Przeprogramuj mózg uzależniony od jedzenia ebook

REDAKCJA: Magdalena Kuźmiuk

SKŁAD: Emilia Dajnowicz

PROJEKT OKŁADKI: Emilia Dajnowicz

TŁUMACZENIE: Katarzyna Liszyk

Wydanie I

Białystok 2026

ISBN 978-83-8429-261-7

Tytuł oryginału: Rewire Your Food-Addicted Brain: Fight Cravings and Break Free from a High-Sugar, Ultra-Processed Diet Using Neuroscience

Copyright 2025 by Claire Wilcox and New Harbinger Publications, Inc., 5720 Shattuck Avenue, Oakland, CA 94609

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo Vital, Białystok 2025

All rights reserved, including the right of reproduction in whole or in part in any form.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Bez uprzedniej pisemnej zgody wydawcy żadna część tej książki nie może być powielana w jakimkolwiek procesie mechanicznym, fotograficznym lub elektronicznym ani w formie nagrania fonograficznego. Nie może też być przechowywana w systemie wyszukiwania, przesyłana lub w inny sposób kopiowana do użytku publicznego lub prywatnego – w inny sposób niż „dozwolony użytek” obejmujący krótkie cytaty zawarte w artykułach i recenzjach.

Książka ta zawiera porady i informacje odnoszące się do opieki zdrowotnej. Nie powinny one jednak zastępować porady lekarza ani dietetyka. Jeśli podejrzewasz u siebie problemy zdrowotne lub wiesz o nich, powinieneś skonsultować się z lekarzem, zanim rozpoczniesz jakikolwiek program poprawy zdrowia czy leczenia. Dołożono wszelkich starań, aby informacje zaprezentowane w tej książce były rzetelne i aktualne podczas daty jej publikacji. Wydawca ani autor nie ponoszą żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek skutki dla zdrowia, mogące wystąpić w wyniku stosowania zaprezentowanych w książce metod.

15-762 Białystok

ul. Antoniuk Fabr. 55/24

85 662 92 67 – redakcja

85 654 78 06 – sekretariat

85 653 13 03 – dział handlowy – hurt

85 654 78 35 – vitalni24.pl – detal

strona wydawnictwa: wydawnictwovital.pl

Więcej informacji znajdziesz na portalu superodzywianie.pl

Przedmowa

Jako prowadzące podcast Food Junkies mamy prawdziwy zaszczyt przedstawić tę przełomową książkę dr Wilcox. Nasz podcast powstał z pasji i zaangażowania, a jego celem jest zgłębianie złożonego i często niezrozumianego aspektu uzależnienia od jedzenia. Poprzez wywiady i dyskusje starałyśmy się dawać nadzieję, wsparcie i praktyczne wskazówki tym, którzy zmagają się z tym trudnym problemem. Kiedy dr Wilcox zaproponowała nam wykorzystanie naszego podcastu jako pewnego rodzaju fundamentu dla tego kompleksowego przewodnika, od razu poczułyśmy ekscytację na myśl o potencjalnym wpływie, jaki może to mieć na życie naszych słuchaczy i nie tylko.

Przez lata pracy włożyłyśmy wiele wysiłku, aby zwiększać świadomość ludzi na temat uzależnienia od żywności wysokoprzetworzonej, zwanej też ultraprzetworzoną (z ang. ultra-processed foods, UPF). Rozmawiałyśmy z wiodącymi ekspertami, dzieliłyśmy się poruszającymi osobistymi historiami i analizowaliśmy najnowsze badania naukowe, a wszystko po to, aby pomóc ludziom zrozumieć tę wieloaspektową, niezwykle złożoną kwestię. Ta książka idzie o krok dalej, przekształcając zgromadzoną przez nas wiedzę w zasób, który jest zarówno przystępny, jak i głęboko osadzony w nauce. Stanowi skompresowany zbiór rozmów i odkryć, o których mówimy w podcaście, ale teraz istnieje w formie, do której można łatwo wracać i po nią sięgać.

To, co czyni tę książkę wyjątkową, to zawarta w niej zdolność do łączenia często onieśmielającej powagi badań naukowych z praktycznym zastosowaniem wniosków w codziennym życiu. Dr Wilcox mistrzowsko wykorzystała relacje naszych podcastowych gości, aktualną wiedzę z literatury naukowej oraz sprawdzone metody odzyskiwania zdrowia, tworząc przewodnik, który nie tylko tłumaczy neurobiologię uzależnienia od jedzenia, ale może również stanowić istną mapę drogową dla osób pragnących je pokonać. Ta książka nie tylko informuje – daje czytelnikom moc przejęcia kontroli nad swoim podejściem do odżywiania, oferując zarówno wiedzę, jak i opisując konkretne kroki niezbędne do trwałego powrotu do zdrowia.

Zdecydowanie popieramy włączanie terapii opartych na żywieniu do programów leczenia pacjentów, ponieważ odżywianie mózgu i ciała jest kluczowe dla prawdziwego zdrowienia. Wiele osób, które szukają wsparcia w ramach tradycyjnych programów leczenia zaburzeń odżywiania, zauważa nasilenie objawów, co podkreśla potrzebę bardziej dopasowanego podejścia. Poprzez wzmacnianie współpracy między specjalistami od zaburzeń odżywiania a ekspertami od uzależnienia od jedzenia, możemy stworzyć zintegrowane i oparte na współczuciu podejście, które może lepiej wspierać proces zdrowienia, co w konsekwencji przełoży się na zdrowsze, wolne od stygmatyzacji społeczeństwo.

Naszą misją jest również zwiększanie świadomości na temat uzależnienia od wysokoprzetworzonej żywności, mając przy tym głęboką nadzieję na przełamanie stygmatyzacji wszystkich form uzależnień. Wiele osób zmaga się z trudnościami w odstawieniu tych wysokoprzetworzonych produktów, a uznanie tego, jakże powszechnie występującego, problemu może sprzyjać rozwijaniu empatii i zrozumienia wobec osób zmagających się z innymi formami uzależnień. Dla tych, którzy czują się osamotnieni w swojej walce, uwzględnienie ich uzależnienia od jedzenia może być pierwszym krokiem w kierunku zmniejszenia poczucia wstydu i szukania wsparcia bez obawy przed byciem ocenianym.

Wierzymy, że ta książka może się stać niezbędnym źródłem wiedzy dla każdego, kogo dotyka uzależnienie od wysokoprzetworzonej żywności – zarówno w wymiarze osobistym, jak i zawodowym. Jej kompleksowy, a jednocześnie przystępny styl sprawia, że czytelnik znajdzie w niej zarówno wartościowe informacje, jak i praktyczne wskazówki do zastosowania w codziennym życiu. Jesteśmy naprawdę zaszczycone, że nasz podcast i my same mogłyśmy odegrać rolę w jej powstaniu, a także pełne ekscytacji obserwujemy transformującą moc, jaką niesie ona ze sobą wspomagając procesy zdrowienia.

— VERA TARMAN, CLARISSA KENNEDY i MOLLY PAINSCHAB, prowadzące podcast Food Junkies

Wprowadzenie

Świadomie uzależniające, hiperapetyczne śmieciowe jedzenie to celowo zaprojektowane toksyny.

– DAVID KATZ, podcast Food Junkies

Większość produktów spożywczych, które dziś zalewają nasze sklepowe półki, jest przetworzona do granic możliwości i zaprojektowana przez koncerny spożywcze w taki sposób, abyśmy chcieli ich coraz więcej. Zamiast sprzedawać żywność w jej naturalnej formie, przemysł spożywczy kształtuje swoje produkty z myślą o wywoływaniu uzależnienia. Efekt końcowy: wpadamy w nałóg, rozwijając w sobie silne zachcianki oraz głęboko utrwalone, niezdrowe nawyki związane z określonymi produktami. Jeśli jesteś jedną z osób, które się z tym zmagają, ta książka wskaże ci drogę do wyzwolenia się od tych schematów.

Globalny wzrost chorób przewlekłych, takich jak cukrzyca, zespół metaboliczny czy otyłość, można powiązać z działalnością przemysłu spożywczego i brakiem regulacji ograniczających jego nadmierny wpływ na nasze zdrowie. W latach sześćdziesiątych XX wieku koncerny zaczęły inżynieryjnie ulepszać swoje produkty, co miało na celu wzmocnienie ich walorów smakowych. Im produkt bardziej wywołuje uczucie nagrody, tym większe staje się pragnienie jego spożycia i tym częstsze zakupy – prosta ekonomia. Ludzie zaczęli przybierać na wadze, a problem sam się napędzał.

Michael Moss, dziennikarz śledczy, laureat Nagrody Pulitzera i autor książki Hooked, gościł w podcaście Food Junkies, aby opowiedzieć, co dzieje się za kulisami przemysłu spożywczego. Opisał, jak naukowcy i inżynierowie w laboratoriach przemysłowych projektują produkty, aby zwiększyć ich „uzależniające właściwości”, „punkt rozkoszy” oraz „zanikową gęstość kalorii” – czyli sposób, w jaki wysokoprzetworzone jedzenie jest przygotowywane, by rozpuszczało się w ustach tak szybko, że mózg w ogóle nie nadąża z zauważeniem, że coś zostało zjedzone. Według Mossa wysokoprzetworzona żywność jest w wielu aspektach „nowym tytoniem”, a „wiele z tych produktów jest nawet bardziej problematycznych i bardziej uzależniających niż niektóre z twardych [uzależniających] narkotyków” (Moss 2021).

Nowy tytoń, rzeczywiście. W latach osiemdziesiątych XX wieku firma tytoniowa R.J. Reynolds przejęła Nabisco, a następnie sprzedała ją koncernowi Philip Morris – który jednocześnie kupił takie firmy, jak General Foods i Kraft, stając się tym samym największym producentem przetworzonej żywności w Ameryce Północnej. Wielki Tytoń stał się Wielką Żywnością. Co gorsza, przemysł spożywczy działał za kulisami, finansując stronnicze badania akademickie i wpływając na edukację medyczną i dietetyczną, aby umniejszać znaczenie doniesień o licznych negatywnych skutkach zdrowotnych cukru i wysokoprzetworzonej żywności.

Opinia publiczna nadal jest często wprowadzana w błąd. Duża część reklam żywności skierowana jest do dzieci, które zapewniają potencjał zysków na całe życie. Giganci przemysłu spożywczego posiadają obecnie marki, takie jak Weight Watchers, Jenny Craig czy SlimFast, które promują nieskuteczne modele redukcji kalorii i przedstawiają wysokoprzetworzoną żywność jako zdrową, wprowadzając ją na rynek w atrakcyjnej formie. Przeróżne ekrany (telewizory, komputery, smartfony) są z kolei wykorzystywane do kształtowania naszego zachowania i wzmacniania potrzeby sięgania po ich produkty.

PROBLEM

Dzięki rosnącej liczbie badań niemal niemożliwe jest już dalsze zaprzeczenie: wysokocukrowa, wysokoprzetworzona żywność jest uzależniająca. Podobnie jak nikotyna, alkohol czy inne substancje psychoaktywne, aktywuje ona w naszym mózgu centra nagrody i powoduje powstawanie zachcianek. U osób podatnych – z powodu genetyki, nadmiernej ekspozycji na słodką, wysokoprzetworzoną żywność w młodym wieku, traum czy innych czynników niezależnych od nas – te produkty, z czasem, przeprogramowują nasz mózg, sprawiając, iż zaczyna on preferować żywność wytwarzaną przemysłowo, którą wielu z nas instynktownie uznaje za hiperapetyczną (Wilcox 2021).

Podstawowymi objawami uzależnienia od jedzenia są: silne pragnienie i zachcianki, obsesje i przymus objadania się produktami silnie przetworzonymi i/lub bogatymi w cukier. Jeśli doświadczasz niepohamowanych zachcianek, masz tendencję do nadmiernego spożywania określonych produktów przetworzonych, odczuwasz negatywne skutki zdrowotne lub emocjonalne swoich nawyków żywieniowych i zauważasz, że mimo wielokrotnych prób zmiany, obsesje i uczucie przymusu powracają i na nowo przejmujesz dawne wzorce odżywiania, istnieje możliwość, że cierpisz na uzależnienie od jedzenia. Ja osobiście jestem przekonana, że tak właśnie jest w moim przypadku.

Ci z nas, którzy tkwią w szponach nałogu, uzależnieni od jedzenia, toczą nieustanną walkę z silnymi pokusami, by sięgać po jedzenie. Ta obsesja nas wyczerpuje, a potem – w chwili słabości – dajemy się uwieść zachowaniom, których staraliśmy się unikać, podważając tym samym nasze najlepsze i najszczersze intencje wobec siebie. Rezultatem są nieuchronnie dietetyczne efekty jo-jo, wahania wagi oraz pogorszenie stanu zdrowia psychicznego i fizycznego. Obwiniamy się, wierząc, że problem tkwi w naszej niedostatecznej sile woli. Osoby wokół nas – przyjaciele, rodzina, lekarze – rzadko podważają te toksyczne dla nas przekonania, a nasza samoocena spada jeszcze bardziej. Myślimy, że przecież wystarczy jeść mniej i więcej się ruszać, że trzeba po prostu odsunąć się od mikrofalówek, komputerów i ekranów telewizyjnych. Próbujemy się zmieniać, podejmując wysiłki raz po raz, lecz nasze postanowienia nigdy nie trwają długo. Cierpimy w milczeniu – zniechęceni i przygnębieni.

ROZWIĄZANIE

Dobra wiadomość jest taka, że skoro wiemy już, iż uzależnienie od jedzenia jest problemem biologicznym – zakorzenionym w naszym mózgu i wywoływanym przez czynniki zewnętrzne – istnieje możliwe do zastosowania rozwiązanie oparte na neurobiologii. Możesz „przeprogramować” swój mózg i przywrócić go do zdrowego stanu. Oznacza to również, że jeśli zmagasz się z nałogowym jedzeniem, to nie jest twoją winą.

Najpierw musisz sobie uświadomić, że ograniczenie spożycia pokarmów, które stanowią pierwotną przyczynę problemów – czyli przede wszystkim żywności wysokoprzetworzonej, bogatej w cukier – jest kluczowym elementem rozwiązania, ponieważ pozwoli odbudować chemię mózgu zaburzoną przez te właśnie produkty. Twój mózg „zachorował” z powodu tychże właśnie pokarmów. Unikając ich, z czasem przywrócisz normalną wrażliwość mózgu na sygnały związane z odżywianiem, poprawisz odporność na stres i zdolność kontrolowania swoich impulsów. Nauczę cię, gdzie i jak wyznaczyć sobie granicę pomiędzy produktami problematycznymi a tymi, które nimi nie są – w sposób dopasowany do ciebie, bo wszak każdy z nas jest inny.

Ponadto poznasz sposoby na trwałe „przeprogramowanie” mózgu, tak abyś mógł przerwać ten zaklęty krąg problemów, korzystając w tym celu z narzędzi wypracowanych w modelach leczenia zaburzeń odżywiania i uzależnień, a odnoszących się do kwestii żywieniowych, emocjonalnych, medycznych, farmakologicznych, samopomocowych, duchowych i psychologicznych. To kluczowe, ponieważ – jak podkreśla wiele osób walczących z nałogami – sama wiedza i silna wola nie wystarczą. Przykładowo, dowiesz się, co i jak jeść. Odkryjesz, że spożywanie wystarczającej ilości smacznych i pożywnych posiłków jest niezbędnym elementem przywrócenia zdrowia twojego mózgu. Opracujesz plan żywieniowy dostosowany do ciebie, poznasz wady i zalety podejścia opartego na pełnej abstynencji od pewnych produktów i zrozumiesz, na czym polegają istotne zmiany w sposobie odżywiania.

Zgłębimy także zagadnienia dotyczące wielu innych umiejętności i rozwiązań, które mogą w sposób zamierzony wspierać proces zdrowienia mózgu. Dowiesz się, jak budować wokół siebie wspierającą społeczność, usuwać z otoczenia bodźce związane z jedzeniem, lepiej o siebie dbać, gdzie szukać pomocy terapeutycznej, odnajdywać sens, dopasowywać do siebie spersonalizowane leczenie i wiele więcej.

Na koniec warto jeszcze wspomnieć, że czasami osoby z uzależnieniami potrzebują leczenia uzupełniającego, takiego jak leki zmniejszające głód lub terapie związane bezpośrednio z kondycją zdrowia psychicznego, zaburzeń odżywiania bądź innych problemów emocjonalnych. Jeśli twój przypadek jest bardziej złożony, na stronie internetowej tej książki, http://www.newharbinger.com/546811, znajdziesz dodatkowe informacje, które pomogą ci lepiej orientować się w temacie współwystępujących zaburzeń odżywiania i dowiesz się, jak uzyskać profesjonalną pomoc.

PODSTAWOWE ZAŁOŻENIA TEGO PODEJŚCIA

Treść tej książki opiera się przede wszystkim na dwóch głównych źródłach. Po pierwsze, często przywoływany będzie podręcznik Food Addiction, Obesity and Disorders of Overeating: An Evidence-Based Assessment and Clinical Guide, napisany i opublikowany w 2021 roku przez autorkę niniejszej książki. To szeroko cytowana, poparta badaniami naukowymi książka, silnie oparta o literaturę akademicką. Skupia w sobie wnioski z tysięcy badań potwierdzających, że uzależnienie od jedzenia jest realnym pojęciem klinicznym.

Po drugie – i być może znacznie ważniejsze – książka ta powstała na bazie inspiracji i zawiera wiele informacji z podcastu Food Junkies, prowadzonego przez trzy kobiety: Verę Tarman, lekarkę specjalizującą się w leczeniu uzależnień i autorkę przełomowej książki Food Junkies: Recovery From Food Addiction z 2019 roku (obecnie już w drugim wydaniu), oraz Clarissę Kennedy i Molly Painschab, licencjonowane terapeutki zdrowia psychicznego i uzależnień, a także założycielki Sweet Sobriety – niezwykle skutecznego internetowego programu leczenia nałogowego objadania się i uzależnienia od jedzenia.

W książce tej znajdują się także bezpośrednie spostrzeżenia licznych specjalistów w dziedzinie uzależnienia od jedzenia, którzy byli gośćmi tego podcastu, dzięki czemu przedstawia ona zbiór skompilowanych danych, a nie osobistą opinię autorki. Choć uzależnienie od jedzenia nie stanowi jeszcze oficjalnej diagnozy medycznej, to liczni eksperci zajmujący się zdrowiem psychicznym oraz fizycznym, badacze, dziennikarze śledczy, historycy, dietetycy oraz specjaliści w dziedzinie zaburzeń odżywiania i uzależnień od dziesięcioleci rozwijają i doskonalą swoje metody terapeutyczne w tym zakresie, stopniowo dochodząc do wspólnego zrozumienia i wypracowania najlepszych sposobów niesienia pomocy w osiąganiu zdrowia osobom takim jak ty.

POŻĄDANE REZULTATY

Mam nadzieję, że jeśli zmagasz się z nałogowym jedzeniem, a zastosujesz w swoim życiu przedstawione tu rozwiązania, to odniesiesz korzyści podobne do tych, jakich doświadczyliśmy ja i wiele innych osób z uzależnieniem od jedzenia. Ogromnie liczę, że i ty zdołasz się uwolnić od nienasyconego pragnienia zaspokajania zachcianek, ciągłych impulsów, obsesji i kompulsywnych zachowań związanych z nadmiernym spożywaniem produktów bogatych w cukier i wysokoprzetworzonych artykułów spożywczych. Stosując rozwiązania i przyswajając umiejętności, których zaraz się nauczysz, możesz zacząć odżywiać się w sposób bardziej zrównoważony i wyrobić w sobie nawyki, by z czasem dokonywać lepszych wyborów żywieniowych, kończąc tym samym cykl objadania się i nieustanną, wyczerpującą walkę z samym sobą. Wówczas mogą pojawić się również takie objawy, jak poprawa nastroju, lepsza koncentracja i pamięć, zmniejszenie bólu oraz poprawa zdrowia fizycznego, witalności i polepszenie ogólnego samopoczucia.

Jak dowiesz się szerzej w rozdziale 7, nie zachęcam do traktowania utraty wagi jako głównego celu, ponieważ dla wielu osób z uzależnieniem od jedzenia może to być czynnik wyzwalający dalsze problemy. Restrykcyjne diety niejednokrotnie prowadzą do nawrotów objadania się. Jednak utrata wagi często następuje jako naturalny efekt procesu zdrowienia i wychodzenia z uzależnienia od jedzenia, więc ci z was, którzy pragną zrzucić wagę ze względów zdrowotnych, mogą również na to liczyć. Podsumowując – jeśli wszystko pójdzie dobrze, wyzwolisz się z tego nałogu i staniesz się szczęśliwszy oraz bardziej pewny siebie niż byłeś kiedykolwiek wcześniej.

To, co czyni tę książkę całkowicie wyjątkową w porównaniu z dotychczasowymi rozwiązaniami, to fakt, że opiera się ona na neurobiologii i skupia się na źródle problemu. Nie jest to podejście jedynie powierzchowne ani tymczasowe. U osób z uzależnieniem od jedzenia obwody mózgowe odpowiedzialne za zachowania nałogowe – w tym te związane z nagrodą, motywacją, kontrolą impulsów, regulacją emocji i kształtowaniem nawyków – zostały przeprogramowane przez cukier i wysokoprzetworzone produkty spożywcze. Sekret sukcesu polega na odbudowie i uzdrowieniu tychże obwodów. Wkrótce dowiesz się dokładnie, jak to zrobić.

1Czy jedzenie naprawdę uzależnia?

Mamy już tak wiele dowodów na to, że cukier jest szkodliwy dla zdrowia i uzależniający… że w tym momencie głos sceptyków jest już niemal całkowicie wyciszony.

- NICOLE AVENA, podcast Food Junkies

Być może mówienie o jedzeniu jako o czymś, co uzależnia, brzmi dość przesadnie. W końcu musimy jeść, żeby żyć, prawda? A jedzenie nie sprawia, że bełkoczemy, nie odurza nas, ani nie powoduje utraty przytomności – więc jak można porównywać je do alkoholu czy innych substancji uzależniających? Nie doświadczamy przecież zespołu odstawienia, kiedy przestajemy jeść… prawda? Problemy z jedzeniem nie prowadzą wszak do bankructwa, samotności i utraty tożsamości w taki sposób, w jaki czynią to uzależnienia od heroiny czy metamfetaminy, prawda? A może jednak?

W tym rozdziale odpowiem na te pytania, a także na wiele innych. Mam nadzieję, że pod koniec lektury tego rozdziału będziesz przynajmniej otwarty na koncept, że niektóre produkty spożywcze mogą być równie uzależniające i problematyczne, jak wiele innych substancji, którym tak łatwo przypinamy łatkę nałogu.

Najpierw dowiesz się, czym właściwie jest samo „uzależnienie”. Następnie zapoznasz się z faktem, że niektóre rodzaje jedzenia – zwłaszcza produkty o wysokiej zawartości cukru i wysokoprzetworzone – są bardziej uzależniające niż inne, ponieważ uruchamiają w mózgu dokładnie te same szkodliwe mechanizmy, co inne substancje uzależniające – powodując zmiany w obwodach nerwowych odpowiedzialnych za uczucie nagrody, motywacji, kontroli impulsów i regulację emocji. Potem pokażę ci, w jaki sposób nadmierna konsumpcja tego typu produktów może negatywnie wpływać na twoje zdrowie psychiczne i fizyczne, prowadząc m.in. do niepożądanego przybierania na wadze i rozwoju zaburzeń odżywiania.

CZYM JEST UZALEŻNIENIE?

Słowo „uzależnienie” stosowane jest dość swobodnie. Co jednak naprawdę ono oznacza? Jedno jest pewne – na pewno nie oznacza przyjemności. To, że lubisz jeść ciastka, wcale nie znaczy, że jesteś od nich uzależniony. Istotą uzależnienia jest bowiem utrata kontroli.

Jeśli kiedykolwiek byłeś od czegoś uzależniony, wiesz, jak to wygląda: natrętne myśli wkradają się do twojej świadomości, wślizgując się tylnymi drzwiami, podczas gdy ty pilnujesz drzwi frontowych, a następnie zostawiają po sobie swoje nieprzyjemne „pamiątki” w postaci usprawiedliwień swoich zachowań. Zmiana perspektywy może nastąpić nagle – znikąd pojawia się przekonanie, że sięgnięcie po substancję, którą jeszcze chwilę temu uważałeś za coś, co rujnuje twoje życie, to świetny pomysł. A jeśli uzależnienie osiąga wysoki próg zaawansowania, to sięgasz po tę substancję mimo realnych negatywnych konsekwencji lub wręcz nadciągającej istnej katastrofy. To owo uzależnienie przejęło nad tobą kontrolę.

A oto kilka innych opisów uzależnienia, pochodzących od różnych ekspertów z tej dziedziny: „powtarzające się zachowanie, z którego niektórzy ludzie mają trudność zrezygnować” (Moss, 2021); „podejmowanie szkodliwych zachowań napędzane potrzebą nagrody” (Guyenet, 2022b); „robienie czegoś, o czym wiesz, że jest złe, ale nie potrafisz się powstrzymać” (Unwin, 2021a); „marsz zombie” (Ifland, 2021); „nieświadomy potwór” (Lieberman, 2022); oraz „dziecko w głowie” (Lembke, 2021a, 2021b). Vera Tarman, autorka podcastu Food Junkies, nazywa uzależnienie również „zaburzeniem osobowości wielorakiej w zachowaniach” (ang. multiple personality disorder of behavior) (cyt. za Earley, 2021). Wszystkie te opisy odwołują się jednakże do głównego motywu utraty kontroli, który stanowi istotę popadania w nałóg.

Kiedy neurobiolodzy i badacze używają terminu „uzależnienie”, również odnoszą się często do utraty kontroli – takiej, która wynika ze zmian w mózgu spowodowanych powtarzającym się przyjmowaniem substancji uzależniającej lub powtarzaniem zachowania o charakterze uzależniającym.

Jak rozwija się owa utrata kontroli? Kiedy używamy substancji, która w jakiś sposób sprawia, że czujemy się dobrze i odczuwamy przyjemność, nasz mózg nieświadomie wnioskuje, że chce jej więcej, i popycha nas w kierunku ponownego sięgnięcia po nią. Im częściej używamy tej substancji i doświadczamy dzięki niej owych „korzyści”, tym bardziej pragniemy wracać po więcej, by ponownie uzyskać podobny efekt. Ten proces nazywa się uczeniem asocjacyjnym (skojarzeniowym) i zachodzi w wyniku dobrze już poznanego procesu biologicznego zwanego warunkowaniem, który sprawia, że zarówno zwierzęta, jak i ludzie rozwijają w sobie określone nawyki.

Gdy wystąpi proces warunkowania, wiele bodźców pamięciowych – wzrokowych, słuchowych, węchowych i smakowych – może nieświadomie wywoływać pragnienie i/lub zachowania związane z poszukiwaniem i spożywaniem danej substancji. W ten sposób miejsca, w których wcześniej używaliśmy tejże substancji (np. bar), przedmioty z nią kojarzone (puszka piwa) czy samo zetknięcie się z jej niewielką ilością (smak) mogą sprawiać, że pragniemy jej coraz więcej i więcej. Podobnie negatywne stany emocjonalne, które wcześniej udawało się złagodzić poprzez zażycie jakiejś substancji, mogą wywołać podobną nawykową reakcję behawioralną; podobnie działa też stres. Owe bodźce mogą być środowiskowe (zewnętrzne, np. miejsce lub data) lub interoceptywne (wewnętrzne, np. emocja lub wspomnienie). Nadmierne zażywanie danych substancji – czy to narkotyków, alkoholu, nikotyny, czy przetworzonej żywności bogatej w cukier – wpływa również na kontrolę impulsów w szerszym znaczeniu, bezpośrednio oddziałując na naszą uwagę i koncentrację.

Nasza wrażliwość na tego rodzaju bodźce może utrzymywać się długo po ostatnim użyciu substancji, a nawet przez miesiące lub lata, choć z czasem stopniowo się zmniejsza. Dobra wiadomość jest taka, że istnieje wiele sposobów, aby przeprogramować mózg i przyspieszyć proces jego zdrowienia. O wszystkich szczegółach dowiesz się w części drugiej niniejszej książki.

1 Strona internetowa jest w języku angielskim i odnosi się do oryginalnego wydania (przyp. wyd. pol.).

Polecamy