Stargard Szczeciński ebook

Tekst i fotografie Marek Ober

Stargard Szczeciński

Wydawnictwo Arkady • Warszawa 1988 

Opiniodawca

mgr Krystyna Loose

Opracowanie redakcyjne

Monika Krajewska

Redaktor techniczny

Zdzisław Marczak

Okładkę seryjną projektował

Zenon Januszewski

Na okładce:

Kościół Najświętszej Panny Marii od strony prezbiterium

Wnętrze kościoła Najświętszej Panny Marii

(fot. Krzysztof Jabłoński)

© Copyright by Wydawnictwo Arkady, Warsaw 1988

ISBN 83-213-3303-6

Dzisiejszy Stargard Szczeciński to przede wszystkim ważny ośrodek przemysłowy i tętniący życiem węzeł komunikacyjny. Nad sylwetą miasta i pełnymi ruchu ulicami górują jednak symbole dawno minionej przeszłości: ceglane wieże średniowiecznych kościołów i budowli obronnych.

Przybliżenie tych zabytków miłośnikom Stargardu – mieszkańcom miasta i turystom – jest celem niniejszej książki.

HISTORIA MIASTA

Początki stałych osad ludzkich na ziemi stargardzkiej sięgają, jak wynika ze źródeł archeologicznych, wczesnego średniowiecza (ok. VI w.n.e.). W ciągu VII-X wieku wykształcił się na Pomorzu ustrój plemienny i powstało wiele osad ludności rolniczej oraz obronnych grodów – miejsc schronienia przed wrogiem i ośrodków lokalnej władzy. Jeden z takich ośrodków założono w VIII wieku w Stargardzie-Osetnie, wkrótce zastępując go nowym grodem wzniesionym na przełomie IX i X wieku w bardziej dogodnym miejscu. Istniejąca obok osada zorała przekształcona w podgrodzie, gdzie rozwinęła się produkcja rzemieślnicza: garncarstwo, tkactwo, szewstwo, obróbka drewna, rogu, kości oraz wyrób przedmiotów z żelaza. W XI-XII wieku funkcjonował już zapewne w Stargardzie targ. Podporządkowanie Pomorza w 967 r. piastowskim władcom Polski oraz wykształcenie w ciągu XI i XII wieku lokalnej władzy książęcej przyczyniły się do dalszego rozwoju stargardzkiego zespołu osadniczego. Wzrost znaczenia prowadzących w stronę morza szlaków handlowych spowodował ożywienie gospodarcze i powiększenie liczby ludności. Wprowadzenie podziału kraju na kasztelanie przyniosło awans grodu do rangi ośrodka jednej z tych jednostek. W roku 1124 książę Warcisław witał w Stargardzie przybywającego z Wielkopolski z misją chrystianizacji biskupa Bambergu, Ottona. W drugiej połowie XII wieku, gdy starano się umocnić nową wiarę przez fundowanie klasztorów, w Stargardzie powstały dwa domy zakonne: około 1186 roku książę Bogusław osadził w pobliżu grodu joannitów, a prawdopodobnie w 1199 roku książę Kazimierz II sprowadził augustianów: Brak natomiast danych na temat tutejszej parafii, jedynie z pośrednich przesłanek wnioskować można o jej istnieniu już w czasie fundacji klasztorów. W pierwszej połowie XIII wieku Stargard był już funkcjonującym na prawie rodzimym miastem, mającym wszystkie niezbędne instytucje i urządzenia, które jednak wskutek położenia w głębi lądu nie osiągnęło takiego znaczenia jak dostępne dla żeglugi morskiej: Szczecin, Wolin i Kamień Pomorski.

Datą przełomową w historii Stargardu był rok 1253 (według części źródeł – 1243), w którym książę Barnim I dokonał reformy ustroju prawnego miasta, nadając mu tak zwane prawo magdeburskie. Oznaczało to przede wszystkim objęcie mieszkańców osobną jurysdykcją. W tym samym dokumencie wymieniono liczne nadania i przywileje. Najważniejsze wśród nich to przekazanie miastu 150 łanów ziemi, prawo wolnej żeglugi na Inie i dalej do morza oraz zwolnienie od opłat celnych we wszystkich pomorskich miastach.

Nowe prawo miejskie i związane z nim nadania umożliwiły szybki wzrost znaczenia Stargardu pod względem gospodarczym i politycznym. W drugiej połowie XIII wieku do miasta dołączono dalsze tereny nad dolnym biegiem Iny (1291 r.) oraz rozszerzono jego przywileje między innymi o dochody z miejscowej komory celnej (1285 r.) i zezwolenie na założenie tzw. karczmy celnej u ujścia Iny (1289 r.). W 1292 roku książę Bogusław IV zmienił prawo miejskie z magdeburskiego na lubeckie, korzystniejsze dla interesów kupiectwa i organizacji samorządu. Bez zmian pozostawiono przepisy o cechach oraz podstawowe miary: magdeburski korzec i łokieć.

Rozwijający się ośrodek przyciągał od XIII wieku coraz większą liczbę przybyszów narodowości niemieckiej. Element napływowy, dysponujący majątkiem, kontaktami handlowymi i znajomością nowych form organizacji życia gospodarczego, zajmował od początku pozycję uprzywilejowaną w stosunku do miejscowej ludności słowiańskiej. Ludność ta, ulegając ekonomicznej przewadze żywiołu niemieckiego, przechodziła do niższych warstw społeczności miejskiej. W 1295 roku w wyniku ponad dziesięcioletnich konfliktów pomiędzy spadkobiercami Barnima I nastąpił podział Pomorza na dwa odrębne księstwa. Stargard znalazł się w granicach księstwa wołogojskiego (nazwa od siedziby władcy w Wołogoszczy, obecnie Wolgast, NRD), rozciągającego się wzdłuż wybrzeża Bałtyku. Jeszcze w tym samym roku książę Bogusław IV zniósł w mieście urząd kasztelański i zezwolił na likwidację grodu i wzniesienie murów obronnych.

Wiek XIV był dla Stargardu okresem rozkwitu gospodarczego. Najważniejszą pozycję wśród mieszczan uzyskali kupcy, bogacący się na eksporcie pszenicy z żyznych obszarów środkowego Pomorza, zwłaszcza z okolicy Pyrzyc. Zboże spławiano rzeką do przystani w Inoujściu, gdzie ładowano je na statki pełnomorskie. Od 1363 roku potwierdzone jest źródło uczestnictwa Stargardu w zjazdach Hanzy, potężnej organizacji miast nad Bałtykiem i Morzem Północnym. Przynależność do wspólnoty hanzeatyckiej przynosiła kupcom wiele korzyści, niekiedy wiązała się jednak z koniecznością świadczeń na rzecz związku, jak np. udział w zwycięskiej wojnie z Danią w latach 1361-1370. Oprócz handlu poważne znaczenie osiągnęła w mieście produkcja rzemieślnicza. Średniowieczne dokumenty wymieniają ponad 30 różnych rzemiosł, najczęściej tkaczy, rzeźników, szewców i piekarzy. Inną podstawą dobrobytu mieszczan była uprawa ziemi. Miasto powiększało otrzymane wraz z prawem magdeburskim dobra ziemskie poprzez kupno wsi, nabywali też ziemię członkowie patrycjatu. W końcu XV wieku łączny obszar gruntów należących do miasta i jego obywateli obejmował ponad 1000 łanów pól, łąk i lasów. Istniejąca w Stargardzie już od XIII wieku mennica w XIV wieku przeszła na własność miasta.

W 1372 roku, gdy w wyniku dalszego rozdrobnienia feudalnego Pomorza uległo podziałowi księstwo wołogojskie, Stargard został włączony do nowo powstałego księstwa słupskiego. Osłabienie władzy książęcej wykorzystało miasto do uzyskania w 1409 roku, z pewnością w zamian za znaczną sumę pieniężną, przywileju znoszącego urząd wójta – oznaczało to całkowite uwolnienie od bezpośredniej zwierzchności księcia. Pełna władza, wraz z sądownictwem, przeszła w ręce samorządu miejskiego. Podstawowym jego organem była utworzona prawdopodobnie po 1292 roku rada, licząca w końcu XIV wieku 24 osoby (z których w danym roku urzędowało tylko 16). Rada zatrudniała urzędników miejskich: pisarza, medyka, aptekarza (od ok. 1487 r.) oraz niższych funkcjonariuszy: posłańców, nadzorców targowisk, łaziebnych, leśników, strażników itp. Na wszystkich mieszkańcach spoczywał obowiązek obrony miasta (jej organizacją obciążone były cechy), udziału w gaszeniu pożarów, pełnieniu straży oraz w pracach publicznych.

Pomyślny rozwój stargardzkiego handlu zakłócony został w XV wieku przez szykany pobliskiego Szczecina. Bogata stolica sąsiedniego księstwa, usiłująca bezwzględnie egzekwować posiadane prawo składu (stojące zresztą w sprzeczności z przywilejami Stargardu i innych miast), już w latach 1407-1410 próbowała narzucić miastu zakaz wywozu zboża oraz osłabić jego pozycję w związku hanzeatyckim. W1454 roku szczecinianie napadli na przystań w ujściu Iny, zajęli zgromadzone tam zboże, a koryto rzeki przegrodzili palami. Dalszemu zaostrzeniu uległ konflikt w 1458 roku, gdy wiosną nastąpił kolejny atak Szczecina na Inoujście. Doszło do potyczek między statkami obu miast, zamknięto też palami drugie z ujściowych ramion Iny. Szczególnie dramatycznym wydarzeniem było wtargnięcie szczecinian do Stargardu i splądrowanie wielu domów. W lutym 1460 roku, po bezowocnych próbach zawarcia ugody, Stargard zaatakował i spalił szczeciński most celny na Regalicy, przy czym doszło do ofiar śmiertelnych; zniszczono również jedną z należących do Szczecina wsi. Krokiem odwetowym Szczecina był najazd na Stargard, wobec czujności mieszczan zakończony tylko spustoszeniem części przedmieść. Wydarzenia te były ostatnim akordem walki, w której Stargard formalnie nie uległ naciskowi, odniósł jednak poważne straty gospodarcze.

Pomimo wyrządzonych przez szczecinian szkód, Stargard był w drugiej połowie XV wieku miastem bogatym, liczącym około 5000 mieszkańców, wyposażonym w silne obwarowania i wspaniałe budowle kościelne. Był też ośrodkiem zdolnym prowadzić własną, konsekwentną politykę wobec innych miast oraz wobec związku hanzeatyckiego.

W 1478 roku zarządzanie całością Pomorza Zachodniego skupił w swym ręku Bogusław X z linii słupskiej. Energiczny władca, dążąc między innymi do ograniczenia autonomii miast, przeprowadził wiele reform, jak nałożenie świadczeń na rzecz obrony państwa, przywrócenie wielu ceł, corocznych opłat oraz wydanie nowej ordynacji menniczej.

Przyjęcie na Pomorzu reformacji w 1534/1535 roku spowodowało kasatę klasztorów. Majątek stargardzkich domów zakonnych przeszedł w ręce miasta, a zabudowania wykorzystano m.in. na cele szkolne.

W ciągu XVI wieku Stargard przeżywał okres dobrobytu, którego źródłem były nadal wykształcone w późnym średniowieczu stosunki gospodarcze. Poważnym ciosem dla miasta stał się dopiero wielki pożar w 1584 roku, kiedy spłonęło 487 budynków (około 50% zabudowy), a wskutek zniszczeń wybuchła zaraza. Głęboki upadek ekonomiczny i poważne wyludnienie Stargardu spowodowały wydarzenia wojny trzydziestoletniej, która wkroczyła na ziemię pomorską w 1627 roku. Miasto, w znacznym stopniu wyniszczone przez długotrwałe kwaterowanie zmieniających się załóg wojskowych, kontrybucje i rabunki, w 1635 roku spłonęło niemal doszczętnie w wielkim pożarze – ocalały jedynie 93 budynki i kościół św. Jana. Pod koniec wojny liczba ludności wynosiła zaledwie 1500 osób. Kolejne wojny i konflikty zbrojne, toczące się na Pomorzu w drugiej połowie XVII wieku i do trzeciej ćwierci XVIII wieku, utrudniały odbudowę miasta należącego po wygaśnięciu dynastii pomorskiej od 1648 roku do państwa brandenburskiego.