W poszukiwaniu projektu. Tom 1 ebook

W PO­SZU­KI­WA­NIU PRO­JEKTU

Próby po­szu­ki­wa­nia pro­jektu są czymś po­wszech­nym. Pro­jektu po­szu­kuje ar­che­olog ba­da­jący wy­ko­pa­li­ska, astro­nom za­an­ga­żo­wany w pro­gram SETI czy kry­mi­no­log ba­da­jący miej­sce do­mnie­ma­nej zbrodni. Aby wie­dzieć, jak można wy­kryć pro­jekt, ba­da­cze po­trze­bują kry­te­riów jego roz­po­zna­wa­nia, a tego ro­dzaju kry­te­riów do­star­cza teo­ria in­te­li­gent­nego pro­jektu. Naj­cie­kaw­szym za­sto­so­wa­niem tej kon­cep­cji są próby wy­kry­cia pro­jektu w przy­ro­dzie. Czy świat do­okoła nas – od ko­mórki po­przez czło­wieka aż do ca­łych ga­lak­tyk – po­wstał w wy­niku ślepo dzia­ła­ją­cych pro­ce­sów przy­rod­ni­czych? Czy za po­mocą me­tod na­uko­wych mo­żemy wy­kryć w nim pro­jekt? Wła­śnie temu za­sto­so­wa­niu teo­rii in­te­li­gent­nego pro­jektu zo­stała po­świę­cona – za­ło­żona przez Fun­da­cję En Ar­che w 2019 roku – wi­tryna in­ter­ne­towa „W Po­szu­ki­wa­niu Pro­jektu” (https://wp-pro­jektu.pl/), któ­rej za­war­tość jest re­gu­lar­nie wzbo­ga­cana o nowe ar­ty­kuły, wy­wiady i po­le­miki. Se­ria wy­daw­ni­cza „W Po­szu­ki­wa­niu Pro­jektu” za­wiera wy­bór naj­cie­kaw­szych tek­stów za­miesz­czo­nych na stro­nie o tej sa­mej na­zwie. Pierw­szy tom uka­zał się w 2023 roku i składa się z ar­ty­ku­łów opu­bli­ko­wa­nych w 2022 roku.

Wpro­wa­dze­nie

Odda­jemy w ręce Czy­tel­nika pierw­szy tom pu­bli­ka­cji zbio­ro­wej za­ty­tu­ło­wa­nej W po­szu­ki­wa­niu pro­jektu. Wy­bór tek­stów. Ty­tuł tej książki nie jest przy­pad­kowy. „W Po­szu­ki­wa­niu Pro­jektu” to na­zwa strony in­ter­ne­to­wej, która działa od 2019 roku[1]. Naj­ogól­niej rzecz uj­mu­jąc, jest ona po­świę­cona pro­ble­ma­tyce po­cho­dze­nia i roz­woju ży­cia. Od roku 1859 – czyli od mo­mentu opu­bli­ko­wa­nia dzieła Ka­rola Dar­wina za­ty­tu­ło­wa­nego O po­wsta­wa­niu ga­tun­ków[2] – pro­ble­ma­tyka ta in­ten­syw­nie zaj­muje uczo­nych wielu spe­cja­li­za­cji i o od­mien­nych po­glą­dach. Dar­win są­dził, że róż­no­rod­ność świata przy­rody oży­wio­nej jest efek­tem ewo­lu­cji drogą do­boru na­tu­ral­nego i że po­winna być roz­pa­try­wana tylko w ka­te­go­riach przy­rod­ni­czych. Ten an­giel­ski uczony sku­tecz­nie wpro­wa­dził do na­uki za­sadę na­tu­ra­li­zmu me­to­do­lo­gicz­nego, zgod­nie z którą wy­ja­śnia­nia na­ukowe po­winny być wolne od wy­ja­śnień nad­na­tu­ra­li­stycz­nych i ce­lo­wo­ścio­wych (te­le­olo­gicz­nych). Nie wszy­scy zga­dzają się z taką czy­sto na­tu­ra­li­styczną wi­zją na­uki. A ści­ślej rzecz uj­mu­jąc – ogromna więk­szość uczo­nych ak­cep­tuje wy­móg braku od­wo­łań do przy­czyn nad­na­tu­ra­li­stycz­nych, ale sprze­ciw bu­dzi za­kaz uży­wa­nia wy­ja­śnień ce­lo­wo­ścio­wych. Zwo­len­nicy sto­so­wa­nia wy­ja­śnień ce­lo­wo­ścio­wych to mię­dzy in­nymi teo­re­tycy pro­jektu, a teo­ria, którą gło­szą, czyli teo­ria in­te­li­gent­nego pro­jektu [in­tel­li­gent de­sign – ID], mówi, że w świe­cie przy­rody ist­nieją struk­tury za­pro­jek­to­wane, co można wy­ka­zać za po­mocą me­tod na­uko­wych. Oczy­wi­ście kry­te­ria roz­po­zna­wa­nia pro­jektu mają sze­ro­kie za­sto­so­wa­nie i nie do­ty­czą tylko świata przy­rody. Pro­jektu po­szu­kuje się w róż­nych dzie­dzi­nach na­uki (na przy­kład w ar­che­olo­gii czy kry­mi­na­li­styce) i w ży­ciu co­dzien­nym.

Strona in­ter­ne­towa „W Po­szu­ki­wa­niu Pro­jektu” za­wiera dzie­siątki tek­stów au­tor­stwa róż­nych uczo­nych, któ­rzy za­bie­rają głos w spra­wie po­szu­ki­wa­nia pro­jektu w przy­ro­dzie. Na stro­nie są pu­bli­ko­wane tek­sty za­równo przy­chylne teo­rii ID, jak i wo­bec niej kry­tyczne. Czy­tel­nik znaj­dzie tam rów­nież ar­ty­kuły po­świę­cone dar­wi­now­skiej teo­rii ewo­lu­cji, tek­sty hi­sto­ryczne i fi­lo­zo­ficzne. Ni­niej­szy tom za­wiera wy­bór naj­cie­kaw­szych pu­bli­ka­cji z roku 2022. An­glo­ję­zyczne wer­sje tych tek­stów zo­stały pier­wot­nie za­miesz­czone na stro­nie „Evo­lu­tion News & Science To­day”, a ich tłu­ma­czami są: Agnieszka Bo­ru­szew­ska, Szy­mon Flis, Mi­chał Gór­ski, Adam Jerz­man, Anna Neh­ring-Ru­piń­ska, Da­riusz Sa­gan i Adam Wój­cicki (nie­które prze­kłady opu­bli­ko­wane w książce mogą się nie­znacz­nie róż­nić od tego, co Czy­tel­nik może prze­czy­tać na https://wp-pro­jektu.pl).

Wi­tryna „W Po­szu­ki­wa­niu Pro­jektu” zo­stała za­ło­żona przez Fun­da­cję En Ar­che. Fun­da­cja po­wstała w 2018 roku i, jak mo­żemy prze­czy­tać na jej stro­nie, „działa na rzecz na­uki i edu­ka­cji, ze szcze­gól­nym uwzględ­nie­niem na­uko­wych kon­cep­cji po­cho­dze­nia Wszech­świata i ży­cia, w tym czło­wieka. Za­ło­że­nia fun­da­cji re­ali­zu­jemy po­przez wy­da­wa­nie ksią­żek oraz ini­cja­tywy na­ukowe – sty­pen­dia, kon­kursy, wspie­ra­nie ba­da­czy i na­ukow­ców, współ­pracę z uczel­niami w Pol­sce i za­gra­nicz­nymi ośrod­kami na­uko­wymi”[3]. Szcze­gól­nie wartą pod­kre­śle­nia ini­cja­tywą Fun­da­cji jest dzia­łal­ność wy­daw­ni­cza, w ra­mach któ­rej pu­bli­ko­wane są dwie se­rie. Pierw­sza nosi na­zwę „Se­ria In­te­li­gentny Pro­jekt” i za­wiera prze­kłady naj­waż­niej­szych ksią­żek au­tor­stwa wio­dą­cych teo­re­ty­ków pro­jektu. Jest to pod­sta­wowa li­te­ra­tura dla wszyst­kich, któ­rzy chcą się za­po­znać z po­zy­tywną ar­gu­men­ta­cją na rzecz teo­rii ID. Druga se­ria, „Per­spek­tywy Na­uki”, do­ty­czy za­gad­nień bar­dziej ogól­nych.

Tom pierw­szy W po­szu­ki­wa­niu pro­jektu. Wy­bór tek­stów obej­muje prze­kłady 40 ar­ty­ku­łów uję­tych w sze­ściu czę­ściach.

Pierw­szy tekst na­pi­sał au­stra­lij­ski bio­che­mik Mi­chael Den­ton. Ar­ty­kuł nosi ty­tuł Em­pi­ryczne wy­zwa­nie dla funk­cjo­na­li­stycz­nego (pa­na­dap­ta­cjo­ni­stycz­nego) pa­ra­dyg­matu, na któ­rym opiera się dar­wi­now­ski po­gląd na świat i zo­stał na­pi­sany spe­cjal­nie z oka­zji wy­da­nia tej książki. Au­tor przed­sta­wił tu­taj tezę, że dar­wi­now­ski funk­cjo­na­lizm (bądź pa­na­dap­ta­cjo­nizm) jest nie do utrzy­ma­nia. Dar­win twier­dził, że świat przy­rody oży­wio­nej można wy­ja­śnić w ka­te­go­riach ad­ap­ta­cjo­ni­stycz­nych, czyli że za­cho­wy­wane przez do­bór na­tu­ralny zmiany po­winny słu­żyć ja­kie­muś ce­lowi czy peł­nić ja­kąś funk­cję. Zda­niem Den­tona to za­ło­że­nie jest fał­szywe, po­nie­waż w przy­ro­dzie wy­stę­puje ogromna liczba roz­wią­zań, które nie służą ce­lom ad­ap­ta­cyj­nym. W przy­ro­dzie wy­stę­puje nie­adap­ta­cyjny po­rzą­dek, który – jak twier­dzi Den­ton – pro­wa­dzi do pod­wa­że­nia dar­wi­now­skiego ro­zu­mie­nia ewo­lu­cji.

Część pierw­sza do­ty­czy na­uko­wych pro­ble­mów teo­rii ewo­lu­cji i składa się z 10 tek­stów. Pierw­sze osiem ar­ty­ku­łów na­pi­sał ame­ry­kań­ski bio­log i au­tor książki Ikony ewo­lu­cji[4] Jo­na­than Wells. Do naj­więk­szych na­uko­wych pro­ble­mów teo­rii ewo­lu­cji za­li­czył: ho­mo­lo­gię, ska­mie­nia­ło­ści, fi­lo­ge­nezę mo­le­ku­larną, do­bór na­tu­ralny, mu­ta­cje i zja­wi­sko spe­cja­cji. Ame­ry­kań­ski uczony do­szedł do wnio­sku, że to, co Dar­win na­zy­wał „dłu­gim sze­re­giem do­wo­dzeń”[5], po­winno się okre­ślić jako długi sze­reg błę­dów.

Dwa ostat­nie tek­sty w tej czę­ści są au­tor­stwa od­po­wied­nio Ca­seya Lu­skina i Gün­tera Be­chly’ego. Lu­skin jest ame­ry­kań­skim geo­lo­giem, który w opu­bli­ko­wa­nym w tym to­mie ar­ty­kule twier­dzi, że uczeni na­dal są da­leko od roz­wią­za­nia za­gadki do­ty­czą­cej po­cząt­ków ży­cia (szcze­gól­nie pro­ble­ma­tyczna kwe­stia do­ty­czy śro­do­wi­ska, w któ­rym mo­głoby dojść do po­wsta­nia pier­wot­nych form ży­cia). Wszyst­kie przed­sta­wiane przez uczo­nych głów­nego nurtu hi­po­tezy są zda­niem Lu­skina mało wia­ry­godne. Ame­ry­kań­ski geo­log do­cho­dzi do wnio­sku, że je­dyny wia­ry­godny sce­na­riusz po­cho­dze­nia ży­cia musi przyj­mo­wać pre­cy­zyj­nie do­stro­jone wa­runki śro­do­wi­skowe. Kwe­stie bio­lo­giczne po­dej­muje rów­nież nie­miecki pa­le­on­to­log Gün­ter Be­chly, który za­sta­na­wia się nad wy­da­rze­niem po­wszech­nie zna­nym jako kam­bryj­ska eks­plo­zja ży­cia. Uczony do­cho­dzi do wnio­sku, że wy­ja­śnie­nia dar­wi­now­skie nie są w sta­nie wy­tłu­ma­czyć po­cho­dze­nia no­wych pla­nów bu­dowy or­ga­ni­zmów kam­bryj­skich.

Część druga za­ty­tu­ło­wana Świa­dec­twa pro­jektu składa się z 12 tek­stów. Au­to­rem pierw­szych trzech jest ame­ry­kań­ski fi­lo­zof na­uki Ste­phen C. Meyer. Uczony twier­dzi, że w przy­ro­dzie wy­stę­pują świa­dec­twa pro­jektu i przed­sta­wia dwie klasy ta­kich świa­dectw. Pierw­szą klasę świa­dectw pro­jektu sta­nowi in­for­ma­cja za­warta w DNA. Meyer ar­gu­men­tuje, że ilość in­for­ma­cji za­war­tej w ko­mórce wie­lo­krot­nie prze­kra­cza moż­li­wo­ści czy­sto przy­pad­ko­wych pro­ce­sów. Funk­cjo­no­wa­nie DNA po­rów­nuje do opro­gra­mo­wa­nia kom­pu­te­ro­wego, po­nie­waż w obu przy­pad­kach mamy do czy­nie­nia z wy­spe­cy­fi­ko­waną in­for­ma­cją, a z do­świad­cze­nia wiemy, że za ten ro­dzaj in­for­ma­cji od­po­wiada in­te­li­gen­cja. Drugą klasę świa­dectw pro­jektu sta­no­wią pre­cy­zyj­nie do­stro­jone wa­runki po­cząt­kowe, prawa i stałe fi­zyczne, które są opty­malne do ist­nie­nia ży­cia.

Au­torką ko­lej­nych sied­miu tek­stów z tej czę­ści jest ame­ry­kań­ska bio­che­mik Emily Re­eves. Uczona po­le­mi­zuje z bio­in­ży­nier Eriką De­Be­ne­dic­tis, która uważa, że uczeni mają prawo „ba­wić się w Boga” i za po­mocą me­tod in­ży­nie­rii ge­ne­tycz­nej udo­sko­na­lać roz­wią­za­nia bio­lo­giczne. Re­eves jest in­nego zda­nia, twier­dzi, że struk­tury bio­lo­giczne są bar­dzo do­brze za­pro­jek­to­wane, a prze­ciwne po­glądy są czę­sto kon­se­kwen­cją błęd­nej in­ter­pre­ta­cji za­sad funk­cjo­no­wa­nia me­cha­ni­zmów bio­lo­gicz­nych. In­nymi słowy to, co uwa­żamy za słaby pro­jekt, zy­skuje na zna­cze­niu wraz z roz­wo­jem wie­dzy bio­lo­gicz­nej. Po­nadto – jak utrzy­muje Re­eves – próby in­ge­ren­cji czło­wieka w świat bio­lo­gii mogą przy­nieść nie­po­żą­dane skutki.

Ta część za­wiera także ar­ty­kuły Re­eves po­świę­cone przy­czy­nom zmian ge­ne­tycz­nych. Au­torka do­cho­dzi do wnio­sku, że można mó­wić o we­wnętrz­nych i ze­wnętrz­nych źró­dłach zmian ge­ne­tycz­nych. Do pierw­szej ka­te­go­rii mo­żemy za­li­czyć zmiany we­wnątrz­o­sob­ni­cze i we­wnątrz­ro­dzinne, do dru­giej – zmiany po­wo­do­wane czyn­ni­kami śro­do­wi­sko­wymi, dzia­ła­niem ce­lo­wym (in­te­li­gent­nym), czy zmiany za­cho­dzące mię­dzy ro­dzi­nami. Uczona szcze­gólną uwagę zwraca na ze­wnętrzne źró­dła zmian ge­ne­tycz­nych, a zwłasz­cza na te po­wo­do­wane przez tak zwane znie­kształ­ca­cze wieku (czyli wi­rusy, pa­so­żyty i sym­bionty).

Ko­lejny ar­ty­kuł z tej czę­ści zo­stał na­pi­sany przez Ca­seya Lu­skina. Uczony na­wią­zuje do książki De­wo­lu­cja[6] au­tor­stwa Mi­cha­ela J. Be­hego i po­ka­zuje, że nie­za­leż­nie pro­wa­dzone ba­da­nia po­twier­dzają główną tezę za­wartą w książce Be­hego – Lu­skin ma na my­śli „pierw­szą za­sadę ewo­lu­cji ad­ap­ta­cyj­nej”, zgod­nie z którą pro­cesy opi­sane przez Dar­wina pro­wa­dzą do uszko­dze­nia funk­cjo­nal­nego genu, któ­rego utrata może przy­nieść ko­rzy­ści re­pro­duk­cyjne da­nemu ga­tun­kowi. Ame­ry­kań­ski geo­log od­nosi się do ba­dań wska­zu­ją­cych na zna­cze­nie pro­cesu utraty funk­cji. Ba­da­nia te – jak twier­dzi – po­twier­dzają słowa Be­hego, że to, co ob­ser­wu­jemy w przy­ro­dzie, to nie ewo­lu­cja, lecz de­wo­lu­cja.

Ostatni ar­ty­kuł w tej czę­ści nosi ty­tuł Oko: kla­syczny przy­kład pro­jektu w przy­ro­dzie. Jego au­to­rem jest ame­ry­kań­ski bio­fi­zyk Cor­ne­lius G. Hun­ter. Twier­dzi on, że współ­cze­śnie pro­wa­dzone ba­da­nia po­twier­dzają opi­nię sie­dem­na­sto­wiecz­nego bo­ta­nika Johna Raya, który pi­sał, że bu­dowa oka nie­uchron­nie wska­zuje, iż mamy tu­taj do czy­nie­nia z pro­jek­tem.

Część trze­cia za­ty­tu­ło­wana Prze­wi­dy­wa­nia teo­rii ID i wy­kry­wa­nie pro­jektu składa się z pię­ciu tek­stów. Au­to­rem pierw­szego jest Ste­phen C. Meyer, który oma­wia lo­gikę wy­kry­wa­nia pro­jektu za­pro­po­no­waną w książce Wil­liama A. Demb­skiego Wnio­sko­wa­nie o pro­jek­cie[7]. Demb­ski zwró­cił uwagę, że istoty ra­cjo­nalne czę­sto wnio­skują o pro­jek­cie tej czy in­nej struk­tury. Czy­nią to na pod­sta­wie oceny stop­nia jej zło­żo­no­ści i spe­cy­fi­ka­cji, czyli wzorca, o któ­rym wiemy, że ma in­te­li­gentne po­cho­dze­nie. Meyer twier­dzi, że ko­du­jące re­giony DNA są bar­dzo zło­żone i ce­chują się spe­cy­fi­ka­cją, a więc za­wie­rają też po­zwa­la­jącą wy­kryć pro­jekt wy­spe­cy­fi­ko­waną in­for­ma­cję. Teo­ria in­te­li­gent­nego pro­jektu nie opiera się więc na nie­wie­dzy, tylko na da­nych em­pi­rycz­nych oraz po­wszech­nie ak­cep­to­wa­nych me­to­dach ro­zu­mo­wa­nia.

Ko­lejne dwa tek­sty z tej czę­ści na­pi­sał ame­ry­kań­ski ma­te­ma­tyk Gra­nville Se­well. Twier­dzi on, że naj­waż­niej­sza za­sada le­żąca u pod­staw dru­giego prawa ter­mo­dy­na­miki spra­wia, iż ma­te­ria­li­styczne wy­ja­śnie­nia zło­żo­no­ści ukła­dów zło­żo­nych są nie­wia­ry­godne. Za­sada ta mówi, że „Siły na­tu­ralne (nie­in­te­li­gentne) nie po­wo­dują zda­rzeń na po­zio­mie ma­kro­sko­po­wym, które są skraj­nie mało praw­do­po­dobne w skali mi­kro­sko­po­wej”[8]. Uczony ar­gu­men­tuje, że prawa przy­rody nie są w sta­nie wy­two­rzyć na­wet naj­prost­szego sa­mo­re­pli­ka­tora. Pro­blem sa­mo­re­pli­ka­cji jest przed­mio­tem ko­lej­nego tek­stu Se­wella za­ty­tu­ło­wa­nego Pro­sty ar­gu­ment prze­ma­wia­jący na rzecz teo­rii in­te­li­gent­nego pro­jektu, w któ­rym po­słu­żył się ana­lo­gią do kar­to­no­wych pu­deł (ten ar­ty­kuł zo­stał na­pi­sany spe­cjal­nie na stronę „W Po­szu­ki­wa­niu Pro­jektu”). Ame­ry­kań­ski ma­te­ma­tyk na­pi­sał rów­nież, że in­te­li­gen­cja i świa­do­mość czło­wieka nie mo­gły po­wstać drogą lo­so­wych mu­ta­cji se­lek­cjo­no­wa­nych przez do­bór na­tu­ralny.

Ostat­nie dwa tek­sty z czę­ści trze­ciej na­pi­sał ame­ry­kań­ski ma­te­ma­tyk i fi­lo­zof Wil­liam A. Demb­ski. Pierw­szy ar­ty­kuł, za­ty­tu­ło­wany Wnio­sko­wa­nie o pro­jek­cie a hi­po­teza pro­jektu, przed­sta­wia oko­licz­no­ści, w ja­kich do­szło do po­wsta­wa­nia książki Wnio­sko­wa­nie o pro­jek­cie, i wy­ja­śnia, czym jest ten ro­dzaj wnio­sko­wa­nia. Au­tor wska­zuje na pewną oznakę pro­jektu, którą okre­śla jako wy­spe­cy­fi­ko­waną zło­żo­ność lub wy­spe­cy­fi­ko­wane małe praw­do­po­do­bień­stwo. Wnio­sko­wa­nie o pro­jek­cie – jak twier­dzi Demb­ski – jest ko­nieczne do przy­wró­ce­nia hi­po­tezy pro­jektu w na­uce. W dal­szej czę­ści tek­stu uczony przed­sta­wia ko­rzy­ści, ja­kie teo­ria in­te­li­gent­nego pro­jektu przy­nosi bio­lo­gii i ko­smo­lo­gii. Istotną kwe­stią oma­wianą przez au­tora jest rów­nież za­gad­nie­nie pro­jek­tanta struk­tur w przy­ro­dzie. W tym kon­tek­ście pi­sze wprost, że dane em­pi­ryczne nie po­zwa­lają jed­no­znacz­nie wska­zać toż­sa­mo­ści pro­jek­tanta. Uczony po­dej­muje kwe­stie świa­to­po­glą­dowe, ze­sta­wia­jąc hi­po­tezę pro­jektu z ate­istycz­nym ma­te­ria­li­zmem.

W ostat­nim tek­ście z tej czę­ści Demb­ski ana­li­zuje jedno z prze­wi­dy­wań teo­rii in­te­li­gent­nego pro­jektu na te­mat edy­to­wa­nia ge­nów czło­wieka me­todą CRI­SPR. Uczony pod­kre­śla, że z punktu wi­dze­nia teo­rii ID trudno szu­kać do­brych ar­gu­men­tów, na pod­sta­wie któ­rych można są­dzić, iż próby edy­to­wa­nia ge­nów do­pro­wa­dzą do ulep­sze­nia czło­wieka. Pro­po­nuje więc prze­wi­dy­wa­nie, że za­sto­so­wa­nie me­tody CRI­SPR do­pro­wa­dzi osta­tecz­nie do ne­ga­tyw­nych skut­ków.

Czwarta część książki zo­stała za­ty­tu­ło­wana Al­fred Rus­sel Wal­lace jako teo­re­tyk pro­jektu. Flan­nery vs. Sher­mer. Składa się z czte­rech tek­stów bę­dą­cych po­le­miką mię­dzy dwoma hi­sto­ry­kami na­uki – Mi­cha­elem Flan­ne­rym i Mi­cha­elem Sher­me­rem. Pierw­szy z nich jest na­sta­wiony przy­chyl­nie do teo­rii in­te­li­gent­nego pro­jektu, drugi kry­tycz­nie. Przed­mio­tem po­le­miki są po­glądy gło­szone przez Al­freda Rus­sela Wal­lace’a, nie­za­leż­nego współ­twórcę teo­rii ewo­lu­cji drogą do­boru na­tu­ral­nego. Ten dzie­więt­na­sto­wieczny przy­rod­nik nie zga­dzał się z kon­cep­cją, że wszyst­kie struk­tury bio­lo­giczne po­wstały drogą do­boru na­tu­ral­nego. Sher­mer twier­dzi, że Wal­lace’a nie można uznać za pre­kur­sora teo­rii ID, a je­dy­nym traf­nym okre­śle­niem jego po­glą­dów jest scjen­tyzm. Kiedy Wal­lace zwra­cał uwagę na trud­no­ści ewo­lu­cjo­ni­stycz­nych sce­na­riu­szy, to – jak twier­dzi Sher­mer – nie dla­tego, że skła­niał się ku cze­muś, co dzi­siaj na­zywa się teo­rią in­te­li­gent­nego pro­jektu, ale dla­tego, że we­dług niego za­szły pewne przy­rod­ni­cze pro­cesy, któ­rych jesz­cze nie znamy. In­nego zda­nia jest Flan­nery, który utrzy­muje, że Wal­lace’a słusz­nie można uznać za pre­kur­sora teo­rii ID, po­nie­waż od­rzu­cił ma­te­ria­lizm i opo­wia­dał się za kon­cep­cją ukie­run­ko­wa­nej ewo­lu­cji, a gdyby żył współ­cze­śnie, za­pi­sałby się zło­tymi zgło­skami w hi­sto­rii na­uki jako teo­re­tyk pro­jektu.

Piąta część tego tomu składa się z sze­ściu tek­stów o cha­rak­te­rze hi­sto­rycz­nym i nosi ty­tuł O po­wsta­wa­niu teo­rii do­boru na­tu­ral­nego. Ich au­to­rem jest bry­tyj­ski ję­zy­ko­znawca i li­te­ra­tu­ro­znawca Neil Tho­mas. Twier­dzi on, że wbrew po­wszech­nej opi­nii teo­ria do­boru na­tu­ral­nego nie jest ory­gi­nal­nym po­my­słem Ka­rola Dar­wina, lecz zo­stała prze­zeń za­po­ży­czona od in­nych au­to­rów – mię­dzy in­nymi od dziadka przy­rod­nika, Era­smusa Dar­wina. Tho­mas zwraca szcze­gólną uwagę na po­glądy men­tora Ka­rola Dar­wina, wy­bit­nego an­giel­skiego geo­loga i au­tora trzy­to­mo­wego dzieła Prin­ci­ples of Geo­logy[9] [Za­sady geo­lo­gii] Char­lesa Ly­ella. Ten uczony twier­dził, że zmiany geo­lo­giczne na Ziemi na­leży roz­pa­try­wać w od­wo­ła­niu do nie­ustan­nie za­cho­dzą­cych pro­ce­sów przy­rod­ni­czych, które na prze­strzeni ogrom­nych od­stę­pów czasu ukształ­to­wały po­wierzch­nię na­szej pla­nety. Dar­win prze­niósł ten po­gląd na grunt bio­lo­gii i oznaj­mił, że obecny stan ży­cia jest re­zul­ta­tem stop­niowo za­cho­dzą­cych zmian, a nie na­głych sko­ków. Tho­mas pod­kre­śla rów­nież zna­cze­nie po­glą­dów po­li­to­loga i de­mo­grafa Tho­masa Mal­thusa, od któ­rego Dar­win za­po­ży­czył ideę ry­wa­li­za­cji mię­dzy jed­nost­kami ko­rzy­sta­ją­cymi z tych sa­mych za­so­bów (przy czym na­leży pa­mię­tać, że Mal­thus nie pi­sał o świe­cie przy­rody, lecz o ry­wa­li­za­cji w spo­łe­czeń­stwie). Ko­lej­nym uczo­nym, który – jak pod­kre­śla Tho­mas – miał duży wpływ na po­glądy Dar­wina, był nie­miecki po­dróż­nik Ale­xan­der von Hum­boldt.

Ostat­nia, szó­sta część tego tomu nosi ty­tuł Wo­kół Dar­wina i za­wiera dwa tek­sty. Au­to­rem pierw­szego jest Mi­chael Flan­nery, który na­wią­zu­jąc do ar­ty­kułu Cor­ne­liusa G. Hun­tera, przed­sta­wia teo­rię ewo­lu­cji jako teo­lo­giczny pro­gram ba­daw­czy. Flan­nery za Hun­te­rem pod­kre­śla, że fun­da­men­tem teo­rii ewo­lu­cji drogą do­boru na­tu­ral­nego nie są dane em­pi­ryczne, ale przyj­mo­wane przez Dar­wina okre­ślone po­glądy teo­lo­giczne. Au­to­rem dru­giego tek­stu jest Neil Tho­mas, który twier­dzi, że Dar­win in­spi­ro­wał się słyn­nym dzie­łem Johna Mil­tona Raj utra­cony[10].

Re­dak­tor tego tomu ma na­dzieję, że każdy Czy­tel­nik znaj­dzie tu coś dla sie­bie. Owoc­nej lek­tury.

Grze­gorz Ma­lec

Bi­blio­gra­fia:

1. Behe M.J., De­wo­lu­cja. Od­kry­cia na­ukowe do­ty­czące DNA wy­zwa­niem dla dar­wi­ni­zmu, tłum. A. Ba­ra­now­ski, „Se­ria In­te­li­gentny Pro­jekt”, Fun­da­cja En Ar­che, War­szawa 2022.

2. Dar­win K., O po­wsta­wa­niu ga­tun­ków drogą do­boru na­tu­ral­nego, czyli o utrzy­ma­niu się do­sko­nal­szych ras w walce o byt. Dzieła wy­brane, t. II, tłum. S. Dick­stein, J. Nus­baum, „Bi­blio­teka Kla­sy­ków Bio­lo­gii”, Pań­stwowe Wy­daw­nic­two Rol­ni­cze i Le­śne, War­szawa 1959.

3. Demb­ski W.A., Wnio­sko­wa­nie o pro­jek­cie. Wy­klu­cze­nie przy­padku me­todą ma­łych praw­do­po­do­bieństw, tłum. Z. Ko­ściuk, „Se­ria In­te­li­gentny Pro­jekt”, Fun­da­cja En Ar­che, War­szawa 2021.

4. https://enar­che.pl/ [do­stęp: 7 XII 2022].

5. https://wp-pro­jektu.pl/ [do­stęp: 7 XII 2022].

6. Ly­ell Ch., Prin­ci­ples of Geo­logy: Be­ing an At­tempt to Explain the For­mer Chan­ges of the Earth’s Sur­face, by Re­fe­rence to Cau­ses Now in Ope­ra­tion, 3 Vo­lu­mes, J. Mur­ray, Lon­don 1830–1833.

7. Mil­ton J., Raj utra­cony, tłum. M. Słom­czyń­ski, Wy­daw­nic­two Zie­lona Sowa, Kra­ków 2002.

8. Wells J., Ikony ewo­lu­cji. Na­uka czy mit?, tłum. B. Olech­no­wicz, „Se­ria In­te­li­gentny Pro­jekt”, Fun­da­cja En Ar­che, War­szawa 2020.

PRZY­PISY

Wpro­wa­dze­nie