Mistrz spokoju ebook

Tytuł ory­gi­nalny The Stoic Leader

Pro­jekt okładki i stron tytu­ło­wych Mar­cin Adam­czyk Redak­tor pro­wa­dzący Agata Pasz­kow­ska-Pogo­rzel­ska Redak­cja języ­kowa Joanna Kłos Korekta Agnieszka Dudek, Joanna Kłos Redak­tor tech­niczny Witold Kuśmier­czyk

Copy­ri­ght © for this edi­tion and trans­la­tion by Dres­sler Dublin sp. z o.o., Oża­rów Mazo­wiecki 2026 Copy­ri­ght © John Sel­lars and Justin Stead 2025

Pro­du­cent: Dres­sler Dublin sp. z o.o. 05-850 Oża­rów Mazo­wiecki, ul.Poznań­ska 91 e-mail: sekre­ta­riat@dres­sler.com.pl

Dane do kon­taktu: Wydaw­nic­two Bel­lona 02-103 War­szawa, ul.Han­kie­wi­cza 2 e-mail: biuro@bel­lona.pl, www.bel­lona.pl www.face­book.com/Wydaw­nic­two.Bel­lona

Księ­gar­nie inter­ne­towe: swiatk­siazki.pl, ksiazki.pl, czy­tam.pl

Dys­try­bu­cja: Dres­sler Dublin sp. z o.o. 05-850 Oża­rów Mazo­wiecki, ul.Poznań­ska 91 e-mail: dys­try­bu­cja@dres­sler.com.pl tel. + 48 22 733 50 31/32, www.dres­sler.com.pl

ISBN 978-83-11-19058-0

Wer­sję elek­tro­niczną przy­go­to­wano w sys­te­mie Zecer

Do wszyst­kich, któ­rzy przy­czy­nili się do powsta­nia i wspie­rali Aure­lius Foun­da­tion.

Z miło­ści do moich córek – Sofii, Valen­tiny i Caro­liny – aby te strony mogły pro­wa­dzić was wtedy, gdy mnie już zabrak­nie, we wszyst­kim, co przy­nie­sie życie.I do mojej żony Nata­lii, któ­rej radość, miłość i prze­ba­cze­nie oca­liły mnie przed samym sobą.

Justin Stead

Wstęp

Wstęp

Ame­ry­kań­ski mene­dżer i były kan­dy­dat na pre­zy­denta USA Steve For­bes nazwał Roz­my­śla­nia, zbiór oso­bi­stych zapi­sków sto­ic­kiego filo­zofa i rzym­skiego cesa­rza Marka Aure­liu­sza, „lek­turą obo­wiąz­kową dla lide­rów biz­nesu”1. Z kolei były pre­zy­dent USA Bill Clin­ton przy­znał kie­dyś, że Roz­my­śla­nia należą do jego ulu­bio­nych ksią­żek2. Jesz­cze wcze­śniej, w XVIII wieku, pru­ski król Fry­de­ryk Wielki okre­ślił Marka Aure­liu­sza sło­wami: „mój boha­ter, mój wzór”3. Nic dziw­nego, że osoby spra­wu­jące wła­dzę i peł­niące funk­cje przy­wód­cze chęt­nie się­gają po dzieła słyn­nych przy­wód­ców z prze­szło­ści. W przy­padku Roz­my­ślań Marka Aure­liu­sza ude­rza­jące jest jed­nak to, że książka pra­wie w ogóle nie mówi wprost o tym, jak być wiel­kim przy­wódcą. Nie znaj­dziemy w niej wska­zó­wek doty­czą­cych tego, w jaki spo­sób zarzą­dzał impe­rium rzym­skim. Zamiast tego zawarł tam bar­dzo oso­bi­ste prze­my­śle­nia o tym, jak radzić sobie ze wzlo­tami i upad­kami w życiu oraz jak być dobrym czło­wie­kiem. Roz­wa­ża­nia te opie­rają się na mądro­ści i spo­strze­że­niach filo­zo­fii sto­ic­kiej. Odpo­wiedź Marka Aure­liu­sza na pyta­nie, jak być dobrym przy­wódcą, była w grun­cie rze­czy pro­sta: trzeba być sto­ikiem. Nie cho­dziło jed­nak o bycie „sto­ic­kim” w potocz­nym zna­cze­niu tego słowa, lecz o podą­ża­nie za naukami sta­ro­żyt­nej grec­kiej szkoły filo­zo­ficz­nej – sto­icy­zmu.

Inni filo­zo­fo­wie sto­iccy wypo­wia­dali się już bar­dziej bez­po­śred­nio na temat tego, co zna­czy być dobrym przy­wódcą. Rzym­ski stoik Muzo­niusz Rufus powie­dział kie­dyś kró­lowi z Syrii, który przy­szedł go odwie­dzić, że każdy, kto spra­wuje wła­dzę, powi­nien stu­dio­wać filo­zo­fię, szcze­gól­nie sto­icką4. Muzo­niusz uwa­żał, że dobry przy­wódca musi roz­wi­jać to, co sto­icy nazy­wali czte­rema cno­tami kar­dy­nal­nymi: spra­wie­dli­wość, umiar­ko­wa­nie, odwagę i mądrość. Zada­niem przy­wódcy jest bowiem trosz­czyć się o to, aby pań­stwo, orga­ni­za­cja lub firma, któ­rymi kie­ruje, dobrze funk­cjo­no­wały i się roz­wi­jały – a wraz z nimi także ludzie, któ­rzy do nich należą.

Muzo­niusz sta­wia jed­nak ważne pyta­nie: jak można to osią­gnąć, jeśli nie rozu­mie się, co naprawdę jest dobre, a co złe? Dobry przy­wódca powi­nien trak­to­wać ludzi spra­wie­dli­wie, zarówno tych w swo­jej orga­ni­za­cji, jak i tych poza nią. Aby tak postę­po­wać, musi rozu­mieć, czym jest spra­wie­dli­wość. Powi­nien też potra­fić zacho­wać opa­no­wa­nie przy podej­mo­wa­niu decy­zji, co sto­icy nazy­wali cnotą umiar­ko­wa­nia. Nie­kiedy będzie musiał podej­mo­wać trudne decy­zje, które wyma­gają odwagi. Naj­waż­niej­sze jed­nak jest to, by roz­wi­jał umie­jęt­ność podej­mo­wa­nia decy­zji – aby potra­fił doko­ny­wać spo­koj­nych, racjo­nal­nych i dobrze prze­my­śla­nych wybo­rów.

Tę wła­śnie zdol­ność sto­icy okre­ślali jako roz­trop­ność, czyli mądrość.

W tej książce przed­sta­wiamy naj­waż­niej­sze idee sto­icy­zmu i poka­zu­jemy, jak można je zasto­so­wać w prak­tyce, zwłasz­cza w kon­tek­ście przy­wódz­twa w biz­ne­sie. Opie­ramy się przy tym na naszych róż­nych doświad­cze­niach. John od ponad dwu­dzie­stu lat pra­cuje jako nauko­wiec: czyta, pisze i uczy o filo­zo­fii sto­ic­kiej. Justin nato­miast przez wiele lat był odno­szą­cym suk­cesy dyrek­to­rem gene­ral­nym, a dziś jest prze­wod­ni­czą­cym zarzą­dów kilku firm. Na swo­jej zawo­do­wej dro­dze wie­lo­krot­nie korzy­stał z inspi­ra­cji pły­ną­cych ze sto­icy­zmu. Roz­działy w książce napi­sa­li­śmy na prze­mian i połą­czy­li­śmy je w pary wokół naj­waż­niej­szych tema­tów. Naj­pierw poznasz idee sta­ro­żyt­nego sto­icy­zmu, a następ­nie zoba­czysz, jak można je zasto­so­wać w prak­tyce w świe­cie biz­nesu. Po dro­dze przyj­rzymy się także poszcze­gól­nym sto­ikom, szcze­gól­nie Mar­kowi Aure­liu­szowi, i poka­żemy przy­kłady tego, jak sto­ic­kie idee były wyko­rzy­sty­wane w sta­ro­żyt­no­ści. Nie trak­tu­jemy tych postaci jako dosko­na­łych wzo­rów do naśla­do­wa­nia. Byli to raczej nie­do­sko­nali ludzie, tacy jak my, któ­rzy sta­rali się naj­le­piej, jak potra­fili, radzić sobie z wyzwa­niami życia pry­wat­nego i zawo­do­wego. Nie uwa­żamy też, że te dwie sfery da się wyraź­nie oddzie­lić – to ni­gdy nie jest „tylko biz­nes”. Dla­tego droga do sta­nia się lep­szym lide­rem jest jed­no­cze­śnie drogą do sta­nia się lep­szym czło­wie­kiem. A czy może być waż­niej­sze zada­nie?

Rozdział 1. Spotkanie ze starożytnymi stoikami

Roz­dział 1

SPO­TKA­NIE ZE STA­RO­ŻYT­NYMI STO­IKAMI

John Sel­lars

My, sto­icy, nie jeste­śmy pod­da­nymi żad­nego despoty; każdy z nas zacho­wuje wła­sną wol­ność.

Seneka, Listy moralne do Lucy­liu­sza 33.4

Najważniejsi stoicy

Zenon – syn kupca z Cypru, zało­ży­ciel sto­icy­zmu.

Kle­an­tes – drugi przy­wódca szkoły sto­ic­kiej (Stoi);

wcze­śniej był bok­se­rem i pra­co­wał nocami przy pod­le­wa­niu ogro­dów, aby w dzień móc zaj­mo­wać się filo­zo­fią.

Chry­zyp – trzeci przy­wódca Stoi, pocho­dzący z tere­nów

dzi­siej­szej Tur­cji; wybitny umysł i ważny logik.

Dio­ge­nes z Babi­lonu – przy­bysz z Bli­skiego Wschodu,

który póź­niej został przy­wódcą Stoi.

Anty­pa­ter – pocho­dzący z Tarsu w dzi­siej­szej Tur­cji; rów­nież został przy­wódcą szkoły sto­ic­kiej.

Panaj­tios – pocho­dzący z grec­kiej wyspy Rodos; współ­pra­cow­nik słyn­nego rzym­skiego wodza Scy­piona Afry­kań­skiego.

Seneka – jeden z naj­waż­niej­szych rzym­skich sto­ików, pocho­dzący z Hisz­pa­nii; nauczy­ciel mło­dego Nerona, a póź­niej jego doradca.

Muzo­niusz Rufus – rzym­ski stoik aktyw­nie zaan­ga­żo­wany w życie poli­tyczne, który nauczał w Rzy­mie.

Epik­tet – nie­wol­nik pocho­dzący z tere­nów dzi­siej­szej Tur­cji, który odzy­skał wol­ność; uczęsz­czał na wykłady Muzo­niu­sza, a póź­niej zało­żył wła­sną szkołę filo­zo­ficzną w Gre­cji.

Hie­ro­kles – sto­icki pisarz dzia­ła­jący w pierw­szych wie­kach naszej ery, autor Ele­men­tów etyki.

Marek Aure­liusz – cesarz rzym­ski i autor Roz­my­ślań.

Nie ist­nieje jeden, jed­no­lity sto­icyzm, są tylko sto­icy. Można to rozu­mieć na dwa spo­soby.

Po pierw­sze, filo­zo­fia sto­icka roz­wi­jała się przez około pię­ciu­set lat w sta­ro­żyt­no­ści, a każdy z jej naj­waż­niej­szych przed­sta­wi­cieli inter­pre­to­wał jej pod­sta­wowe idee na swój spo­sób. Część ele­men­tów uzna­wali za mniej prze­ko­nu­jące i je pomi­jali, inne dosto­so­wy­wali do wła­snych doświad­czeń i życio­wych oko­licz­no­ści. Dla­tego nie ma jed­nego, osta­tecz­nego i auto­ry­ta­tyw­nego źró­dła, które okre­śla­łoby jed­no­znacz­nie, czym dokład­nie jest sto­icyzm. Po dru­gie, choć sta­ro­żytni sto­icy two­rzyli roz­bu­do­wane teo­rie doty­czące wielu róż­nych dzie­dzin, od kosmo­lo­gii i mete­oro­lo­gii po logikę i gra­ma­tykę, dla nich, podob­nie jak dla wielu innych myśli­cieli sta­ro­żyt­no­ści, filo­zo­fia była przede wszyst­kim spo­so­bem życia. Czymś, co nale­żało sto­so­wać w prak­tyce we wła­snym życiu. Jak zauwa­żył jeden z naj­wy­bit­niej­szych sto­ików, Seneka, filo­zo­fia nie polega – a przy­naj­mniej nie powinna – na skom­pli­ko­wa­nych grach słow­nych. Zamiast tego „kształ­tuje i for­muje duszę, porząd­kuje nasze życie, kie­ruje naszym postę­po­wa­niem i poka­zuje nam, co powin­ni­śmy robić, a czego powin­ni­śmy uni­kać”5. Osta­tecz­nym celem jest więc żyć jak stoik – stać się sto­ikiem.

Marek Aureliusz

Marek Aure­liusz jest praw­do­po­dob­nie naj­słyn­niej­szym sto­ikiem, a Roz­my­śla­nia to bez wąt­pie­nia naj­czę­ściej czy­tany dziś tekst sto­icki. Marek był jed­nak nie tylko filo­zo­fem, lecz także cesa­rzem rzym­skim, a więc jed­nym z naj­waż­niej­szych przy­wód­ców ówcze­snego świata zachod­niego.

Nie uro­dził się jako prze­zna­czony do tej roli. Jego droga do tronu wynik­nęła ze splotu róż­nych wyda­rzeń. Wszystko zaczęło się od śmierci ojca, gdy Marek miał zale­d­wie trzy lata. Wycho­wy­wał go póź­niej dzia­dek, a ważną rolę w jego życiu odgry­wali także inni człon­ko­wie rodziny. Kiedy Marek był jesz­cze młody, cesarz Hadrian, szu­ka­jąc następcy, zde­cy­do­wał się adop­to­wać Anto­ni­nusa Piusa. Posta­wił jed­nak waru­nek: Anto­ni­nus miał z kolei adop­to­wać mło­dego Marka. W ten spo­sób Marek zna­lazł się na dro­dze, która osta­tecz­nie dopro­wa­dziła go do wła­dzy cesar­skiej.

Marek zyskał opi­nię władcy spra­wie­dli­wego i uczci­wego, choć współ­cze­śni histo­rycy cza­sem pod­dają nie­które jego decy­zje kry­tyce. Jako cesarz pro­wa­dził wojny i stał na straży gra­nic impe­rium, gdy były zagro­żone. Ostat­nie lata życia spę­dził głów­nie na wypra­wach wojen­nych w Euro­pie Środ­ko­wej, gdzie bro­nił pół­noc­nych rubieży impe­rium przed najaz­dami ger­mań­skich ple­mion. Praw­do­po­dob­nie wła­śnie w tym okre­sie powstały Roz­my­śla­nia – Marek pisał je, gdy dowo­dził rzym­ską armią na fron­cie. W samej książce znaj­duje się wzmianka, że przy­naj­mniej część zapi­sków została napi­sana w Car­nun­tum, rzym­skim obo­zie woj­sko­wym nie­da­leko dzi­siej­szego Wied­nia. Pozo­sta­ło­ści tego miej­sca można oglą­dać do dziś.

Rozmyślania

Roz­my­śla­nia naj­praw­do­po­dob­niej nie zostały napi­sane z myślą o sze­ro­kim gro­nie czy­tel­ni­ków. To raczej zbiór oso­bi­stych nota­tek, w któ­rych Marek Aure­liusz roz­waża różne kwe­stie, od wła­snej śmier­tel­no­ści po radze­nie sobie w rela­cjach z innymi ludźmi. W zapi­skach tych poja­wia się sporo powtó­rzeń, ponie­waż Marek wie­lo­krot­nie wraca do tych samych tema­tów i roz­my­śla nad nimi na nowo. Znaj­dują się tam rów­nież cytaty z innych dzieł, które aku­rat czy­tał. Dzięki temu możemy wej­rzeć w jego spo­sób myśle­nia i lepiej zro­zu­mieć, z jakimi wyzwa­niami mie­rzył się jako cesarz. Sam tytuł Roz­my­śla­nia jest zresztą póź­niej­szy. Zacho­wany grecki tytuł można prze­tłu­ma­czyć jako „Do samego sie­bie”. Naj­praw­do­po­dob­niej Marek w ogóle nie nadał swoim zapi­skom tytułu, były to po pro­stu jego pry­watne notat­niki.

Epiktet

Marek Aure­liusz wspo­mina, że jeden z jego nauczy­cieli poda­ro­wał mu egzem­plarz Dia­tryb sto­ic­kiego filo­zofa Epik­teta. Z zapi­sków cesa­rza jasno wynika, że dzieło to wywarło duży wpływ na jego spo­sób myśle­nia. Na pierw­szy rzut oka Marek i Epik­tet bar­dzo się róż­nili. Marek był cesa­rzem i pocho­dził z naj­wyż­szych krę­gów rzym­skiego spo­łe­czeń­stwa. Epik­tet nato­miast – nie­wol­ni­kiem z Azji Mniej­szej, czło­wie­kiem bez majątku i bez wła­dzy. Został zabrany do Rzymu wbrew swo­jej woli, po wielu latach nie­woli odzy­skał wol­ność, a nie­długo póź­niej opu­ścił Ita­lię i zało­żył wła­sną szkołę filo­zo­ficzną w zachod­niej Gre­cji. Dia­tryby, które znamy dzi­siaj, mają formę nota­tek z wykła­dów i dys­ku­sji pro­wa­dzo­nych w jego szkole. Zostały spi­sane przez jed­nego z jego uczniów.

Epik­tet nie wydaje się szcze­gól­nie inte­re­so­wać poli­tyką ani spra­wami biz­nesu, choć wielu jego uczniów praw­do­po­dob­nie pocho­dziło z zamoż­nych rzym­skich rodzin i w przy­szło­ści miało zro­bić karierę wła­śnie w tych dzie­dzi­nach. Epik­tet czę­sto powta­rzał im jed­nak jedną ważną rzecz: zanim będą mogli rzą­dzić innymi, powinni naj­pierw nauczyć się rzą­dzić sobą.

Wiele naj­waż­niej­szych tema­tów, które poja­wiają się w Dia­try­bach Epik­teta, można zna­leźć także w naukach innego sto­ic­kiego nauczy­ciela dzia­ła­ją­cego w Rzy­mie, Muzo­niu­sza Rufusa. Wiemy, że Epik­tet uczęsz­czał na jego wykłady, być może jesz­cze wtedy, gdy był nie­wol­ni­kiem.

Z zacho­wa­nych zapi­sów wykła­dów Muzo­niu­sza wynika, że sku­piał się on przede wszyst­kim na bar­dzo prak­tycz­nych, codzien­nych spra­wach: mał­żeń­stwie, wycho­wa­niu dzieci, tym, co powin­ni­śmy nosić, jak urzą­dzać dom czy nawet jak dbać o włosy. Muzo­niusz był rów­nież zaan­ga­żo­wany w życie poli­tyczne Rzymu. Był bli­sko zwią­zany z grupą sena­to­rów – cza­sem nazy­waną „sto­icką opo­zy­cją” – któ­rzy pró­bo­wali oba­lić cesa­rza Nerona. Jego kon­se­kwentna postawa, oparta na sto­ic­kich war­to­ściach, dopro­wa­dziła osta­tecz­nie do wygna­nia go.

Filo­zo­fia Muzo­niu­sza była przede wszyst­kim prak­tycz­nym prze­wod­ni­kiem po tym, jak żyć, i wywarła duży wpływ na Epik­teta.

Diatryby i podręcznik

Epik­te­towi zwy­kle przy­pi­suje się dwa dzieła: Dia­tryby oraz Enche­iri­dion (Pod­ręcz­nik). W rze­czy­wi­sto­ści jed­nak sam Epik­tet nie napi­sał żad­nego z nich. Dia­tryby zostały spi­sane przez jed­nego z jego uczniów, Arriana, który póź­niej stał się zna­nym histo­ry­kiem, a także zro­bił karierę jako przy­wódca poli­tyczny i woj­skowy. Książka ta jest zapi­sem roz­mów pro­wa­dzo­nych pod­czas zajęć Epik­teta w jego szkole filo­zo­ficz­nej w Niko­po­lis w zachod­niej Gre­cji. Cztery księgi Dia­tryb, które zacho­wały się do naszych cza­sów, to praw­do­po­dob­nie tylko część cało­ści – przy­pusz­cza się, że sta­no­wią około połowy tego, co Arrian pier­wot­nie zapi­sał. Znacz­nie krót­szy Pod­ręcz­nik rów­nież został opra­co­wany przez Arriana. Wybrał w nim naj­waż­niej­sze myśli z Dia­tryb i uło­żył je w for­mie krót­kiego, tre­ści­wego pod­su­mo­wa­nia filo­zo­fii Epik­teta. W śre­dnio­wie­czu tekst ten został prze­re­da­go­wany i wyko­rzy­sty­wano go do kształ­ce­nia mni­chów.

Seneka

Innym zna­nym rzym­skim sto­ikiem był Lucjusz Anne­usz Seneka. Podob­nie jak współ­cze­sny mu Muzo­niusz Rufus, był myśli­cie­lem bar­dzo prak­tycz­nym. W swo­ich roz­wa­ża­niach czę­sto odwo­ły­wał się do idei sto­ic­kich, które poma­gały mu radzić sobie z licz­nymi wzlo­tami i upad­kami w jego burz­li­wym życiu. Seneka pocho­dził z Hisz­pa­nii, ale dzia­łał na naj­wyż­szych szcze­blach rzym­skiej poli­tyki. W pew­nym momen­cie popadł w kon­flikt z cesa­rzem Kali­gulą, co nie­mal kosz­to­wało go życie. Póź­niej cesarz Klau­diusz zesłał go na wygna­nie, praw­do­po­dob­nie z powo­dów poli­tycz­nych, oskar­ża­jąc o cudzo­łó­stwo – być może cał­ko­wi­cie bez­pod­staw­nie. Wła­śnie pod­czas wygna­nia na Kor­syce Seneka napi­sał kilka swo­ich wcze­snych dzieł. Po pew­nym cza­sie pozwo­lono mu wró­cić do Rzymu, pod warun­kiem że zosta­nie nauczy­cie­lem mło­dego chłopca z rodziny cesar­skiej: Nerona. Gdy Neron został cesa­rzem, Seneka zna­lazł się w samym cen­trum wła­dzy w Rzy­mie i peł­nił funk­cję cesar­skiego doradcy. Był też bar­dzo sku­tecz­nym przed­się­biorcą i z cza­sem stał się jed­nym z naj­bo­gat­szych ludzi w Rzy­mie. Potem jed­nak Neron zaczął coraz bar­dziej podejrz­li­wie patrzeć na osoby ze swo­jego oto­cze­nia, a Seneka zna­lazł się w bar­dzo nie­bez­piecz­nej sytu­acji. Wyco­fa­nie się z życia publicz­nego nie było dla niego dobrym roz­wią­za­niem, bo mogłoby zostać ode­brane jako oznaka braku lojal­no­ści wobec cesa­rza. Kiedy zaczęto knuć spi­sek mający na celu odsu­nię­cie Nerona od wła­dzy, Senekę oskar­żono o udział w nim. Osta­tecz­nie Neron naka­zał mu ode­brać sobie życie.

Dialogi, listy i inne pisma

Seneka napi­sał serię krót­kich ese­jów poświę­co­nych róż­nym tema­tom, takim jak: jak pro­wa­dzić szczę­śliwe życie, jak radzić sobie z gnie­wem, jakie jest zna­cze­nie odpo­czynku czy krót­kość ludz­kiego życia. Zbiór tych tek­stów znany jest jako Dia­logi. Napi­sał także dwa znacz­nie obszer­niej­sze dzieła, które doty­czą spraw bli­sko zwią­za­nych z poli­tyką: O łagod­no­ści oraz O dobro­dziej­stwach. Pod koniec życia stwo­rzył rów­nież cykl listów do swo­jego przy­ja­ciela Lucy­liu­sza, znany jako Listy moralne. Był czło­wie­kiem o bar­dzo sze­ro­kich zain­te­re­so­wa­niach. Pisał także o tema­tach z zakresu przy­rody i fizyki w dziele Zagad­nie­nia przy­rod­ni­cze, a ponadto stwo­rzył serię tra­ge­dii. Łącz­nie pisma Seneki sta­no­wią naj­więk­szy zbiór tek­stów sto­ic­kich, jaki zacho­wał się z cza­sów sta­ro­żyt­nych.

Stoicy w Atenach

Wszy­scy sto­icy, o któ­rych była dotąd mowa, dzia­łali w pierw­szych dwóch wie­kach naszej ery, już w cza­sach cesar­stwa rzym­skiego. Tym­cza­sem sam sto­icyzm był wtedy filo­zo­fią ist­nie­jącą od kil­ku­set lat – powstał znacz­nie wcze­śniej w Ate­nach, które sta­no­wiły cen­trum życia filo­zo­ficz­nego sta­ro­żyt­nego świata. To wła­śnie tam, w V wieku p.n.e., żył naj­słyn­niej­szy z grec­kich filo­zo­fów, Sokra­tes. W 399 roku p.n.e. został on osą­dzony i ska­zany na śmierć pod zarzu­tem demo­ra­li­zo­wa­nia mło­dzieży. Z cza­sem stał się wzo­rem dla wielu póź­niej­szych myśli­cieli, w tym także dla sto­ików. Epik­tet powie­dział kie­dyś: „Jeśli nie jesteś jesz­cze Sokra­tesem, powi­nie­neś żyć tak, jak­byś sta­rał się nim stać”6. W kolej­nym stu­le­ciu w Ate­nach żyli i nauczali rów­nież Pla­ton i Ary­sto­te­les, pro­wa­dząc swoje szkoły – Aka­de­mię i Like­jon. Około 300 roku p.n.e. filo­zof Zenon z Kition zaczął nauczać w tzw. Malo­wa­nej Stoi – zada­szo­nej kolum­na­dzie znaj­du­ją­cej się przy pół­noc­nej czę­ści ateń­skiej agory. Jego uczniów zaczęto nazy­wać sto­ikami, czyli ludźmi gro­ma­dzą­cymi się przy Stoi.

Według prze­ka­zów bio­gra­ficz­nych Zenon z Kition pły­nął z Cypru do Aten w inte­re­sach swo­jego ojca, gdy jego sta­tek się roz­bił. Udało mu się dopły­nąć do brzegu, ale cały prze­wo­żony towar prze­padł. Kiedy Zenon docho­dził do sie­bie po tym zda­rze­niu, zaczął prze­glą­dać książki na pobli­skim stra­ga­nie. Tra­fił tam na zapis roz­mów filo­zo­ficz­nych Sokra­tesa, autor­stwa filo­zofa i żoł­nie­rza Kse­no­fonta. To, co prze­czy­tał, zro­biło na nim duże wra­że­nie. Zapy­tał więc sprze­dawcę, gdzie mógłby spo­tkać kogoś takiego jak Sokra­tes. W tym momen­cie obok prze­cho­dził filo­zof Kra­tes, a sprze­dawca wska­zał na niego i powie­dział: „Idź za tym czło­wie­kiem”7.

Zenon przez pewien czas uczył się u Kra­tesa, a póź­niej stu­dio­wał także w Aka­de­mii Pla­tona. Z cza­sem jed­nak nie chciał pozo­sta­wać tylko uczniem innych filo­zo­fów, dla­tego zaczął nauczać samo­dziel­nie i roz­wi­jać wła­sne poglądy. Szybko zyskał grono słu­cha­czy. Jed­nym z nich był Kle­an­tes, o któ­rym opo­wia­dano, że nocami pra­co­wał przy pod­le­wa­niu ogro­dów w Ate­nach, żeby w ciągu dnia móc słu­chać wykła­dów Zenona8. Po śmierci Zenona to wła­śnie Kle­an­tes sta­nął na czele nowej szkoły filo­zo­ficz­nej – Stoi. Potem zastą­pił go Chry­zyp, wybitny logik, który wiele pisał także o natu­rze emo­cji i o tym, jak sobie z nimi radzić. Czę­sto uznaje się go za naj­waż­niej­szego spo­śród wcze­snych sto­ików ateń­skich, to on w dużej mie­rze upo­rząd­ko­wał i roz­wi­nął sto­icką filo­zo­fię. Kiedy szkoła sto­icka już się ugrun­to­wała, przez długi czas dobrze roz­wi­jała się w Ate­nach, aż do połowy I wieku p.n.e. Wśród póź­niej­szych sto­ików dzia­ła­ją­cych w Ate­nach szcze­gól­nie wyróż­niają się Panaj­tios z Rodos oraz Anty­pa­ter z Tarsu, do któ­rych poglą­dów wró­cimy jesz­cze w kolej­nych roz­dzia­łach.

Jak widać, sto­icy two­rzyli bar­dzo róż­no­rodną, wręcz kosmo­po­li­tyczną grupę. Pocho­dzili z róż­nych czę­ści świata śród­ziem­no­mor­skiego i wywo­dzili się z róż­nych warstw spo­łecz­nych – byli wśród nich zarówno ary­sto­kraci, jak i nie­wol­nicy, cesa­rze i przy­by­sze z innych kra­jów. Łączył ich jed­nak wspólny zestaw prze­ko­nań i war­to­ści. Takie podej­ście było w pełni zgodne z filo­zo­fią sto­icką, która uczyła, że wszy­scy ludzie two­rzą jedną wspólną spo­łecz­ność, połą­czoną tym, że każdy z nas jest istotą rozumną.

Rozdział 2. Prezes spotyka stoików

Roz­dział 2

PRE­ZES SPO­TYKA STO­IKÓW

Justin Stead

Bądź jak skała, o którą wciąż ude­rzają fale – ona pozo­staje nie­wzru­szona, a wzbu­rzone morze wokół niej stop­niowo się uspo­kaja.

Marek Aure­liusz, Roz­my­śla­nia 4.49

Tra­dy­cyj­nie Marek Aure­liusz i Seneka są postrze­gani jako oświe­ceni sto­icy. Ja też począt­kowo tak ich widzia­łem, ale wraz z roz­wo­jem mojej kariery biz­ne­so­wej zaczą­łem patrzeć na nich sze­rzej. Byli to ludzie pełni wewnętrz­nych napięć – z jed­nej strony chcieli żyć zgod­nie z zasa­dami sto­icyzmu, z dru­giej musieli rywa­li­zo­wać i spro­stać ogrom­nym obo­wiąz­kom jako jedni z naj­waż­niej­szych w Rzy­mie. Działo się to w cza­sach cią­głych wojen, eks­pan­sji i zewnętrz­nych zagro­żeń, a wszystko to w bez­względ­nym śro­do­wi­sku poli­tycz­nym, które było rów­nie bru­talne jak jaka­kol­wiek arena walki o wła­dzę w histo­rii. Wystar­czyło zało­żyć cesar­ską pur­purę, by stać się celem, zarówno dla sie­bie, jak i dla osób z naj­bliż­szego oto­cze­nia.

Ani Marek, ani Seneka nie byli z natury ludźmi biz­nesu, ale w swo­ich publicz­nych rolach musieli wyka­zy­wać się dużą spraw­no­ścią orga­ni­za­cyjną i eko­no­miczną. W prak­tyce dzia­łali więc jak doświad­czeni mene­dże­ro­wie naj­wyż­szego szcze­bla. Dla­tego spró­bujmy spoj­rzeć na Marka jako jed­no­cze­śnie prze­wod­ni­czą­cego rady i pre­zesa w okre­sie spraw­nie funk­cjo­nu­ją­cego impe­rium rzym­skiego w II wieku, a na Senekę – jako dyrek­tora ope­ra­cyj­nego w bar­dzo źle zarzą­dza­nej „kor­po­ra­cji”, jaką było pań­stwo rzym­skie tam­tych cza­sów.

Marek Aureliusz: prezes „rzymskiej korporacji”

Marek Aure­liusz jest dziś naj­bar­dziej znany jako autor Roz­my­ślań, które zawie­rają głę­bo­kie reflek­sje na temat filo­zo­fii sto­ic­kiej i pano­wa­nia nad sobą. Jego obo­wiązki wykra­czały jed­nak daleko poza pisa­nie filo­zo­ficz­nych zapi­sków. Jako władca kie­ro­wał roz­le­głym impe­rium peł­nym wyzwań – nad­zo­ro­wał zło­żony sys­tem gospo­dar­czy, pro­wa­dził kam­pa­nie wojenne i dbał o sprawy publiczne.

Na tle histo­rii był posta­cią dość wyjąt­kową. Nie został cesa­rzem w tra­dy­cyjny spo­sób – dzięki pod­bo­jom, woj­nie domo­wej czy krwa­wemu prze­wro­towi. Po pro­stu żył w nie­zwy­kłym okre­sie dzie­jów Rzymu, w II wieku, kiedy wła­dza była prze­ka­zy­wana w spo­sób upo­rząd­ko­wany i prze­my­ślany: od Nerwy do Tra­jana, od Tra­jana do Hadriana, od Hadriana do Anto­ni­nusa Piusa, a następ­nie od Anto­ni­nusa Piusa do Marka.

Jak na tamte czasy były to wyjąt­kowo spraw­nie prze­pro­wa­dzone zmiany wła­dzy – można powie­dzieć, że stery tego ogrom­nego impe­rium powie­rzano kolej­nym „naj­lep­szym kan­dy­da­tom”.

Peł­niąc funk­cję prze­wod­ni­czą­cego rady i pre­zesa impe­rium rzym­skiego, Marek Aure­liusz mie­rzył się z pre­sją, która mogłaby zachwiać nawet naj­bar­dziej doświad­czo­nym mene­dże­rem. Odpo­wia­dał nie tylko za dobro milio­nów ludzi, ale także za sprawne funk­cjo­no­wa­nie ogrom­nej gospo­darki opar­tej na han­dlu, rol­nic­twie i podat­kach. Sto­ic­kie cnoty kar­dy­nalne, które wyzna­wał – mądrość, umiar­ko­wa­nie, spra­wie­dli­wość i odwaga – nie były dla niego abs­trak­cyj­nymi ide­ami, lecz prak­tycz­nymi narzę­dziami potrzeb­nymi do dzia­ła­nia w nie­sta­bil­nym i wyma­ga­ją­cym śro­do­wi­sku poli­tycz­nym. Były codzien­nym zesta­wem narzę­dzi poma­ga­ją­cych mu podej­mo­wać lep­sze decy­zje jako przy­wódca, choć zapewne nie zawsze mógł pozo­stać im w pełni wierny ze względu na obo­wiązki cesar­skie. Można sobie wyobra­zić, że Marek z nie­chę­cią patrzył na koszty i nie­po­trzebną utratę życia pod­czas nie­zwy­kle popu­lar­nych igrzysk gla­dia­tor­skich w Kolo­seum.

Nie­stety być może już ni­gdy nie zoba­czymy kogoś takiego jak Marek Aure­liusz na tak wyso­kim sta­no­wi­sku. Nawet we współ­cze­snych demo­kra­cjach spo­sób docho­dze­nia do wła­dzy zmie­nił się tak bar­dzo – wystar­czy pomy­śleć o Donal­dzie Trum­pie – że trudno dziś sobie wyobra­zić, by ktoś o tak głę­bo­kim i reflek­syj­nym cha­rak­te­rze mógł prze­bić się na szczyt.

Być może byłoby to moż­liwe dopiero w obli­czu jakiejś wiel­kiej kata­strofy, na przy­kład trze­ciej wojny świa­to­wej. Spo­łe­czeń­stwo musia­łoby zna­leźć się na gra­nicy upadku i zro­zu­mieć, że potrzebne jest inne, bar­dziej moralne przy­wódz­two, takie, które potra­fi­łoby pod­nieść je z ruin.

Dobrym przy­kła­dem jest Nel­son Man­dela, który objął przy­wódz­two w Repu­blice Połu­dnio­wej Afryki w odpo­wie­dzi na nie­spra­wie­dliwy sys­tem apar­the­idu – w cza­sie, gdy ludzie potrze­bo­wali lidera kie­ru­ją­cego się wyż­szymi war­to­ściami, zdol­nego popro­wa­dzić ich ku lep­szej przy­szło­ści dla wszyst­kich.

Seneka: dyrektor operacyjny „rzymskiej korporacji”

Senekę można lepiej zro­zu­mieć jako przy­wódcę, jeśli spoj­rzymy na niego jak na dyrek­tora ope­ra­cyj­nego Rzymu – osobę, która musiała radzić sobie w trud­nym i peł­nym zagro­żeń świe­cie dwor­skiej poli­tyki, a jed­no­cze­śnie zarzą­dzać wła­snymi, roz­le­głymi inte­re­sami w burz­li­wym okre­sie rzą­dów cesa­rza Nerona. Jako znany filo­zof sto­icki i doradca Seneka oddzia­ły­wał nie tylko poprzez swoje idee. Jego ogromny mają­tek suge­ruje, że był także bar­dzo spraw­nym i doświad­czo­nym czło­wie­kiem biz­nesu, dobrze znał się na pla­no­wa­niu finan­so­wym, prze­wi­dy­wa­niu przy­szłych wyni­ków i udzie­la­niu poży­czek. Sły­nął z dzia­łal­no­ści pożycz­ko­wej, która bywała dość bez­względna i „twarda”, jak na realia ówcze­snego świata. Poza samym cesa­rzem był naj­bo­gat­szym czło­wie­kiem w Rzy­mie.

Przez wiele lat Seneka raz cie­szył się łaską, a raz ją tra­cił. Cesarz Klau­diusz zesłał go nawet na dzie­się­cio­let­nie wygna­nie, po czym filo­zof został wezwany z powro­tem do Rzymu, by uczyć mło­dego Nerona. Jako dyrek­tor ope­ra­cyjny Rzymu na dwo­rze Nerona musiał bar­dzo ostroż­nie pod­cho­dzić do jego ocze­ki­wań i decy­zji. Wyma­gało to dużej roz­wagi i sprytu, zarówno w rela­cjach oso­bi­stych, jak i spra­wach zwią­za­nych z zarzą­dza­niem pań­stwem.

Jako jeden z naj­wy­ra­zist­szych przed­sta­wi­cieli sto­icy­zmu Seneka pozo­sta­wił po sobie dzieła – takie jak Listy moralne czy O krót­ko­ści życia – które zawie­rają trafne reflek­sje na temat etyki i przy­wódz­twa. Na szcze­gólną uwagę zasłu­guje jego spraw­ność w „sali zarządu” oraz dobre roze­zna­nie w realiach gospo­dar­czych w cza­sach, gdy rzym­ska eko­no­mia czę­sto napo­ty­kała trud­no­ści. Umie­jęt­ność łącze­nia reflek­sji filo­zo­ficz­nej z prak­tycz­nym dzia­ła­niem pozwa­lała mu przez pewien czas sku­tecz­nie dora­dzać Nero­nowi, mimo że musiał współ­pra­co­wać z władcą zna­nym z gwał­tow­nych wybu­chów emo­cji, nie­sta­bil­no­ści i nie­prze­wi­dy­wal­no­ści.

Zaangażowani stoicy – wewnętrzne napięcia liderów i ludzi biznesu

We współ­cze­snym świe­cie biz­nesu etyczne podej­mo­wa­nie decy­zji i silne, moralne przy­wódz­two są waż­niej­sze niż kie­dy­kol­wiek, szcze­gól­nie na ryn­kach publicz­nych. Wciąż poja­wiają się przy­padki, w któ­rych pra­cow­nicy i akcjo­na­riu­sze są oszu­ki­wani przez nie­uczci­wych lide­rów – wystar­czy wspo­mnieć Eli­za­beth Hol­mes i aferę The­ra­nosa czy Sama Bank­mana-Frieda oraz upa­dek FTX. Takie histo­rie poka­zują, jak ważne jest się­ga­nie do ponad­cza­so­wej mądro­ści sta­ro­żyt­nych filo­zo­fii w świe­cie, w któ­rym nie­ustan­nie ście­rają się dąże­nie do zysku, pre­sja kon­ku­ren­cji i pokusa szyb­kiego suk­cesu. Nauki Marka Aure­liu­sza i Seneki pozo­stają dziś nie­zwy­kle aktu­alne i ofe­rują cenne wska­zówki dla współ­cze­snych lide­rów, zwłasz­cza jeśli cho­dzi o to, jak być sku­tecz­nym, a jed­no­cze­śnie etycz­nym pre­ze­sem.

Marek Aure­liusz i Seneka nie byli tylko filo­zo­fami zamknię­tymi w świe­cie teo­rii, ode­rwa­nymi od rze­czy­wi­sto­ści. Byli prak­tycz­nymi przy­wód­cami, któ­rzy na co dzień musieli mie­rzyć się ze zło­żo­nymi wyzwa­niami zwią­za­nymi z rzą­dze­niem, gospo­darką i finan­sami.

Ich życie daje wyjąt­kową per­spek­tywę, z któ­rej można spoj­rzeć na to, jak filo­zo­fia sto­icka łączy się z zarzą­dza­niem. Kiedy przyj­rzymy się ich poglą­dom bli­żej, zoba­czymy, jak duży wpływ wywarli nie tylko na współ­cze­sne rozu­mie­nie etyki, ale także prak­tyczne aspekty kie­ro­wa­nia dużymi orga­ni­za­cjami.

Przywództwo w burzliwych czasach

Porów­nu­jąc Marka Aure­liu­sza i Senekę, przyj­rzymy się ich podej­ściu do przy­wódz­twa oraz pre­sji, z jaką musieli się mie­rzyć, zarzą­dza­jąc zło­żo­nym orga­ni­zmem pań­stwo­wym. Obaj uosa­biali cechy, które są nie­zbędne dla każ­dego sku­tecz­nego lidera biz­nesu także dziś:

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki