Rozmyślania ebook

Marek Aureliusz

Rozmyślania

Przełożył

MARIAN REITER

Kęty 2026

Wydawnictwo Marek Derewiecki

Tytuł oryginałU

Tὰ εἰς ἐαυτόν

© 1999 by Wydawnictwo ANTYK

Wydanie drugie

Przełożył: Marian Reiter

Redakcja i przypisy: Edyta Kubikowska

Korekta: Teresa Dziemińska

Skład: Łukasz Derewiecki

ISBN 978-83-68182-73-6

Wydawnictwo Marek Derewiecki

ul. Szkotnia 29a, 32-650 Kęty

tel./fax (033) 8454149, 0603931607

e-mail: [email protected]

Księgarnia: www.derewiecki.pl

Od redakcji

Życie – to wojna i przystanek chwilowy w podróży, wspomnieniem pośmiertnym – zapomnienie. Cóż więc może posłużyć za ostoję? Tylko jedno: filozofia. (Ks. II. 17)

Marcus Annius Catillius Verus urodził się 26 kwietnia 121 roku n.e. w Rzymie, w rodzinie zamożnej – zawdzięczającej pokaźną fortunę posiadaniu licznych wytwórni cegieł – i wpływowej: już pradziadowie Marka piastowali wysokie państwowe urzędy. Wcześnie osierocony przez ojca, stał się wkrótce po jego śmierci protegowanym cesarza Hadriana. Z rozkazu cesarza został wraz z Lucjuszem Werusem adoptowany przez następcę Hadriana, a swojego wuja, Antonina Piusa. Odtąd nosił imię Marcus Aurelius Antoninus. W rok po śmierci Hadriana (139 r.), jako osiemnastoletni chłopak otrzymał tytuł cezara. W sześć lat później poślubił córkę Antonina Piusa, Faustynę. Z ich trzynaściorga dzieci przeżyło tylko sześcioro: pięć córek i syn Kommodus, przyszły następca tronu – jak powiadają niegodny swojego ojca.

Po śmierci Antonina Piusa 7 marca 161 roku, mając 39 lat, Marek Aureliusz objął władzę pospołu z Lucjuszem Werusem, swoim bratem przez adopcję. Nie były to łatwe rządy. Jeszcze w tym samym roku przyszło im bronić wschodnich prowincji cesarstwa przed najazdem Partów. Trwająca niemal pięć lat wojna zakończyła się zwycięstwem – zajęciem Ktezifonu i Seleucji. W tym czasie zmarł Lucjusz. Odtąd Marek Aureliusz władał już sam. W 166 roku zaczęły się, trwające z przerwami kilkanaście lat, wojny na północnych obrzeżach cesarstwa z germańskimi plemionami Markomanów i Kwadów oraz z sarmackim plemieniem Jazygów. Do zagrożeń zewnętrznych doszły jeszcze niepokoje wewnętrzne – rebelia Awidiusza Kasjusza (jednego ze zwycięskich wodzów w walkach z Partami), który w 175 roku, zawiązawszy spisek w prowincjach Azji i Egiptu, ogłosił się władcą. Bunt został zażegnany, Kasjusz zgładzony; Marek Aureliusz zmuszony był jednak udać się do wschodnich prowincji, zabrawszy żonę Faustynę, która podczas tej podróży zmarła, i syna Kommodusa. Był w Egipcie, Syrii i Cylicji, a w drodze powrotnej w Smyrnie i Atenach, gdzie upaństwowił cztery szkoły filozoficzne: akademików, perypatetyków, stoików i epikurejczyków, tworząc w ten sposób cztery uniwersyteckie katedry. Wrócił pod koniec grudnia 176 roku, a w rok później musiał już wracać na północ, na front naddunajski.

Do wyczerpujących wojen dołączyły nadto liczne klęski żywiołowe – przyniesiona przez wojska walczące przeciw Partom zaraza, która poważnie osłabiła kraj, wylew Tybru, trzęsienia ziemi w Kition i Smyrnie.

Ostatnie dwa lata życia spędził Marek Aureliusz na froncie północnym. Zmarł nagle w Wiedniu (ówczesnej Windobonie) lub w Sirmium 17 marca 180 roku.

Często powtarza się alegoryczne powiedzenie, że w osobie Marka Aureliusza „filozofia zasiadła na tronie”: urzeczywistnił się Platoński ideał władcy­-filozofa. W cesarskiej tytulaturze Marka Aureliusza obok tytułów związanych ze zdobyczami militarnymi pojawił się przydomek «filozof». Filozofia nie była jednakże domeną samego tylko władcy. W tym okresie intensywnie zajmowano się nią w kręgach rzymskiej arystokracji. Uprawiano nie tylko stoicyzm, który ze względu na jego trzeźwy racjonalizm i praktyczny charakter najlepiej się przyjął u Rzymian, ale także arystotelizm czy epikureizm.

Na dworze Marka Aureliusza znalazło się wielu filozofów, obdarzanych przez cesarza wysokimi państwowymi godnościami. Obok najbardziej zasłużonego nauczyciela, Juniusa Rusticusa, który przez całe lata był przyjacielem, kierownikiem duchowym i doradcą imperatora, byli to wspomniani w Rozmyślaniach stoicy Klaudiusz Maksimus i Cynna Katullus, a także perypatetycy Klaudiusz Sewerus (zięć Marka Aureliusza), Sergiusz Paulus, Flawiusz Boetus i Vetulenus Civic Barbarus. Galen, osobisty lekarz cesarza, pisze o wyraźnej – i chyba przemawiającej do wyobraźni – opozycji między dworem Marka Aureliusza a dworem współrządzącego z nim Lucjusza Werusa. Pierwsi, krótko ostrzyżeni, prowadzili surowy tryb życia na modłę stoicką (mało spali, mało jedli); drudzy nosili długie włosy i podejrzliwie traktowali gorliwych cesarskich „naśladowców” («mimologoi»).

Jak sam pisze w Rozmyślaniach, Marek Aureliusz zawdzięczał swoje „spoufalenie z filozofią Diogenetowi, jednemu ze swych pierwszych nauczycieli. Pod jego wpływem (jako dwunastolatek – jeśli wierzyć biografowi z Historiae Augustae) zapragnął surowego trybu życia i twardego łoża, atrybutów stoickiej ascezy. Poważny zwrot dokonał się jednak w jakieś osiem lat później, za przyczynami nauczyciela Juniusa Rusticusa i lektury pism Aristona z Chios (ucznia Zenona z Kition, założyciela szkoły stoickiej) oraz Epikteta, który dla rzymskich stoików II wieku był bezsprzecznie postacią najważniejszą. Pozostając pod wrażeniem tych lektur, przyszły cesarz porzucił studiowanie retoryki (do której zdaniem nauczyciela wymowy Frontona miał wyjątkowy talent), by poświęcić się filozofii i filozoficznemu życiu – pielęgnowaniu charakteru wedle stoickich zasad. Epiktet stał się odtąd jego prawdziwym ojcem duchowym. Rozmyślania zaś „będą jedynie wariacjami, często wspaniałymi, na tematy podane przez niewolnika-filozofa”1.

W historii filozofii starożytnej wyróżnia się trzy okresy stoicyzmu. W okresie rzymskim, ostatnim, nauka stoicka, od początku obejmująca trzy obszary filozoficznego namysłu: logikę, fizykę i etykę, skupiła się niemal wyłącznie na problemach moralnych. Stała się moralną medytacją, nierzadko zabarwioną religijnie. Taki był też cel filozofii Marka Aureliusza. Jeżeli w Rozmyślaniach pojawiają się zagadnienia z fizycznej czy kosmologicznej teorii stoików – kwestia atomistycznej budowy wszechświata, idea cyklicznych pożarów i wiecznego powrotu, zasada sympatii, problem śmiertelności duszy – są to zawsze niesystematyczne powtórzenia dawniejszych, podstawowych nauk stoicyzmu, nadające kierunek moralnej refleksji. Marek Aureliusz nie wzbogacił stoicyzmu doktrynalnie. Być może go nawet osłabił: swoim sceptycyzmem i rezygnacją, z jakimi patrzył na pozory istnienia. Nie miał pewności siebie i koturnowości wcześniejszych stoików. Nie miał dydaktycznego zacięcia właściwego Senece czy Epiktetowi. Nie próbował nikogo pouczać. Pisał dla siebie. Rozmawiał z własną duszą.