Drogowskazy Odysei. 7 ponadczasowych lekcji o wytrwałości, tożsamości i wędrówce przez życie audiobook

Tytuł oryginału: The Odyssey Mindset. 7 Timeless Lessons for Living

Copyright © Sam Akbar 2026

First published 2026 by Bluebird an imprint of Pan Macmillan, a division of Macmillan Publishers International Limited

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Otwarte 2026

Copyright © for the translation by Robert Sudół

Opieka wydawnicza: Rafał Czech

Opieka redakcyjna: Anna Małocha, Dagmara Małysza

Przyjęcie tłumaczenia: Iwona Dziemidowicz

Adiustacja: Mirosław Dąbrowski / Wydawnictwo JAK

Korekta: Barbara Gąsiorowska / Wydawnictwo JAK, Bogumiła Ziembla / Wydawnictwo JAK

Promocja i marketing: Martyna Dziadek

Projekt okładki: Tiana Dunlop / Pan Macmillan Art Dept

Adaptacja okładki na potrzeby wydania: Monika Drobnik-Słocińska

ISBN 978-83-8399-588-5

www.otwarte.eu

Dystrybucja: SIW Znak. Zapraszamy na www.znak.com.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Jan Żaborowski

Dla Sophii i mojego ojca

Przedmowa

Moja książka, podobnie jak Odyseja, opowiada, co to znaczy być człowiekiem. Każdy z nas przechodzi przez okresy zmian, nowych perspektyw, wyzwań, niepewności i, miejmy nadzieję, rozwoju. Nie musimy walczyć w brutalnej i krwawej wojnie pod murami Troi ani spędzać dziesięciu lat na tułaczce po morzach, aby wiedzieć, co czujemy, gdy tracimy to, co kochamy, gdy przeżywamy rozczarowanie, gdy musimy sobie radzić z niepewnością lub zadajemy pytanie, gdzie tak naprawdę jest nasz dom. Nie potrzebujemy też spektakularnego powrotu do domu, aby docenić wartość więzi międzyludzkich, przynależności oraz osób, które są dla nas najważniejsze. Odyseja przypomina, że triumfy i trudności są nieodłączną częścią życia. Epicki poemat Homera, napisany ponad dwa i pół tysiąca lat temu, nadal silnie przemawia do współczesnego czytelnika. Czasy się zmieniają, ale uczucia i wyzwania pozostają takie same. Na fundamentalnym poziomie ludzkiego doświadczenia – czując radość, rozpacz, smutek, kochając i mając nadzieję – nie różnimy się od naszych przodków. Te punkty styczne i powiązania łączą nas bezpośrednio ze światem starożytności i nadal świecą jasnym blaskiem. DrogowskazyOdysei to książka, która czerpie naukę z dzieła Homera i pokazuje, jak powinniśmy podchodzić do wyzwań, odnajdując w sobie ciekawość świata, odporność i hart ducha.

Ważna jest sama wędrówka

Z jaką trudnością musimy się teraz zmierzyć? Co skłania nas, abyśmy sięgnęli w głąb siebie i stawili czoło temu, co nadchodzi? Na ile czujemy się gotowi, aby zacisnąć zęby i zrobić pierwszy krok naprzód? A co najważniejsze, czy jesteśmy gotowi zaakceptować wyzwanie, przed którym stanęliśmy, i wyciągnąć z niego wnioski?

A jeśli osiągnięcie celu wcale nie jest najważniejsze? A jeśli jest odwrotnie – liczy się sama droga do celu? To banał, owszem, ale wszystkie banały zawierają w sobie ziarno prawdy. A jeżeli to, co wydaje się trudne i wymagające, w istocie kształtuje nas i zmienia na lepsze? I pozwala nam się rozwijać, by stać się ludźmi, którymi naprawdę powinniśmy być? Pędząc do mety, pragnąc, aby wyczerpujący bieg już się skończył, desperacko żywiąc nadzieję, że damy radę, ryzykujemy, że coś przeoczymy, że nie odniesiemy żadnego pożytku z własnych przeżyć. A przecież w konfrontacji z trudnościami niekoniecznie musimy wyłącznie coś stracić – może nas to wzbogacać, jeśli damy sobie szansę.

Takie doświadczenia uczą czegoś ważnego o nas samych; być może pozwolą dostrzec, że jesteśmy silniejsi i odporniejsi, niż się wydawało. Jaką naukę z nich wyniesiemy? Jednego możemy być pewni: pojawią się kolejne wyzwania niezależnie od tego, na jakim etapie życia obecnie się znajdujemy – kończymy szkołę, rozpoczynamy nową pracę, zakładamy rodzinę, nawiązujemy przyjaźnie, zarabiamy lub tracimy pieniądze, zaczyna albo kończy się miłość, przemy naprzód lub tkwimy w miejscu, przeżywamy wzloty i upadki, odnosimy sukcesy albo porażki, żyjemy, umieramy. Nie zawsze mamy wpływ na to, co się nam przydarza, ale to my decydujemy o reakcji. Nad tym mamy kontrolę. Ta książka pomaga radzić sobie z życiowymi wyzwaniami, abyśmy do każdego z nich podchodzili mądrzej i z większą pewnością siebie. Stawia następujące pytanie: „Jeśli potrafimy wybiec spojrzeniem poza to, co tracimy w obliczu obecnych trudności, to jaką możemy wyciągnąć z tego naukę?”.

Jak ta książka może nam pomóc?

Drogowskazy Odysei pokazują, że jedna z najstarszych opowieści w kanonie literatury zachodniej nadal przemawia mocnym głosem, odnosząc się do fundamentalnych pytań w życiu człowieka. Nie stanowi wezwania do powrotu do przestarzałych idei heroizmu ani nostalgicznego celebrowania mitycznej przeszłości. Nie podsuwa uproszczonych wzorców siły czy pewności siebie, lecz zachęca do zaakceptowania niejednoznaczności, wrażliwości i zmiany. Pomaga przyswoić sposób myślenia, który sprzyja realistycznemu optymizmowi i wytrwałości w obliczu przeciwności losu niezależnie od tego, czy musimy się przebranżowić po zwolnieniu z pracy, otrząsamy się po rozwodzie, czy szukamy sensu życia na emeryturze.

Książka ta pozwala się przyjrzeć ludzkim doświadczeniom i temu, czego możemy się o nich dowiedzieć, dzięki jednemu z największych eposów literackich. Nie trzeba być znawcą Odysei, aby czerpać z tej książki pożytek i aby skłoniła nas do przemyśleń. Mam również nadzieję, że pod koniec lektury odkryjemy w niej coś bardzo osobistego: że będzie źródłem wglądu i towarzyszką we wzlotach i upadkach. Nie dlatego, że Odyseusz jest zawsze godny podziwu (często nie jest), ale dlatego, że jego historia, podobnie jak historia innych bohaterów, odzwierciedla nasze własne doświadczenia i wędrówki.

Odyseja jest nadal aktualna dzięki pytaniom, które stawia. Możemy je przeformułować następująco:

Jak wytrwać w obliczu przewlekłej choroby, utraty pracy lub problemów finansowych?

Czego się trzymać, gdy firma wypada z rynku, roz­pad­­­ło się małżeństwo lub dzieci wyfruwają z gniazda?

Jak znaleźć równowagę po stracie bliskiej osoby albo rozpadzie rodziny, a jednocześnie nie tkwić beznadziejnie w miejscu?

Co dla każdego z nas oznacza słowo „dom”?

Kolejne rozdziały są, podobnie jak wyspy, do których dociera Odyseusz, etapami w życiu. Każdy z nich daje możliwość refleksji nad tym, co naprawdę jest dla nas ważne, skąd przychodzimy i dokąd zmierzamy. Dzięki połączeniu praktycznych obserwacji psychologicznych z ponad­czasową narracją Odysei książka ta oferuje zarówno starożytną mądrość, jak i poręczne narzędzia – to niezawodni towarzysze, którzy pomogą przetrwać każdą sytuację, w jakiej się znajdziemy.

Streszczenie Odysei

Odyseja Homera opowiada historię Odyseusza, króla Itaki, który po dziesięcioletniej wojnie trojańskiej, stoczonej o Helenę, żonę greckiego króla Menelaosa – zbieg­­łą lub porwaną przez trojańskiego księcia Parysa – stara się powrócić do domu. Od zakończenia wojny minęło kolejne dziesięć lat, a Odyseusz wciąż błąka się po świecie. W Itace jego pałac opanowali aroganccy zalotnicy, którzy chcieliby poślubić żonę Penelopę i przejąć jego królestwo. Syn Telemach, który był niemowlęciem, gdy Odyseusz wyruszał pod Troję prawie dwadzieścia lat wcześniej, czuje się bezsilny i nie potrafi powstrzymać natrętów. Pod postacią Mentesa, przyjaciela Odyseusza, objawia mu się bogini Atena i nakłania go, aby opuścił Itakę i dowiedział się jak najwięcej o ojcu.

Zachęcony i ośmielony radą Ateny Telemach wyrusza do Pylos i do Sparty. Królowie Nestor i Menelaos, którzy walczyli u boku Odyseusza w wojnie trojańskiej, przyjmują go serdecznie i opowiadają o swoim powrocie z wyprawy. Menelaos informuje Telemacha, że Odyseusz żyje, ale jest więziony przez nimfę Kalipso na wyspie Ogygia. W tym samym czasie bogowie na Olimpie debatują nad losem Odyseusza.

Od siedmiu lat Odyseusz mieszka na Ogygii, pojmany przez Kalipso, która z miłości uniemożliwia mu wyjazd. Po naradzie bogowie posyłają Hermesa, aby nakazał nimfie uwolnić Odyseusza. Kalipso niechętnie pomaga mu zbudować tratwę. Odyseusz odpływa, ale wkrótce dopada go gwałtowny sztorm wywołany przez Posejdona, co kończy się rozbiciem tratwy. Wyrzucony na brzeg wyspy Feaków Odyseusz spotyka księżniczkę Nauzykaę, która prowadzi go do pałacu swoich rodziców, króla Alkinoosa i królowej Arete. Podczas uczty wydanej na jego cześć Odyseusz ujawnia swoją tożsamość i opowiada o przygodach od czasu opuszczenia Troi.

Przedstawia zebranym, jak ze swoimi ludźmi najpierw najechał Ismaros, ziemię Kikonów, ale ostatecznie został stamtąd wyparty. Zepchnięci z kursu, przybywają do krainy Lotofagów, gdzie część załogi ulega działaniu narkotycznego owocu, który sprawia, że żeglarze zapominają o ojczyźnie. Odyseusz zaciąga ich z powrotem na okręt i odpływa. Następnie przybijają do wyspy cyklopów i zostają uwięzieni w jaskini Polifema. Odyseusz oślepia cyklopa i ucieka. Okaleczony Polifem wzywa swojego ojca, Posejdona, aby go pomścił. To właśnie sztorm rozpętany później przez Posejdona spowoduje rozbicie tratwy Odyseusza w pobliżu ziemi Feaków.

Następnie Grecy docierają do pływającej wyspy króla Eola, który daje Odyseuszowi worek wichrów, aby pomóc mu dotrzeć do domu. Gdy Itaka pojawia się już na horyzoncie, zaintrygowani członkowie załogi otwierają worek, a wtedy wiatry znoszą ich z kursu. Wracają do Eola, aby poprosić o dalszą pomoc, lecz król, przekonany, że bogowie sprzeciwiają się Odyseuszowi i jego załodze, odmawia dalszego wsparcia. Odyseusz dociera następnie do krainy Lajstrygonów, ludożerczych olbrzymów, którzy niszczą wszystkie jego okręty z wyjątkiem jednego.

Ocalali docierają na wyspę Eea (Ajaja), a tam cza­rodziejka Kirke zamienia ludzi Odyseusza w świnie. Z pomocą Hermesa Odyseusz opiera się jej magii, uwalnia swoich ludzi i pozostaje z nią przez rok jako ko­chanek, aż wreszcie towarzysze przekonują go, że należy ruszać w dalszą drogę do Itaki. Kirke ostatecznie nakazuje mu udać się do Hadesu i zasięgnąć rady Tejrezjasza w sprawie powrotu do domu. W królestwie umarłych Tejrezjasz uprzedza go, aby nie krzywdził świętego bydła Heliosa, boga słońca, jeśli chce ponownie dotrzeć do Itaki. Ostrzega go również przed wyzwaniami, które przed nim stoją.

Po powrocie do świata żywych Odyseusz przepływa obok syren, które czarującym śpiewem wabią żeglarzy na ich zgubę. Swoim ludziom zatyka uszy woskiem, a sam przywiązuje się do masztu, aby bezpiecznie słuchać uwodzicielskiego śpiewu. Następnie przepływa niebezpieczną cieśninę pomiędzy Scyllą, sześciogłowym potworem, a Charybdą uosabiającą śmiertelne wiry. Po stracie części załogi w konfrontacji ze Scyllą płynie dalej do Trinakii. Grecy tkwią tam z powodu złej pogody i wreszcie załoga zaczyna odczuwać głód. Gdy Odyseusz zasypia, towarzysze, pomimo jego przestróg, że spowoduje to nieszczęście, zabijają święte trzody Heliosa. W odwecie Zeus niszczy ich okręt za pomocą sztormu, w efekcie czego wszyscy toną z wyjątkiem Odyseusza, który dopływa do Ogygii, a tam nimfa Kalipso przetrzymuje go przez siedem lat, aż wreszcie bogowie nakazują jego uwolnienie. W tym momencie po raz pierwszy spotykamy Odyseusza w całej opowieści.

Po wysłuchaniu jego historii życzliwi i gościnni Feakowie podwożą go do Itaki. Przebrany za żebraka Odyseusz łączy siły z Telemachem i lojalnymi ludźmi ze swojego domostwa. Razem, pod przewodnictwem Ateny, zabijają zalotników i odzyskują królestwo. Penelopa poddaje Odyseusza próbie, chcąc potwierdzić jego tożsamość, następnie, upewniona, wiąże się z powrotem z mężem. Pokój powraca na Itakę, bo Atena interweniuje i kładzie kres konfliktowi między Odyseuszem a rodzinami zabitych zalotników.

Dlaczego Odyseja jest aktualna

Gdyby Odyseja była tylko opowieścią o niesamowitych przygodach, nie przetrwałaby niemal trzech tysięcy lat. Jej ponadczasowość wynika z tego, że pokazuje człowieka zmagającego się z życiem – wciąż na nowo zadajemy sobie te same pytania co nasi przodkowie. Pomimo że Odyseja ma formę wielkiego eposu, którego treścią są dramatyczne i szlachetne czyny bohaterów, historiaw niej zawarta jest znacznie bardziej prozaiczna: opowiada po prostu o człowieku, który chce wrócić do domu, do rodziny. Motyw ten przewija się w niezliczonych współczesnych filmach i książkach – Czarnoksiężnik z krainy Oz, Gdzie jest Nemo i Gladiator wyraźnie mają w sobie coś z Odysei.

Książka ta nie zachęca do idealizowania Odyseusza. Król Itaki to postać kontrowersyjna, a jego postępowanie w wielu przypadkach nie jest godne naśladowania. To również postać zagadkowa: lojalna i zarazem skora do zdrady, rozważna i impulsywna, życzliwa i okrutna. W ujęciu Homera to polytropos – człowiek skomplikowany, pełen sprzeczności i właśnie dzięki temu wydaje się nam bliski. Chociaż nikt dziś nie przypomina herosów epoki brązu – muskularnych, wyposażonych w miecze i noszących sandały – wszyscy mamy wiele oblicz i jesteśmy istotami złożonymi. A jeśli uświadamiamy sobie tę złożoność, pojawia się przestrzeń do ewolucji i rozwoju. Dotyczy to również nas. Wędrówka Odyseusza nie jest linearna, nie prowadzi z punktu A do punktu B. Są w niej zapętlenia, objazdy i przerwy; są wzloty do gwiazd i upadki sięgające piekła. Odyseusz często ponosi porażki, i to dotkliwe. Czy nie wygląda to znajomo?

Odyseja jest jak lustro, w którym możemy ujrzeć obraz własnego życia wewnętrznego – to poemat o głębokim wymiarze psychologicznym. Na długo przed pojawieniem się pojęć takich jak „trauma”, „odporność psychiczna” czy „tożsamość” Homer zgłębiał to wszystko. Poemat pulsuje prawdą o człowieku; tętni radością, miłością, cierpieniem, litością, gniewem, smutkiem, sukcesem, porażką. To współczesna psychologia dogoniła Homera, a nie na odwrót. Obecnie mówi się o rozwoju pourazowym, poczuciu umiejscowienia kontroli i inteligencji emocjonalnej. Odyseja była pierwsza. Przemawiała do kolejnych pokoleń: od dzieci, uwielbiających fantastyczne opowieści przygodowe, przez weteranów wojennych, którzy po przeżyciu konfliktu i rozłąki zmagają się z poszukiwaniem „domu”, po uchodźców, którzy nie wiedzą, czy kiedykolwiek znajdą dom lub bezpieczeństwo. To poemat przeznaczony dla nas wszystkich na każdym etapie życia. Mówi się, że nigdy nie wchodzimy dwa razy do tej samej rzeki – podobnie nigdy nie przeczytamy dwa razy tej samej Odysei. Poemat niejako wychodzi nam naprzeciw bez względu na to, w którym momencie wędrówki akurat się znajdujemy – w młodości, wieku średnim czy jesieni życia. Bardziej niż losy bohatera liczą się pytania, które zadaje Odyseja, a ta książka pomoże znaleźć na nie odpowiedzi.

Mroczne strony Odysei

Odyseja,uznawana za ponadczasową opowieść o przygodach, wytrwałości i powrocie do domu, pod powierzchnią skrywa dość niepokojące wątki. Historia jest nasycona przemocą i brutalnością, szczególnie po powrocie Odyseusza do Itaki, kiedy mści się on na zalotnikach i tych, których uważa za ich wspólników.

Być może najbardziej niepokojąca jest scena, w której Odyseusz i jego syn Telemach dokonują wstrząsającej egzekucji – wieszają dwanaście służek. Kobiety te uznano za winne zdrady, współżyły bowiem z zalotnikami, chociaż rodzi się pytanie, w jakim stopniu ich decyzja była dobrowolna – to jednak nie stanowiło przedmiotu zaintere­sowania w starożytnej Grecji. Ten postępek słusznie wywołuje dyskomfort u czytelników i krytyków. Narracja tchnie świadomością kosztów tego czynu i nie gloryfikuje przemocy. Homer przedstawia śmierć służek w sposób wzruszający, a nie jako celebrację zemsty; dziewczęta, „w głos wyjąc”*

i „we łzach pływając obfitych”, muszą najpierw wynieść trupy zalotników i zmyć przelaną krew. Homer budzi nasze współczucie, opowiadając, jak dziewczęta wydają ostatnie tchnienie. Jest to mrożący krew w żyłach obraz, przywołujący makabryczne przypadki kobiet zabijanych przez mężczyzn, od „kolaborantek” podczas II wojny światowej po kobiety kamienowane w Afganistanie za przestępstwa hańbiące jakoby honor rodziny.

Mroczne sceny są dla nas przestrogą, byśmy nie traktowali Odysei jako „instrukcji obsługi”. Poemat nie jest i nie powinien być prostym przewodnikiem po życiu, który przyjmujemy bez zastrzeżeń i pytań. Nie powinniśmy też zlekceważyć aktów przemocy jako czegoś, co się po prostu wtedy działo. Być może ówczesne społeczeństwo było bardziej brutalne, ale sposób, w jaki Homer opowiada o tych wydarzeniach, skłania nas do namysłu nad krwawą zemstą. Dawni słuchacze również zastanawiali się nad tymi kwestiami. Ateńska publiczność w V wieku p.n.e., głęboko przesiąknięta Homerem i doświadczona wojnami ze Spartą, często debatowała na temat sprawiedliwości i zemsty. Tragedia grecka tamtych czasów, uważanych za złoty wiek poezji i teatru, w dużym stopniu zajmowała się ofiarami wojny. Na przykład Eurypides w Trojankach opowiada o losie kobiet i dzieci po zakończeniu wojny – jest to tekst mało przyjemny w lekturze. Konsekwencje wojny i przemocy stanowią temat często podejmowany w kulturze i polityce.

Zrozumienie Odysei oznacza zmierzenie się z jej mrocznymi stronami, nie zaś ich usprawiedliwianie. Jeśli bezkrytycznie podziwiamy Odyseusza jako bohatera bez skazy, ryzykujemy, że przeoczymy wplecione w opowieść kwestie władzy, sprawiedliwości i cierpienia. Postrzeganie tej historii w całej jej złożoności pozwala uczciwiej się z nią zmierzyć i zastanowić się głębiej nad naszymi własnymi wartościami, tymi z przeszłości i z czasów obecnych.

* * Cytaty z Odysei w przekładzie Lucjana Siemieńskiego, https://wolnelektury.pl/media/book/txt/homer-odyseja.txt (wszystkie przypisy pochodzą od tłumacza).

Kobiety w Odysei – więcej niż statystki

W Odysei roi się od interesujących, wyrazistych postaci kobiecych. Z tego względu osiemnastowieczny krytyk Samuel Butler wysunął nawet hipotezę, że Odyseję napisała kobieta. To zapewne przesada, ale można zrozumieć, skąd wziął się ten pomysł. Kobiety w Odysei pojawiają się często i są różne. Penelopa to ktoś więcej niż nieszczęśliwa żona czekająca na Odyseusza. Jest inteligentna i postępuje z rozwagą, nadto potrafi opowiadać historie podobnie jak jej mąż. Jedną z intrygujących cech Penelopy jest to, że bardzo trudno ją rozgryźć; często wydaje się nieprzenikniona, do samego końca pozostaje nieufna wobec Odyseusza. Co naprawdę myśli o jego powrocie? Helena również jest fascynującą postacią – ma niezawodną umiejętność wychwytywania nastrojów (również jak Odyseusz), podczas gdy jej mąż Menelaos to pompatyczny krzykacz, typ mężczyzny, który siedzi w barze i opowiada o swoich osiąg­nięciach wszystkim w zasięgu głosu bez względu na to, czy mają ochotę go słuchać czy nie. Atena, bogini o ogromnej mocy i mądrości, jest mentorką zarówno Telemacha, jak i Odyseusza. Kalipso i Kirke to nimfy, które wiedzą, czego chcą (Odyseusza w swoim łożu), i bynajmniej nie są istotami słabymi. Odyseusz jako rozbitek dociera do wyspy Feaków, gdzie poznaje młodą księżniczkę Nauzykaę, która flirtuje z nim, gdy on próbuje zakryć swoją nagość gałęzią (tak, naprawdę), oraz jej matkę, królową Arete, która wyraźnie zajmuje wysoką pozycję w pałacu u boku męża, Alkinoosa.

Niemniej jednak w Odysei jasno widać, na czym polega wartość kobiety – na wierności mężowi. Historia Odyseusza znajduje mroczne odzwierciedlenie w opowieści o Agamemnonie. Odpłynąwszy z Troi, Agamemnon powraca do domu i zostaje zgładzony przez niewierną żonę Klitajmestrę i jej kochanka Ajgista (nie ma o tym mowy w Odysei, ale Agamemnon złożył w ofierze nastoletnią córkę Ifigenię, aby zapewnić sobie sprzyjające wiatry podczas rejsu do Troi – żadna matka nie darowałaby takiego czynu). Raz po raz pojawiają się ostrzeżenia dla Odyseusza, aby powrócił do domu incognito i przekonał się o wierności żony. Męskie zdrady – współżycie z Kirke i Kalipso – nie podlegają osądowi, gdyż wartość Odyseusza zasadza się na czym innym.

Odyseja kreśli bogaty obraz tego, jak żyły różne kobiety w czasach pokoju – żony, matki, córki, królowe i niewolnice. Kobiety w Odysei są postaciami złożonymi i interesującymi, a ich rola wydaje się kluczowa dla zrozu­mienia psychologii epopei. Właśnie ta różnorodność sprawia, że Odyseja jest tekstem ponadczasowym i aktualnym w oczach współczesnego czytelnika.

Dalsza część w wersji pełnej

Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Spis treści

Przedmowa

Ważna jest sama wędrówka

Jak ta książka może nam pomóc?

Streszczenie Odysei

Dlaczego Odyseja jest aktualna

Mroczne strony Odysei

Kobiety w Odysei – więcej niż statystki

Punkty orientacyjne

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Spis treści

Dedykacja

Meritum publikacji