekonomii neoklasycznej. Teoria pieniądza to fundament, na którym oparta jest cała neoklasyczna cytadela. Ortodoksja ekonomiczna jest jak stary, znoszony sweter, a teoria pieniądza jest odstającą nitką. Neoklasycy muszą udawać, że tej nitki nie widzą, bo jeżeli tylko zaczęliby przy niej majstrować, cały sweter sprułby się w kilka minut”

Steve Keen zabiera czytelnika i czytelniczkę w fascynująca podróż po tym, co John Maynard Keynes nazwał kiedyś „podziemnym światem heretyków”. Wędrujemy z nim przez bogatą tradycję intelektualną rozciągającą się od Karola Marksa do Hymana Minsky’ego. Od samego początku istnienia szkoła neoklasyczna musiała stawiać czoła krytykom podważającym jej fundamenty teoretyczne. Wbrew powszechnie panującej opinii neoklasycy większość z tych intelektualnych batalii przegrali z kretesem. Zdaniem Keena ekonomiczna ortodoksja przetrwała nie dlatego, że była na tyle silna, by pokonać swoich przeciwników na gruncie teoretycznym, ale dlatego że była na tyle osadzona instytucjonalnie, że mogła pozwolić sobie na ich ignorowanie. Dziś dorobek Piero Sraffy, Joan Robinson, Augusto Grazianiego i wielu innych heterodoksyjnych ekonomistów to swoista ślepa plamka podręczników historii myśli ekonomicznej, a ich teorie rzadko są wykładane podczas standardowych kursów mikro- i markoekonomii.

Konkluzja Keena jest jednoznaczna: czas już na zmianę paradygmatu w naukach ekonomicznych. Jeżeli mamy uniknąć kolejnej katastrofy na miarę kryzysu gospodarczego z 2007 roku, ekonomiści muszą porzucić statyczną i na wskroś barterową wizję gospodarki oferowaną przez neoklasyków. Keen wskazuje, że istnieją alternatywne szkoły myślenia o ekonomii, postrzegające kapitalizm jako dynamiczny i niestabilny system, w którym kredyt i dług grają kluczową rolę – musimy tylko zacząć korzystać z ich dorobku.

Celem naszej działalności wydawniczej jest rozszerzenie dotychczasowego spektrum debaty publicznej przez przeniesienie na polski grunt tradycji intelektualnych ekonomii heterodoksyjnej. Ekonomia, wbrew obiegowej opinii, nie jest nauką ścisłą i od jej zarania zawsze istniały różne, konkurujące ze sobą szkoły, dostarczające alternatywnych opisów zachodzących w świecie procesów gospodarczych. Zamierzamy publikować prace autorów polskich i zagranicznych, a także wznowienia klasycznych dzieł ekonomii heterodoksyjnej.

Dotychczas nakładem Wydawnictwa Ekonomicznego „Heterodox” ukazały się:

SERIA MARKSISTOWSKA:

Joan Robinson, Szkice oekonomii marksowskiej

David Harvey, Przewodnik po Kapitale Karola Marksa, część 1

David Harvey, Przewodnik po Kapitale Karola Marksa, część 2

SERIA POSTKEYNESOWSKA:

Stephanie Kelton, Mit deficytu: Nowoczesna Teoria Monetarna (MMT) igospodarka zaspokajania potrzeb

Louis-Philippe Rochon, Sergio Rossi (red.), Postkeynesowska teoria pieniądza. Część 1

Pavlina R. Tcherneva, Wsprawie gwarancji zatrudnienia

Randall Wray, Nowoczesna Teoria Monetarna (MMT). Wprowadzenie do makroekonomii suwerennych systemów monetarnych

SERIA SCHUMPETEROWSKA:

Mariana Mazzucato, Misja Gospodarka. Jak zmienić kapitalizm na skalę kosmiczną

Mariana Mazzucato, Przedsiębiorcze państwo: obalić mit orelacji sektora publicznego iprywatnego

Mariana Mazzucato, Wartość wszystkiego. Wytwarzanie izawłaszczanie wglobalnej gospodarce

Mariana Mazzucato, Rosie Collington, Wielka ściema. Jak firmy konsultingowe odbierają sprawczość rządom

SERIA FILOZOFIA IMETODOLOGIA NAUK EKONOMICZNYCH:

Liliann Fischer, Joe Hasell, J. Christopher Proctor (i in.), Pomyśleć ekonomię od nowa. Przewodnik po głównych nurtach ekonomii heterodoksyjnej

Steve Keen, Ekonomia neoklasyczna: fałszywy paradygmat

SERIA FEMINISTYCZNA

Susan Ferguson, Kobiety i praca. Kobiety i praca. Feminizm, zatrudnienie i reprodukcja społeczna

SERIA INSTYTUCJONALNA:

Fred Block i Margaret Somers, Karl Polanyi. Krytyka wolnorynkowego fundamentalizmu

SERIA BIOGRAFIE:

Kate Evans, Czerwona Róża. Ilustrowana biografia Róży Luksemburg

SERIA KLASYKA ŻYWA

Michał Kalecki, Polityczne aspekty pełnego zatrudnienia

SERIA ROZPRAWY

Michał Górka, Postkeynesowska krytyka MMT

Iwo Augustyński, Katarzyna Kłosowicz-Toborek, Anna Waligóra, Radosław Zyzik, Gwarancja zatrudnienia. Jak naprawić rynek pracy w Polsce?

POZA SERIAMI:

Kamionka zostanie. Rok studenckiej okupacji

Jowita zostaje. Historia 10 dni ruchu studenckiego

Aaron Bastani, WPełni Zautomatyzowany Luksusowy Komunizm. Manifest

WPRZYGOTOWANIU:

Ben Fine, Alfredo Saad-Filho, Marx’s „Capital”

Matteo Pasquinelli, The Eye of the Master. A Social History of Artifi cial Intelligence

Adrienne Buller, The Value of a Whale: On the Illusions of Green Capitalism

Mariana Mazzucato, Rosie Collington, Wielka ściema. Jak firmy konsultingowe odbierają sprawczość rządom

Eden Medina, Cybernetyczni rewolucjoniści: polityka itechnologia wChile Salvadora Allende

Iwo Augustyński, Katarzyna Kłosowicz-Toborek, Anna Waligóra, Radosław Zyzik, Gwarancja zatrudnienia. Jak naprawić rynek pracy w Polsce?

Vera Huwe, Miriam Rehm, Kryzys ekologiczny i ekonomia postkeynesowska – wypełnienie luki?

Zofia Łapniewska (i in.), Przewodnik po dewzroście

Fundacja im. Edwarda Lipińskiego na rzecz promocji pluralizmu w naukach ekonomicznych została powołana w 2019 r. w celu kształtowania etosu społecznego zaangażowania wśród ekonomistów i ekonomistek, upowszechniania wiedzy o różnych szkołach w ekonomii oraz organizowania wsparcia instytucjonalnego dla młodych naukowców i naukowczyń zajmujących się heterodoksyjnymi programami badawczymi. Fundacja realizuje swoje cele przede wszystkim poprzez działalność wydawniczą, organizowanie i finansowanie seminariów, warsztatów i konferencji, a także wspomaganie projektów badawczych z zakresu ekonomii heterodoksyjnej.