Oferta wyłącznie dla osób z aktywnym abonamentem Legimi. Uzyskujesz dostęp do książki na czas opłacania subskrypcji.
14,99 zł lub
0 zł
jeśli wykorzystasz 149 punktów Klubu Mola Książkowego
lub
0 zł
jeśli wykorzystasz 149 punktów Klubu Mola Książkowego
Możesz zamówić 2 tytuły w miesiącu bez dopłaty, wykorzystując punkty. Oferta dla wybranych użytkowników.
Możesz zamówić 2 tytuły w miesiącu bez dopłaty, wykorzystując punkty. Oferta dla wybranych użytkowników.
Filozofia, czyli “umiłowanie mądrości”, wyrasta z naszego zdumienia światem i potrzeby zadawania pytań:
Skąd wiemy, że coś wiemy?
Czy Bóg istnieje?
Czym jest piękno?
Jak powinniśmy żyć?
Czym ja jestem?
Autor prowadzi czytelnika przez te fundamentalne kwestie w sposób żywy, obrazowy i daleki od akademickiej sztampy. Posługując się błyskotliwymi, czasem przewrotnymi przykładami – od myśli stoików po Norma, “normalnego” człowieka z mózgiem w plecaku, pokazuje, że filozofia może być jednocześnie wymagająca intelektualnie i przyjemna w lekturze. Dotyka najważniejszych obszarów filozofii: od polityki i wolnej woli po logikę i sens życia, a towarzyszące tekstowi ramki pomagają uchwycić i uporządkować główne idee.To świetny punkt startu dla każdego, kto pragnie zacząć świadomie myśleć filozoficznie, nawet jeśli robi to po raz pierwszy.
Peter Cave wykłada filozofię na Open University i New York University (w Londynie). Jest autorem siedmiu książek dotyczących filozofii, które czynią ją przystępną dla publiki, takich jak bestseller Czy roboty czują ból? 33 filozoficzne łamigłówki.
„Przenikliwe i informacyjne, książki z serii Przewodniki dla początkujących sprawiają, że skomplikowane pojęcia stają się proste.”Christina Borg – The Sunday Times. „Klarowne i precyzyjnie przygotowane wprowadzenie. Przedstawione w zachęcający sposób i wspaniale zwięzłe.”John Cottingham – Profesor emeritus filozofii, University of Reading. „Perfekcyjna. Chciałbym, żeby ta książka była moim wprowadzeniem do filozofii. Podnosi ona wszystkie istotne pytania filozoficzne w żywy, zachęcający, i przystępny sposób.”William Irwin – Profesor filozofii, King’s College w Pensylwanii, i redaktor naczelny serii The Blackwell Philosophy and Popular Culture. „Doskonała… staranna, refleksyjna, jasna i zajmująca.”Timothy Chappell – Profesor filozofii, Open University. „Przenikliwe i informacyjne, książki z serii Przewodniki dla początkujących sprawiają, że skomplikowane pojęcia stają się proste.”Christina Borg – The Sunday Times
Poradniki z serii „Dla dociekliwych" to wnikliwe i pouczające, prowokujące do myślenia, a jednocześnie przystępne wprowadzenia do wielu tematów. Stanowią wciągający punkt wyjścia dla dociekliwych czytelników, a jednocześnie są wystarczająco obszerne, by stanowić wyzwanie dla tych, którzy wiedzą więcej. To fascynująca lektura dla każdego, kto jest ciekawy, jak funkcjonuje świat i jakie są najważniejsze idee i wyzwania naszych czasów.
Opis
Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:
Liczba stron: 322
Data ważności licencji: 11/10/2031
Odsłuch ebooka (TTS) dostępny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacjach Legimi na:
Tytuł oryginału: Philosophy. A Beginner’s Guide
Autor: Peter Cave
Tłumaczenie: Maciej Siwek
Redakcja naukowa: dr Bartosz Działoszyński
Redakcja: Jacek Zyśk
Redakcja techniczna: As-Art Violetta Nalazek
Skład wersji elektronicznej: Robert Fritzkowski
Korekta: Elżbieta Strucka
Projekt okładki: Eliza Luty
Copyright © Peter Cave, 2011
Copyright for the Polish edition © Oficyna Wydawnicza Alma-Press
Warszawa 2026
Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być powielana ani przekazywana w jakiejkolwiek formie, ani żadnymi środkami, elektronicznymi lub mechanicznymi, w tym kserokopiowaniem, nagrywaniem lub jakimkolwiek systemem przechowywania lub wyszukiwania informacji, bez uprzedniej pisemnej zgody wydawcy.
ISBN 978-83-8420-042-1
Wydanie 1.
– fragment –
Oficyna Wydawnicza Alma-Press Sp. z o.o.
ul. Lędzka 44a, 01-446 Warszawa
tel. (22) 877-27-04
e-mail: [email protected]
www.almapress.com.pl
Ten e-book jest zgodny z wymogami Europejskiego Aktu o Dostępności (EAA).
Wersja elektroniczna: MAGRAF sp.j., Bydgoszcz
Dedykowane tym, którzy nie wiedzą – włącznie z tymi, którzy nie wiedzą, że nie wiedzą
FILOZOFOWIE O FILOZOFII
Bezmyślnym życiem żyć człowiekowi nie warto.
Sokrates (469–399 p.n.e.)
(Obrona Sokratesa, [w:] Platon, Uczta, Eutyfron, Obrona Sokratesa, Krition, Fedon, tłum. W. Witwicki, PWN, 1984, s. 281.
Zdaje się, że ci, którzy się z filozofią zetknęli, jak należy niczym innym się nie zajmują, jak tylko tym, żeby umrzeć i nie żyć, a ludzie bodaj że tego nie wiedzą.
Platon (429–347 p.n.e.)
(Fedon, [w:] tamże, s. 380).
Dzięki bowiem dziwieniu się ludzie obecni, jak i pierwsi myśliciele, zaczęli filozofować.
Arystoteles (384–322 p.n.e.)
(Metafizyka, tłum. K. Leśniak, WN PWN, 2009, s. 26).
Filozofia to właściwie tęsknota za domem, dążenie do tego, by wszędzie być jak u siebie.
Novalis (1772–1801)
Powtórzyć całą istotę świata abstrakcyjnie, ogólnie i wyraźnie w pojęciach i wyłożyć ją w ten sposób jako refleksyjne odbicie w trwałych i zawsze będących do dyspozycji pojęciach – oto, czym jest filozofia, i niczym więcej.
Schopenhauer (1788–1860)
(Świat jako wola i przedstawienie, t. 1, tłum. J. Garewicz, WN PWN, 1994, s. 578).
Problem filozoficzny ma postać: „Nie mogę się rozeznać”.
Problemy rozwiązuje się tu nie drogą gromadzenia nowych doświadczeń, lecz przez zestawienie rzeczy dawno znanych. Filozofia jest walką z opętaniem naszego umysłu za pomocą środków naszego języka.
Wittgenstein (1889–1951)
(Dociekania filozoficzne, tłum. B. Wolniewicz, PWN, 1972, s. 75, 72).
Filozof jest jak ślepiec w ciemnym pokoju poszukujący czarnego kota… którego tam nie ma.
Anonim
Filozofia jest dzieckiem zdumienia – zdumienia i ciekawości świata. Oczywiście świat nie składa się jedynie z tego, czego doświadczamy – widzimy, słyszymy, wąchamy i smakujemy – ale także z naszych myśli, pragnień i wyobraźni: z nas samych. Jaźń i jej świadomość świata budzi ciekawość, ciekawość oraz zakłopotanie. Czym jest jaźń? Jaka jest rzeczywistość kryjąca się za zjawiskami?
Staramy się zrozumieć świat, w tym samych siebie, poprzez naukę, matematykę i rozum, przez sztukę, muzykę i religię. Zarazem oddziałujemy na świat, zmieniamy go i uważamy, że pewne rzeczy należy czynić, a innych nie. Posiadamy poczucie moralności, dobra i zła, i tego, że społeczeństwa potrzebują przestrzeni dla wolności, dobrobytu i sprawiedliwości, oraz tego, jak życie może mieć sens – albo go nie mieć.
Filozofowie filozofują na temat wszystkich wyżej wymienionych kwestii. Filozofowie filozofują nie tylko na temat rzeczywistości świata fizycznego i nas samych, ale także na temat tego, jak zyskujemy wiedzę o świecie i na temat natury teorii naukowych dotyczących tego świata.
Filozofowie zastanawiają się także nad tym, co dokładnie dzieje się w innych obszarach nauki i działalności człowieka – w matematyce, fizyce i psychologii, w sztukach teatralnych, poezji, sztuce i muzyce.
Filozof nie jest obywatelem wspólnoty myśli. To właśnie sprawia, że jest filozofem.
(L. Wittgenstein, Kartki, tłum. S. Lisiecka, Wydawnictwo KR, 1999, s. 108)
To słowa filozofa z Cambridge Ludwiga Wittgensteina, prawdopodobnie najwybitniejszego filozofa dwudziestego wieku. Mówią nam, że filozofowie mogą skupiać swoje myślenie – a myślenie jest podstawą filozofowania – na dowolnej dziedzinie. Filozofowie badają więc naturę umysłu, czasu i działania; rozpatrują próby udowodnienia istnienia Boga, argumenty dotyczące wolnej woli – i to, czy dobro i piękno są obiektywne. Myślenie filozoficzne nie jest szybkie i proste. Intensywne myślenie może czasem być równie męczące jak praca fizyczna, mimo że ręce pozostają czyste, a myśleniu może towarzyszyć kieliszek wina – lub dwa.
Klasycznym wyobrażeniem, a właściwie karykaturą filozofa jest Sokrates wędrujący po Atenach z głową w chmurach. Jednakże w rzeczywistości Sokrates stąpał twardo po ziemi: początki jego filozofii wynikały z zaciekawienia życiem codziennym – tym, co ludzie robili i mówili, oraz relacjami międzyludzkimi. Niektórzy są chwaleni za odwagę, cnotliwość i mądrość: pożądają miłości, piękna i prawdy. Sokrates zadawał swoje słynne pytanie: „Czym jest?”. Czym jest odwaga, cnota, wiedza? Czym jest sprawiedliwość, piękno, prawda? Sokrates był biegły w pokazywaniu samozadowolonym Ateńczykom, że koniec końców nic nie wiedzą. Stąd powiedzenie Sokratesa, że był uważany za najmądrzejszego człowieka w Atenach, ponieważ wiedział, że nic nie wiedział – załóżmy, że dodał sotto voce, że nie wiedział, poza tym, że wiedział, że nie wie.
To, jak należy odpowiadać na pytania o sokratejskiej formie, jest istotnym pytaniem filozoficznym. Rozważmy: „Czym jest piękno?”. Sokrates i inni zakładali, że piękne przedmioty muszą posiadać pewną wspólną cechę, która sprawia, że są piękne. Wittgenstein – jego nazwisko pojawi się jeszcze wiele razy – zwrócił uwagę na „podobieństwo rodzinne”, sugerując, że często termin trafnie odnosi się do wielu przedmiotów, nawet jeśli nie ma wspólnej cechy, która uzasadniałaby użycie tego terminu. Lina jest mocna, ponieważ składa się z wielu słabych nici. Zastanów się nad wszystkimi czynnościami, które są grami. Czy muszą mieć coś wspólnego, coś co je łączy i sprawia, że są grami?
Tych kilka przemyśleń wprowadziło nas już do rozważania filozoficznego, do metafizycznej łamigłówki dotyczącej tak zwanych uniwersaliów. Flaga, trawa i szmaragdy są zielone; to ich cecha wspólna. Czy to pokazuje, że uniwersalna zieleń w jakiś sposób istnieje i objawia się w różnych miejscach i czasach, tutaj we fladze, a tam w trawie? Rozważania tego typu doprowadziły Platona do jego teorii idei: Platon odwraca swój wzrok od stale zmieniającego się świata fizycznego i kieruje go ku inspirującej wizji odwiecznych abstrakcji lub idei. Platon skupiał się, przykładowo, na sprawiedliwości, pięknie, prawdzie i równości – lecz, jak później sam zauważył, jego podejście niestety może również doprowadzić do odwiecznych form piachu, włosów i błota – a nawet gorzej.
Filozofia kojarzy się z mądrością: etymologicznie, termin „filozofia” pochodzi z greki, i oznacza „umiłowanie mądrości”. „Mądrość” kojarzy się z czymś większym, głębszym i bardziej wnikliwym w odniesieniu do życia i wszechświata, niż przyziemne badania prowadzone przez, przykładowo, archeologów, psychologów i fizyków. Oczywiście, mówimy o wglądach wynikających z poezji, fikcji i religii. Zachodnia filozofia jest różna od tych dziedzin – a także od znacznej części filozofii wschodniej i tekstów postmodernistycznych – ze względu na skupienie na argumencie, jasności i podkreślaniu założeń.
Przekazywanie mądrości może wydawać się dalekie od praktyki dzisiejszych filozofów; zazwyczaj są wykładowcami uniwersyteckimi, stale przejętymi spełnianiem wymagań finansowych i utrzymywania miejsc pracy poprzez publikowanie coraz to większej i większej liczby artykułów, z coraz to większą liczbą przypisów i bibliografii. W dawnych czasach wyglądało to inaczej. Francis Bacon był Lordem Kanclerzem i trafił do więzienia; Spinoza szlifował soczewki; Leibniz był dyplomatą, a następnie bibliotekarzem; John Stuart Mill pracował dla Kompanii Wschodnioindyjskiej, dorabiał jako dziennikarz, a później był członkiem brytyjskiego parlamentu. Obecnie mamy również do czynienia z rosnącą specjalizacją w filozofii, jak gdyby była przedmiotem badań naukowych, dostępnym dla nielicznych. Przeglądając aktualne czasopisma akademickiej filozofii, często można trafić na zawiłe argumenty, terminy techniczne i czasem dziwne symbole. Oczywiście, można uprawiać w ten sposób dobrą filozofię, szczególnie w badaniach z zakresu logiki, ale nie powinno nakierować nas to na tezę, że filozofia z istoty jest przedmiotem specjalistycznym, niemożliwym do zrozumienia dla osób niebędących profesjonalistami.
Przez wieki wielu wielkich myślicieli filozoficznych było równie wyćwiczonych w matematyce i naukach przyrodniczych, co w filozoficznych zawiłościach. Filozofowie tacy jak Arystoteles, Kartezjusz, Spinoza i Leibniz przeprowadzali badania empiryczne; Kartezjusz i Leibniz byli również bardzo ważnymi matematykami. Jednakże filozofowie, gdy filozofują, nie są naukowcami – choć biorą pod uwagę odkrycia i pojęcia naukowe. Przykładowo, czy o elektronach powinno się myśleć jako istniejących w taki sam sposób jak stoły i krzesła – czy są one jedynie narzędziami teoretycznymi, przydatnymi do tworzenia przewidywań? Filozofowie nie narażają się na fizyczne wybuchy pracując w laboratoriach ani nie ryzykują złamanych kończyn podczas wykopalisk archeologicznych.
Filozofowie często badają pojęcia i problemy, z których wszyscy zdajemy sobie sprawę – czy to w starożytnej Grecji, Europie dwudziestego pierwszego wieku, czy w południowoamerykańskim plemieniu. Kimkolwiek jesteśmy, gdziekolwiek jesteśmy, mówimy o prawdzie, o wiedzy, o myślach. Kimkolwiek jesteśmy, gdziekolwiek jesteśmy, zauważamy konflikty między naszymi pragnieniami, mówimy o sprawiedliwości i czasem obawiamy się, że życie jest bez sensu.
Filozofowie rozumują. Filozofia jest w większości przedmiotem a priori, przedmiotem, który opiera się na naszej zdolności rozumowania o pojęciach, przekonaniach i założeniach, a nie na dalszym przyziemnym badaniu empirycznym. Sprzeczności w rozumowaniach i stanowiskach mogą zostać ujawnione, rozumowania mogą być ukazane jako błędne, a koncepcje mogą być poddane rewizji. Poniższa książka jest zatem wstępem do zachodniej filozofii, z naciskiem położonym na rozum i wnioskowanie. Nie oznacza to jednak pomniejszania wartości emocji, piękna, i sensu; można o nich rozumować bez ich dewaluacji. Ponadto, powinniśmy zauważyć, że dowolne stanowisko filozoficzne może samo z siebie być ugruntowane w emocjach. W końcu poszukiwacze prawdy emocjonalnie pożądają prawdy.
Chociaż jest to tekst wprowadzający, to zamiast mozolnie wymieniać liczne terminy i teorie – koniec końców, jest wiele jakościowych słowników i encyklopedii (patrz przypisy i dalsze lektury) – celowo skupiłem się na kilku głównych wątkach, z głębokimi i kłopotliwymi problemami, często posiadającymi odniesienie do życia codziennego. Czasem zająłem określone stanowisko. W rezultacie czytelnicy zetkną się z ważnymi teoriami i ideami, a także z wpływowymi filozofami. Takie podejście pozwala na liźnięcie problemów, które pobudzi czytelników do refleksji i zachęci ich do dalszych lektur.
Książki filozoficznej nie należy czytać niczym powieści. Rozdziały można pobieżnie przejrzeć, aby „poczuć” problemy; ale następnie poszczególne myśli i pytania potrzebują rozważenia, czy to w wannie, w pociągu, czy jako kołysanka do snu, czy (na co mam nadzieję) sposób, by nie zasnąć.
„Wszystko współdziała” napisał Hipokrates, wskazując na to, jak problemy są ze sobą wzajemnie powiązane i mogą wyłaniać się w różnych kontekstach. Niniejsze wprowadzenie do filozofii celebruje ten fakt; zostało ono celowo ułożone w taki sposób, by pewne pojęcia i problemy, które początkowo mogą wydawać się niejasne, pojawiały się w nowych obszarach i ze świeżymi perspektywami, ułatwiając ich zrozumienie. Szczególnie rozdział pierwszy wprowadza zagadnienia, które są pogłębiane w dalszych rozdziałach.
Najlepszą drogą do filozofii jest samodzielne zagłębienie się w nią. Mimo tego, że w filozofii jest wiele dobrych i złych odpowiedzi, najgłębsze problemy wymagają spojrzenia na świat w określony sposób, poprzez podjęcie problemu w sposób, który jest w harmonii z innymi przekonaniami i sposobami widzenia. Filozofowie często mówili bardzo dziwne rzeczy, ale gdy się w nie nieco zagłębimy, to zwykle jesteśmy w stanie znaleźć ku temu dobre powody. Filozoficzne zdziwienie i ciekawość doprowadziły niektórych presokratyków – starożytnych greckich filozofów poprzedzających Sokratesa – do sugerowania, że pod zjawiskami kryją się zupełnie inne rzeczywistości. „Wszystko płynie” powiedział Heraklit, lecz Parmenides twierdził przeciwnie, że „niezrodzony byt jest i niezniszczalny” (Parmenides, O naturze, Przegląd Filozoficzny — Nowa Seria 2001, R. X, Nr 2).
W bliższych nam stuleciach trafiamy na Spinozę argumentującego za tym, że Bóg i natura są jednym i tym samym, i Berkeleya starającego się przekonać nas, że przedmioty fizyczne są tylko zbiorami zależnych od umysłu idei. Z kolei w Cambridge z początku dwudziestego wieku trafiamy na McTaggarta argumentującego za tym, że czas jest czystą iluzją – choć, jak zapewne odciąłby mu się G.E. Moore, nie wątpiłby on w to, że zjadł śniadanie zanim zjadł lunch.
Filozofowie chętnie podążają za argumentacją, bez względu na to dokąd ona prowadzi. Jest to jedna z wielu fascynujących cech przemyśliwania rzeczy – filozofowania. W filozofii nie ma doraźnych rozwiązań. Głębokie rozważanie spraw, splecenie rozmyślań w spójną całość wymaga czasu. Jak więc mógłbym się oprzeć przed oddaniem w tej przedmowie ostatniego komentarza Wittgensteinowi? Zdaniem udręczonego geniusza: „Wzajemne pozdrowienie filozofów powinno brzmieć: Nie spiesz się!” (L. Wittgenstein, Uwagi różne, tłum. M. Kowalewska, Wydawnictwo KR, 2000, s. 122).
W czytaniu filozofii, w praktykowaniu filozofii – w filozofowaniu – nie śpiesz się.
FILOZOFOWIE STAROŻYTNEJ GRECJI
Sokrates, Platon, Arystoteles – Ateński triumwirat – wywiera nieustanny i zadziwiający wpływ na zachodnią filozofię – metafizykę, epistemologię, etykę, filozofię polityki oraz nauki ścisłe, w czasach gdy zaliczano je do „filozofii przyrody”.
Sokrates (469–399 p.n.e.) był intelektualnym bąkiem (Obrona Sokratesa 30E), gryzącym samozadowolenie bogatych i wpływowych Ateńczyków – tych, którzy myśleli, że wiedzą. Uznany za winnego psucia młodzieży i bezbożności, został skazany na śmierć przez wypicie cykuty, i odmówił ucieczki. Większość naszej wiedzy o nim wywodzi się od jego największego ucznia, Platona.
Platon (429–347 p.n.e.): cała późniejsza filozofia została opisana jako przypisy do Platona. Platon wyglądał poza nasz świat zmiennych zjawisk, ku światu niezmiennych „form” lub idei. Proponował przepisy na dobre życie, oraz radykalne idee społeczne – równość kobiet i mężczyzn – oraz oferował przemyślenia na temat miłości, pożądania i umysłu.
Arystoteles (384–322 p.n.e.), największy uczeń Platona, był pierwszym logikiem formalnym, był zaangażowany w rozległe badania naukowe, a nawet uczył Aleksandra, który stał się Aleksandrem Wielkim. Na obrazie Rafaela Akademia Platońska, Platon wskazuje do góry, a Arystoteles w dół – Platon poszukiwał rzeczywistości poza zjawiskami, ze szczyptą mistycyzmu, podczas gdy Arystoteles był bardziej przyziemny.
Presokratycy to filozofowie poprzedzający Sokratesa. Większość z ich dzieł zaginęła, ale byli niezwykle wpływowi – przede wszystkim Heraklit i Parmenides. Heraklit – enigmatyk – twierdził, że nie można dwa razy wstąpić do tej samej rzeki, ponieważ wody się stale zmieniają. Szybka odpowiedź: nie można nawet raz wstąpić do tej samej rzeki. Parmenides, w poemacie O Naturze twierdził, że wszystko jest jednym i niezmiennym. Wspierały to paradoksy ruchu Zenona z Elei: w jaki sposób dojdziesz do tamtej ściany? Najpierw musisz przejść połowę drogi, następnie połowę połowy, następnie kolejną połowę… i tak dalej. Połowy połówek, choć coraz mniejsze, odkładają się bez końca, w nieskończoność – a zatem nie można ich ukończyć.
Nie dajmy się zwieść
Gdy skupiamy się na gigantach, łatwo zapomnieć o innych filozofach. Do innych istotnych filozofów zaliczamy Protagorasa – „człowiek jest miarą wszechrzeczy” – oraz stoików i epikurejczyków. Poza starożytną Grecją trafimy na świętego Augustyna, niezwykle wpływowego świętego Tomasza z Akwinu, oraz szereg średniowiecznych logików, takich jak William Ockham.
Koniec darmowego fragmentu książki,
zapraszamy do zakupu pełnej wersji.
