Trzeci Biegun. Camino de Santiago ebook

Co­py­ri­ght © Ma­rek Ka­miń­ski, 2026

Re­dak­tor pro­wa­dząca

Kinga Ksel

Re­dak­cja

Ja­cek Ko­wal­ski

Ko­rekta

Kinga Ksel, An­to­nina Se­roka

Kon­wer­sja do wer­sji elek­tro­nicz­nej

Ma­te­usz Cze­kała • cze­kala.net.pl

Pro­jekt okładki i stron ty­tu­ło­wych

Mi­ro­sław Re­kow­ski

Pro­jekt map na wy­klej­kach

Waw­rzy­niec Świę­cicki

Fo­to­gra­fie z ar­chi­wum

Marka Ka­miń­skiego

Druk i oprawa

Opol­graf S.A.

Swoje uwagi i prze­my­śle­nia na te­mat książki mogą Pań­stwo prze­ka­zać au­to­rowi na ad­res ma­rek­ka­min­ski@ka­min­ski.pl i/lub wy­daw­nic­twu Ma­kami na ad­res ad­min­ka­min­ski@ka­min­ski.pl

Wy­da­nie I

ISBN 978-83-976343-2-9

Ma­kami

aleja Zwy­cię­stwa 96/98

81-451 Gdy­nia

www.ma­kami.life

Poli i Kay­owi

Ży­ciu mo­jego ży­cia

Ró­żom na moim Ca­mino

Za to, że są

Te­raz

Te­raz jest je­dy­nym cza­sem, jaki na­prawdę mamy.

Nie wczo­raj, które już nie wróci.

Nie ju­tro, które ist­nieje tylko w wy­obraźni.

Te­raz świat przy­spie­szył bar­dziej niż czło­wiek.

In­for­ma­cje spa­dają na nas bez prze­rwy.

Al­go­rytmy wie­dzą o nas wię­cej, niż sami wiemy o so­bie.

Sztuczna in­te­li­gen­cja uczy się szyb­ciej,

niż po­tra­fimy to zro­zu­mieć.

Ży­jemy w epoce sy­mu­la­cji sensu,

a czło­wiek co­raz czę­ściej nie wie, kim jest.

Można wy­ge­ne­ro­wać ob­raz, głos, hi­sto­rię, emo­cje.

Tylko do­świad­cze­nia nie da się sko­pio­wać.

Drogi nie da się przejść za ko­goś.

Dla­tego te­raz jest mo­men­tem wy­boru.

Ta książka nie jest od­po­wie­dzią.

Jest za­trzy­ma­niem.

Drogą, o któ­rej tu czy­tasz,

za­czą­łem iść, za­nim świat przy­spie­szył.

Ale jej sens ujaw­nia się wła­śnie te­raz.

Bo sens nie ro­dzi się z pręd­ko­ści,

lecz z obec­no­ści.

To droga w stronę czło­wieka.

Z jego kru­cho­ścią.

Z jego wy­sił­kiem.

Z jego zdol­no­ścią do za­da­wa­nia py­tań,

na które nie ma go­to­wych od­po­wie­dzi.

31 grud­nia 2025 roku

sta­ną­łem na krańcu świata z moim sy­nem, Kayem.

Tylko my, droga,

i od­po­wie­dzial­ność jed­nego za dru­giego.

Zro­zu­mia­łem wtedy,

że nie idziemy w przy­szłość po­je­dyn­czo.

Idziemy w nią jako lu­dzie.

Ra­zem.

Te­raz to mo­ment, by wró­cić do drogi.

Bo Trzeci Bie­gun nie jest miej­scem na ma­pie.

Jest de­cy­zją, by być obec­nym.

I iść, mimo lęku, nie­pew­no­ści i za­gu­bie­nia.

Leży tam,

gdzie czło­wiek za­trzy­muje się

i wraca do sie­bie.

Te­raz.

Ante Ca­mino

Czło­wiek nie jest al­go­ryt­mem. Sens nie po­wstaje z ob­li­czeń. Naj­waż­niej­sze rze­czy nie dzieją się szyb­ciej, lecz dzieją się głę­biej.

Kiedy wy­ru­sza­łem, czu­łem to samo, co dziś czuje wielu lu­dzi: zmę­cze­nie ha­ła­sem, po­trzebę ci­szy i tę­sk­notę za czymś, czego nie da się na­zwać ani za­pro­gra­mo­wać. Nie szu­ka­łem ucieczki. Szu­ka­łem pro­stoty. Ca­mino było de­cy­zją, by wyjść z nad­miaru. Z nad­miaru słów, in­ter­pre­ta­cji i ocze­ki­wań wo­bec sa­mego sie­bie.

Ta droga za­częła się wtedy, gdy prze­sta­łem wie­rzyć, że świat da się upo­rząd­ko­wać ro­zu­mem. Albo gdy do­tarło do mnie, że można zdo­być wszyst­kie bie­guny Ziemi, a mimo to nie do­tknąć tego, co naj­waż­niej­sze.

Przed Ca­mino by­łem zmę­czony ro­lami, ocze­ki­wa­niami, by­ciem sil­nym. Zmę­czony tym, że moim obo­wiąz­kiem jest wie­dzieć. Za­bra­łem ze sobą nie­wiele. Ple­cak. Ciało. My­śli. Ale też py­ta­nia, któ­rych nie da się odło­żyć na póź­niej.

Trzeci Bie­gun za­czyna się tam, gdzie koń­czą się mapy. Nie ma już kon­ty­nen­tów ani szczy­tów do zdo­by­cia. Wszyst­kie cztery strony świata pro­wa­dzą do­ni­kąd, wszyst­kie flagi wbite. Po­zo­stał je­den kie­ru­nek: w głąb sie­bie. Tu za­czyna się Trzeci Bie­gun. Droga, która nie ma końca, tylko co­raz wię­cej py­tań.

By­łem na bie­gu­nach geo­gra­ficz­nych. Sta­łem na lo­dzie, który dry­fuje po oce­anie. Sze­dłem przez pu­sty­nie, wspi­na­łem się na góry, brną­łem przez hu­ra­gany i przez ci­szę ab­so­lutną. Za­wsze my­śla­łem, że to one są osta­tecz­nym te­stem. Że je­śli prze­trwasz tam, prze­trwasz wszystko. A jed­nak cały ten czas w środku czu­łem, że cze­goś mi bra­kuje.

Nie bra­ko­wało mi ki­lo­me­trów, me­dali, ksią­żek ani pro­jek­tów. Bra­ko­wało mi kie­runku, któ­rego nie ma na ma­pie, a który mnie wzy­wał. Umia­łem iść, umia­łem wy­trwać, po­ko­ny­wać i prze­trwać, ale du­sza jakby ska­mie­niała w miej­scu, spo­glą­da­jąc na mnie py­ta­jąco: „I co da­lej, Ma­rek? Do­kąd te­raz na­prawdę idziesz? Do­kąd CHCESZ iść?”.

Nie mia­łem po­ję­cia, że od­po­wiedź przyj­dzie jedną z naj­star­szych dróg świata – przez pola i lasy, przez pia­sek, ko­ścioły, ból i pę­che­rze na sto­pach.

Przyj­dzie jako Ca­mino. My­śla­łem, że to bę­dzie ko­lejna wy­prawa, a oka­zało się, że to po­wrót do domu. Są­dzi­łem, że je­śli nie znajdę sensu w tej dro­dze, to zna­czy, że nie szu­kam go we wła­ści­wym kie­runku. Nie wie­dzia­łem jesz­cze, że sens nie bę­dzie ce­lem na ho­ry­zon­cie. Bę­dzie tem­pem od­de­chu. Bę­dzie ci­szą mię­dzy kro­kami. Bę­dzie tym, jak pa­trzę na ob­cego czło­wieka i na­gle wi­dzę w nim brata, sio­strę, Chry­stusa.

Ante Ca­mino, czyli mój czas przed wielką wy­prawą, to był ostatni mo­ment, kiedy jesz­cze wie­rzy­łem, że mogę sam wy­brać do­kładny punkt doj­ścia. Po­tem droga wy­brała mnie. Sze­dłem, aby prze­stać iść przed sie­bie. I za­cząć iść w sie­bie.

Ca­mino de San­tiago było de­mon­ta­żem wszyst­kiego, co do tej pory na­zy­wa­łem wy­prawą. Tam na dro­gach Po­mo­rza, Na­warry, Es­tre­ma­dury, Ga­li­cji – w desz­czu, w upale, w ko­ły­szą­cym, ko­ją­cym ryt­mie bo­ta­fu­me­iro w ka­te­drze w San­tiago, prze­sta­łem być czło­wie­kiem, który zdo­bywa bie­guny. Li­czyło się to, że czło­wiek, który szedł, za­czy­nał zni­kać. Bo Trzeci Bie­gun to nie punkt do­ce­lowy. To kie­ru­nek, który ni­gdy nie może się skoń­czyć, gdyż pro­wa­dzi do źró­dła.

Wi­taj na Trze­cim Bie­gu­nie. On nie za­czyna się w Kró­lewcu, ani nie koń­czy w San­tiago. Za­czyna się te­raz. W tej chwili, w tej ci­szy, kiedy czy­tasz te słowa. I nie koń­czy się ni­gdy.

Nie wie­dząc, do­kąd

Lecz ten, kto wy­trwa do końca, bę­dzie zba­wiony

(Mt 24,13)

Czego czło­wiek szuka w ży­ciu? Czyż nie naj­trud­niej jest od­na­leźć sa­mego sie­bie? Naj­dłuż­sza droga na tym świe­cie to droga od umy­słu do serca.

W pew­nym mo­men­cie mo­jego ży­cia, w świe­cie po bie­gu­nach, zgu­bi­łem sie­bie sa­mego. W tym, co ro­bi­łem, w ce­lach, do ja­kich dą­ży­łem, za­częło bra­ko­wać sensu. Z jed­nej strony wy­da­wało mi się, że mój świat skoń­czył się na bie­gu­nach; do­kład­niej: z chwilą ich zdo­by­cia. Z dru­giej – mia­łem też inne ży­cie i inne światy mnie de­fi­nio­wały. By­łem prze­cież mę­żem, tatą i nade wszystko wie­rzy­łem, że je­ste­śmy tu po to, aby być szczę­śli­wymi, speł­nio­nymi ludźmi.

Kie­dyś in­tu­icja pod­po­wie­działa mi bie­guny. Te­raz we­wnętrzny głos szep­tał: „Ca­mino de San­tiago”. Droga św. Ja­kuba. Zo­stań piel­grzy­mem, wy­rusz na po­szu­ki­wa­nie Boga. Czy może na po­szu­ki­wa­nie sa­mego sie­bie. Cho­ciaż czy w su­mie to nie to samo? Bo je­śli je­ste­śmy stwo­rzeni na Jego po­do­bień­stwo, to On jest w nas za­warty.

Wy­da­wało mi się, że to bę­dzie droga pełna ćwi­czeń du­cho­wych, cie­ka­wych spo­tkań i ma­łych cu­dów. Ale oka­zało się, że przede mną po­nad 4000 naj­trud­niej­szych w ży­ciu ki­lo­me­trów, wy­peł­nio­nych bó­lem, roz­ter­kami, upad­kami, a także do­świad­cze­niami, które nie od razu, lecz osta­tecz­nie na do­bre zmie­niły kie­ru­nek i bieg mo­jego ży­cia. Pew­nego mar­co­wego dnia 2015 roku po­że­gna­łem się więc z Polą, Kayem i Ka­sią i ru­szy­łem, aby szu­kać lep­szej wer­sji sa­mego sie­bie. Wkrótce mia­łem zejść na samo dno ludz­kiej du­szy.

• • •

Długo uwa­ża­łem, że aby być szczę­śli­wym, mu­szę ro­bić rze­czy nie­zwy­kłe. Bie­gun geo­gra­ficzny był naj­lep­szą me­ta­forą i ucie­le­śnie­niem tych pra­gnień. Zdo­by­cie go od­mie­niło moje ży­cie. Może nie od razu i nie tak, jak­bym chciał, ale wsze­dłem na ścieżkę, która nie pro­wa­dzi do czte­rech ścian bez­piecz­nego domu, ale gdzie in­dziej. Do­kąd – tego sam nie wiem.

Od kil­ku­na­stu lat my­śla­łem o przej­ściu pra­daw­nego piel­grzy­miego szlaku Ca­mino de San­tiago, pro­wa­dzą­cego do San­tiago de Com­po­stela w Hisz­pa­nii, do grobu św. Ja­kuba Więk­szego Apo­stoła. My­śla­łem naj­pierw o tra­dy­cyj­nej Fran­cu­skiej Dro­dze, Ca­mino Fran­cés, która za­czyna się w Sa­int-Jean-Pied-de-Port we Fran­cji i wie­dzie przez Pi­re­neje, Bur­gos, Leon, ewen­tu­al­nie o Pół­noc­nej Dro­dze bie­gną­cej wzdłuż Za­toki Bi­skaj­skiej. Czy­ta­łem wiele ksią­żek, od­wie­dzi­łem San­tiago, ale wciąż nie mia­łem pew­no­ści, którą drogę wy­brać. Wie­lo­krot­nie zmie­nia­łem kie­ru­nek, miej­sce roz­po­czę­cia i za­koń­cze­nia wę­drówki.

Wresz­cie tra­fi­łem na hi­sto­rię Paula Bul­ge­rina, który w cza­sach śre­dnio­wie­cza do­tarł do San­tiago i do­wie­dział się, że jest na świe­cie waż­niej­sze du­chowo miej­sce – Go­ło­góra na Po­mo­rzu. By­łoby cie­ka­wie pójść pod prąd, ina­czej niż wszy­scy, z Hisz­pa­nii do Go­ło­góry w Pol­sce. Czę­sto w ży­ciu sze­dłem pod prąd i ro­bi­łem wszystko po swo­jemu, ina­czej niż inni. Po­do­bała mi się taka in­te­lek­tu­alna kon­cep­cja wę­drówki pod prąd. Wy­my­śla­łem co­raz to nowe uza­sad­nie­nia ta­kiego po­my­słu. Im bar­dziej jed­nak wni­ka­łem w hi­sto­rię tej drogi i po­zna­wa­łem świa­dec­twa lu­dzi, któ­rzy ją prze­szli i któ­rych ży­cie ona od­mie­niła, tym wy­raź­niej ro­zu­mia­łem, że nie mogę jej przejść na przy­kład pod prąd, czyli w od­wrot­nym kie­runku, albo trak­tu­jąc ją jako drogę do roz­wa­żań nad war­to­ściami, któ­rymi żyje współ­cze­sna Eu­ropa. Nie mogę przejść tej drogi w ode­rwa­niu od jej ko­rzeni, od jej hi­sto­rii i świa­dec­twa lu­dzi, któ­rzy nią po­dą­żali. I nie mogę jej przejść w ode­rwa­niu od Boga i św. Ja­kuba. Dla­tego po­sze­dłem inną drogą.

W tam­tym cza­sie ze­tkną­łem się z me­dy­ta­cją, ćwi­cze­niami du­cho­wymi Igna­cego Loy­oli, co po­zwo­liło mi ob­ser­wo­wać swój umysł, me­dy­to­wać i szu­kać har­mo­nii w szybko zmie­nia­ją­cym się świe­cie. Do­strze­głem, że na dro­dze do San­tiago je­stem cały czas i ona nie za­cznie się w mo­men­cie spa­ko­wa­nia ple­caka, wło­że­nia bu­tów czy przy­sta­wie­nia pierw­szego stem­pla w pasz­por­cie piel­grzyma. Praw­do­po­dob­nie za­częła się, za­nim w ogóle po­my­śla­łem o wę­drówce; tak da­tuje się moja „ante Ca­mino”.

Słowa mają moc, a „Ca­mino” jest prze­cież jakby wpi­sane w moje na­zwi­sko. Nic dziw­nego, że Droga – Ca­mino tak bar­dzo przy­cią­gała mnie, Ka­miń­skiego. Do­strze­głem to nie­dawno; mu­siało upły­nąć wiele czasu i po­trze­bo­wa­łem do tego spoj­rze­nia in­nych lu­dzi, a kon­kret­nie Brac­twa Świę­tego Ja­kuba. Sam być może ni­gdy bym na to nie wpadł.

Pra­cu­jąc nad róż­nymi pro­jek­tami, my­śla­łem, że to ja stwa­rzam drogę, ale te­raz wi­dzę, że to droga two­rzyła mnie, i two­rzy na­dal. Ca­mino było nie­gdyś osią, wo­kół któ­rej nie­jako złą­czyła się Eu­ropa. Kiedy szy­ko­wa­łem się do wy­prawy w 2015 roku i roz­wa­ża­łem moż­liwe jej po­czątki, za­czą­łem się za­sta­na­wiać nad tym, ja­kie są bie­guny tej osi. W ten spo­sób od­na­la­złem z jed­nej strony grób św. Ja­kuba w San­tiago (na­zwa­łem ten punkt „Bie­gu­nem Wiary”), z dru­giej – grób Im­ma­nu­ela Kanta w Ka­li­nin­gra­dzie, daw­nym Kró­lewcu („Bie­gun Ro­zumu”). Gdy ozna­czy­łem te dwa nowe bie­guny, tak nie­zwy­kle istotne dla każ­dego z ro­zum­nych, czu­ją­cych i wie­rzą­cych lu­dzi – zro­zu­mia­łem, że oto zna­la­złem trasę mo­jej wę­drówki: od Ro­zumu do Wiary. Z Ka­li­nin­gradu do San­tiago de Com­po­stela. To daje po­nad 4000 km wę­drówki przez Ro­sję, Pol­skę, Niemcy, Bel­gię, Fran­cję i Hisz­pa­nię. Od cza­sów śre­dnio­wie­cza prze­szły tą drogę setki ty­sięcy lu­dzi. Wie­rzę, że ich ener­gia, ener­gia lu­dzi piel­grzy­mu­ją­cych od wie­ków, jest w ja­kiś spo­sób obecna na szlaku.

• • •

Cho­ciaż na po­czątku bro­ni­łem się przed sło­wami „piel­grzym” i „piel­grzymka”, to jed­nak wy­ru­sza­jąc w drogę – w Drogę – osta­tecz­nie zro­zu­mia­łem, że nie ma co się przed tym bro­nić: prze­cież je­stem piel­grzy­mem, a moja wę­drówka to nic in­nego jak piel­grzymka.

Przy­go­to­wa­nia do niej trwały pra­wie 10 lat. W tym cza­sie przy­po­mnia­łem so­bie ję­zyki, któ­rymi kie­dyś bie­gle wła­da­łem, a także uczy­łem się no­wych dla mnie – tych, które są uży­wane w kra­jach na wy­ty­czo­nym dla mnie szlaku. Jak­bym już wtedy, przed po­sta­wie­niem pierw­szego kroku, czuł, że w tej wę­drówce naj­waż­niejsi będą lu­dzie spo­tkani po dro­dze, a ję­zyk bę­dzie klu­czem do dru­giego czło­wieka, do jego serca i umy­słu. Jak pi­sał Wit­t­gen­stein: „gra­nice mo­jego ję­zyka ozna­czają gra­nice mo­jego świata”. Będę prze­cho­dził przez różne światy, więc do ich zro­zu­mie­nia nie­zbędne będą mi roz­ma­ite klu­cze, czyli wła­śnie ję­zyki.

Mi­nęło 20 lat, od­kąd zdo­by­łem dwa bie­guny geo­gra­ficzne. Chcąc nie chcąc do­sta­łem się na tra­jek­to­rię, która pro­wa­dziła mnie gdzieś da­lej, poza geo­gra­ficzne bie­guny. Gdy te­raz o tym my­ślę, do­cho­dzę do wnio­sku, że miała mnie po­pro­wa­dzić na trzeci bie­gun. Droga od Ro­zumu do Wiary jest dla mnie wła­śnie po­szu­ki­wa­niem trze­ciego bie­guna. Sam nie wie­dzia­łem wów­czas, do­kąd mnie ona do­pro­wa­dzi i co przy­nie­sie. Wiem, że trudno by­łoby mi bez niej żyć. Mój pro­jekt za­kła­dał dzie­le­nie się Me­todą Bie­gun z róż­nymi śro­do­wi­skami spo­ty­ka­nymi po dro­dze oraz lek­cje mo­ty­wa­cji, ra­dze­nia so­bie z po­raż­kami, od­kry­wa­nia swo­ich moż­li­wo­ści dla mło­dzieży i szkół, a także zbie­ra­nie środ­ków na Obozy Zdo­byw­ców Bie­gu­nów.

Każda droga ma swoją lo­gikę, swoją du­szę, dla­tego do tej swo­jej po­sta­no­wi­łem przy­go­to­wać się ina­czej niż do wcze­śniej­szych wy­praw. Za­wsze sta­ra­łem się wszystko do­kład­nie pla­no­wać, a tym ra­zem po­my­śla­łem, że trzeba po­zo­stać otwar­tym na drogę i na to, co przy­nie­sie, nie za­kła­dać za dużo, ale za to zo­sta­wić miej­sce dla Pana Boga, nie wy­peł­niać drogi swo­imi pla­nami i swoim ja.

My­ślę, że przede wszyst­kim to wę­drówka w głąb sie­bie i pod­su­mo­wa­nie – w jed­nej dro­dze – ca­łego do­świad­cze­nia, które zdo­by­łem nie tylko w po­dróż­ni­czym ży­ciu. Taka summa na­vi­ga­to­rae.

Kiedy w po­ło­wie marca wy­ru­sza­łem z Ka­li­nin­gradu, punkt 4.30 spod grobu Kanta – nie by­łem pe­wien, czy w ogóle do­kądś dojdę w sen­sie du­cho­wym. Prze­cież cze­kały mnie ty­siące ki­lo­me­trów pie­szej wę­drówki przez Eu­ropę, która wy­daje się taka oczy­wi­sta. Gdy w dniu roz­po­czę­cia piel­grzymki nad Kró­lew­cem wsta­wał zi­mowy po­ra­nek, ksiądz Je­rzy Stec­kie­wicz, który mnie od­pro­wa­dzał, po­wie­dział: „Nad­szedł czas, aby po­rzu­cić dom i wy­ru­szyć na po­szu­ki­wa­nie Boga”. To słowa Ra­bin­dra­na­tha Ta­go­rego, in­dyj­skiego po­ety i fi­lo­zofa. Bar­dzo mi po­mo­gły na star­cie, a po­tem to­wa­rzy­szyły w dro­dze, gdy do­pa­dały mnie wąt­pli­wo­ści: czy to do­brze, że zo­sta­wi­łem dom i wy­ru­szy­łem znów w nie­znane? Ra­bin­dra­nath da­wał od­po­wiedź: „tak, szu­kasz bo­wiem Boga”. Pa­trząc na Kró­le­wiec, twier­dzę ro­zumu Kanta ob­ró­coną w ni­cość przez wojnę, i na dzi­siej­szy Kró­le­wiec, naj­bar­dziej uzbro­jony ob­szar Eu­ropy – trudno nie za­du­mać się nad iro­nią hi­sto­rii i in­nymi sło­wami Ta­go­rego: „kłam­stwo nie może stać się prawdą przez to, że wzro­śnie w po­tęgę”. Ro­sja­nie przy­jęli bar­dzo życz­li­wie mój wy­kład, który wy­gło­si­łem na uni­wer­sy­te­cie Im­ma­nu­ela Kanta; za­da­wali wiele szcze­gó­ło­wych py­tań. Naj­trud­niej­sze z nich: jak roz­ma­wiać z Bo­giem?

• • •

Pierw­szy dzień wę­drówki był trudny, pra­wie 60 km pie­szo. Mimo fi­zycz­nego przy­go­to­wy­wa­nia się do drogi le­d­wie żywy do­tar­łem do klasz­toru Sióstr Ka­ta­rzy­nek w Bra­nie­wie, gdzie wy­zna­czy­łem so­bie pierw­szy noc­leg. Na­stęp­nego dnia mia­łem za­pla­no­wane spo­tka­nie z osa­dzo­nymi z miej­sco­wego wię­zie­nia.

Ko­lejne dni nie były ła­twiej­sze. War­mia, Żu­ławy, Po­mo­rze. Tolk­micko, From­bork (grób Ko­per­nika), El­bląg, Niedź­wie­dzica i ko­ściół św. Ja­kuba w Gdań­sku. W pew­nym mo­men­cie tej wę­drówki pol­skimi dro­gami lu­dzie za­częli da­wać mi in­ten­cje. Naj­pierw nie­śmiało, po­tem co­raz od­waż­niej: kar­teczki, zdję­cia, krót­kie opo­wie­ści szep­tane po dro­dze. Nio­słem je wszyst­kie: prośby o zdro­wie w cięż­kiej cho­ro­bie, o wiarę, o po­wrót dziecka do domu, o siłę dla ma­tek sa­mot­nie wy­cho­wu­ją­cych dzieci. Ude­rzyło mnie, że pra­wie ni­gdy nie pro­sili o coś dla sie­bie. Za­wsze dla ko­goś bli­skiego. To mnie zmie­niło. Zro­zu­mia­łem, że praw­dziwy piel­grzym nie idzie tylko po wła­sny sens, idzie też jako po­sła­niec cu­dzych na­dziei. I pa­ra­dok­sal­nie: im wię­cej bra­łem na sie­bie, tym wię­cej do­sta­wa­łem z po­wro­tem. Cho­ciaż czy­ta­łem o tym, że Ca­mino przy­nosi piel­grzy­mowi coś, czego on naj­do­słow­niej po­trze­buje, nie do końca w to wie­rzy­łem. Wkrótce już prze­ko­na­łem się, że tak się jed­nak działo. Coś, czego mi bra­ko­wało, nie­raz ma­te­ria­li­zo­wało się na końcu ko­lej­nego etapu drogi. Wielu lu­dzi, przy­ja­ciół wę­dro­wało ze mną dzień, dwa, trzy – i to bar­dzo pod­trzy­my­wało mnie na du­chu. Rów­nież in­ten­cje, które ze sobą nio­słem.

Sama droga oka­zała się fi­zycz­nie trud­niej­sza niż my­śla­łem, prze­cho­dze­nie co­dzien­nie 40–60 km z cięż­kim ple­ca­kiem było wy­czer­pu­jące, mimo że wy­da­wało mi się, iż je­stem na to fi­zycz­nie przy­go­to­wany. Nie­kiedy i przez pół nocy ciało do­cho­dziło do sie­bie, wszystko bo­lało, każda kość, ścię­gno da­wały o so­bie znać w bo­le­sny spo­sób i nie można było za­snąć. Ale mia­łem wtedy świa­do­mość tego, że wła­śnie wy­czer­pa­nie spra­wia, iż po­kor­nie­jemy; obo­lały czło­wiek za­po­mina o so­bie, staje się bar­dziej otwarty na in­nych lu­dzi i na świat. Gdy ru­sza­łem po ta­kiej nocy, każ­dego dnia zda­rzały się małe cuda, które trudno opi­sać i zro­zu­mieć. Wy­da­wało się, że dzień był tak ciężki, że na­stęp­nego już nie dam rady, a jed­nak coś mnie pod­trzy­my­wało, da­wało siłę – wsta­wa­łem i sze­dłem.

Sze­dłem z in­ten­cjami, my­ślami, nie­po­ko­jem, bó­lem. Wie­rzy­łem, że to ma sens. Ro­zum rze­czy­wi­ście po­zo­sta­wi­łem w Kró­lewcu, sze­dłem wbrew roz­sąd­kowi, w sfe­rze nie do końca ra­cjo­nal­nej. Ale po­myślmy: cóż to byłby za świat, gdyby opie­rał się tylko na ro­zu­mie? Czy na­prawdę da­łoby się w nim żyć? Wtedy, w 2015 roku nie wie­dzia­łem, do­kąd do­pro­wa­dzi mnie droga, ale wie­dzia­łem, że warto ją przejść. Zo­ba­czy­łem, do­tkną­łem i po­zna­łem ka­wa­łek świata, który był obok mnie, ale który za­wsze w po­śpie­chu mi­ja­łem, uwa­ża­jąc, że jest szary, zwy­kły i nie ma w nim nic cie­ka­wego ani god­nego uwagi. Po­zna­łem lu­dzi, któ­rych ni­gdy bym nie spo­tkał, spie­sząc utar­tymi ścież­kami. Nie spo­tkał­bym na przy­kład Marka, który po­wie­dział, że „ży­cie spraw­dza nas punk­towo”: tu i te­raz je­ste­śmy we­zwani do od­po­wie­dzi i zmu­szeni, aby wy­bie­rać. Nie spo­tkał­bym też Izy ani Lidki, które w za­mieci i wi­chu­rze szły ze mną do Ka­mie­nia i w ra­zie po­trzeby mo­głyby pójść do­okoła świata. Nie spo­tkał­bym też na pewno Pio­tra, któ­rego zda­niem na tej dro­dze cały czas dzieją się małe cuda. Nie miał­bym szansy przej­ścia frag­mentu drogi z An­drze­jem – mi­sty­kiem, który na­ry­so­wał frag­ment mo­jej du­szy i prze­po­wie­dział, że po dro­dze w le­sie spo­tkam św. Ja­kuba, ale nie wia­domo, jaką on bę­dzie miał po­stać, bo prze­cież „Pan Bóg ma po­czu­cie hu­moru”. I nie spo­tkał­bym wielu in­nych do­brych lu­dzi, któ­rzy szli ze mną, przy­jęli mnie nie­raz późną nocą pod dach i na­kar­mili do­brym sło­wem. Za każde ta­kie spo­tka­nie je­stem głę­boko wdzięczny i za­wsze ser­decz­nie dzię­kuję.

Przy­po­mi­nam so­bie, jak późną nocą w Ba­bi­gosz­czy pod Szcze­ci­nem nie mo­głem iść da­lej i pró­bo­wa­łem zna­leźć noc­leg. Mimo pu­ka­nia wiele drzwi było za­mknię­tych. Tylko jedne się otwo­rzyły – ośro­dek Mo­nar. Rano przy śnia­da­niu mło­dzi lu­dzie chcieli ze mną po­roz­ma­wiać. I jak tu nie wie­rzyć w cuda na Ca­mino? Nie roz­ma­wia­li­śmy jed­nak o tym, ile ki­lo­me­trów prze­sze­dłem i ja­kie mia­łem buty. Py­tali o rze­czy znacz­nie trud­niej­sze. Jak nie zmar­no­wać ko­lej­nej szansy? Czy można za­cząć od nowa, je­śli za­wio­dło się sie­bie i in­nych? Skąd brać siłę, kiedy czło­wiek sam so­bie już nie ufa? Co ro­bić, kiedy w czło­wieku nie ma już nic i jest tylko pustka, a słowo „na­dzieja” nic nie zna­czy?

Ci mło­dzi wi­dzieli rze­czy, któ­rych więk­szość lu­dzi nie zo­ba­czy ni­gdy. Gra­nice wła­snego ciała i wła­snej woli. Mo­ment, kiedy czło­wiek prze­staje być pa­nem sie­bie. Ja też po­zna­łem tę gra­nicę. Tylko że moja była na lo­dzie, w tem­pe­ra­tu­rze mi­nus pięć­dzie­się­ciu stopni Cel­sju­sza. Gdy nogi i umysł od­ma­wiają po­słu­szeń­stwa i zo­staje tylko de­cy­zja: iść da­lej albo umrzeć. Różne ściany. Ta sama prze­paść. I wtedy oka­zuje się, że nie ciało de­cy­duje. Ist­nieje coś głę­biej. Na­zwy są różne. Jedni mó­wią: Bóg, inni: istota wyż­sza.

– A ty jak mó­wisz? – za­py­tał ten, który się nie od­zy­wał.

Za­sta­no­wi­łem się.

– Mó­wię: „Da­lej”. Tim­szel, czyli mo­żesz, masz wolną wolę. Fram zna­czy na­przód.

– My też pró­bu­jemy. Tylko że u nas „da­lej” zna­czy „ju­tro”. Tylko ju­tro. Je­den dzień.

Po­dzie­li­li­śmy się sobą i może o to cho­dzi w Ca­mino. Żeby przez chwilę nie być sa­memu ze swoją prze­pa­ścią… i o to, by przy­po­mnieć so­bie, że droga przed nami wciąż ist­nieje.

W 2015 roku uka­zała się moja bio­gra­fia Moje ży­cie po­lar­nika. Nie wie­dzia­łem wtedy, że jej za­koń­cze­nie bę­dzie wkrótce tak ak­tu­alne:

Zna­la­złem się dzi­siaj na roz­drożu. (…) To ko­lejny bie­gun: po­ra­dzić so­bie z tym, co prze­ży­łem. (…) Kiedy spo­glą­dam wstecz, by zo­ba­czyć całą do­tych­cza­sową wę­drówkę, co wła­ści­wie wi­dzę? Ślad zo­sta­wiany w świe­cie ze­wnętrz­nym trwa tylko przez ja­kiś czas, tak jak ślady nart w zmro­żo­nym śniegu na An­tark­ty­dzie. Ślad po­zo­sta­wiony w nas sa­mych nie znika (…) Pa­ra­dok­sal­nie w ży­ciu trzeba cią­gle żyć na nowo, od­kry­wać nowe bie­guny, nową rze­czy­wi­stość. W prze­ciw­nym wy­padku żyje się po­zor­nie. (…) Ale ży­cie sobą z prze­szło­ści wy­daje mi się smut­nym wa­rian­tem. (…) Naj­więk­szym praw­dzi­wym ka­pi­ta­łem mo­ich wy­praw jest to, jak zmie­niło się dzięki nim ży­cie po­szcze­gól­nych osób. To, co nie jest moją wła­sno­ścią, jest tak na­prawdę je­dy­nym, co uskła­da­łem, reszta jest ilu­zją. (…) Przy­jem­nie jest być pierw­szym czło­wie­kiem na Ziemi, który zdo­był oba bie­guny w jed­nym roku, ale je­śli pró­bo­wał­bym trak­to­wać sie­bie w tej roli zbyt po­waż­nie, zmar­no­wał­bym ży­cie. Albo idziemy da­lej i na­da­jemy ży­ciu nowy sens, albo ob­umie­ramy. (…) Przez całe ży­cie sze­dłem da­lej, nie za­trzy­mu­jąc się na bie­gu­nach. Do­tąd wszystko wy­da­wało mi się ja­sne, te­raz sam sta­łem się dla sie­bie za­gadką. By­łem prze­ko­nany, że trzeba mi iść do końca po­dróż­ni­czą drogą, a te­raz wi­dzę, że mu­szę stwo­rzyć coś no­wego.

Kiedy te­raz się­gam po mój pa­mięt­nik, pro­wa­dzony w tam­tym cza­sie, wi­dzę, jak bar­dzo się zmie­ni­łem, wi­dzę, że inny czło­wiek ru­szał z Ka­li­nin­gradu, inny do­tarł do grobu św. Ja­kuba. Jesz­cze inny czło­wiek pi­sze te słowa, ale prze­cież to już zu­peł­nie od­rębna hi­sto­ria.

Za­nim wszystko się za­częło

Bóg sam wy­star­cza

(św. Te­resa od Je­zusa, Nada de turbe)

Przy­go­to­wa­nia du­chowe. Z dzien­nika Marka Ka­miń­skiego.

22–25 kwiet­nia 2013 • Praga – Li­be­rec

Czas po­dróży w głąb sie­bie, re­tro­spek­tywny prze­gląd ży­cia. Szcze­gól­nie tych trud­nych chwil z dzie­ciń­stwa, które jed­nak tak bar­dzo od­dzia­łują na moje ży­cie. Jak wiele ich jest gdzieś pod po­wierzch­nią, gdzie do­ty­kają i wpły­wają na bie­żące po­stę­po­wa­nie, a także uru­cha­miają różne pro­gramy wy­uczone w nie­świa­domy spo­sób w prze­szło­ści lub prze­jęte z oto­cze­nia. Ile mamy w so­bie czę­ści mó­zgu i umy­słu ście­ra­ją­cych się ze sobą w pod­świa­do­mo­ści i kie­ru­ją­cych na­szym po­stę­po­wa­niem. My­ślę, że pro­wa­dze­nie tego Dzien­nika Du­szy po­zwoli mi wy­do­być sie­bie na po­wierzch­nię, po­ukła­dać swoje wnę­trze i być bar­dziej tu i te­raz.

Po­zna­łem do­brych lu­dzi: Verę, To­ma­sza, Zdenko i Mi­chela. Roz­ma­wia­li­śmy o ego, o „Ja”, o tym, że nie ma „Ja”. Jest za to świa­do­mość, która ogląda sama sie­bie w mi­lio­nach lu­ster. Dys­ku­to­wa­li­śmy o by­ciu ob­ser­wa­to­rem wol­nym od emo­cji i przy­wią­zań do obiek­tów. O dzie­ciach, z któ­rymi tak trudno jest na­uczyć się po pro­stu ba­wić. Dla mnie to już naj­wyż­szy czas, żeby uczyć się od Poli i Kaya i jak naj­wię­cej czasu być z nimi kosz­tem wła­snego „Ja”, wła­snych przy­gód i roz­woju. Ina­czej stracę coś, czego już ni­gdy nie od­zy­skam.

Dziś w nocy spo­tka­łem w pół­śnie trzy bli­skie osoby stam­tąd. Naj­pierw roz­mowa z Bab­cią Martą. Jej twarz, jej głos były nie­wy­raźne. Po­wie­działa, że jest w naj­lep­szym ze świa­tów i jest szczę­śliwa. Przez chwilę było tak, jakby ja­kaś moc do­tknęła mo­ich rąk. Po­wie­działa, że prze­ka­zuje mi do­brą ener­gię, która mi się przyda, a ja po­czu­łem tę ener­gię w oko­licy splotu sło­necz­nego. Ko­lejna roz­mowa – z Ma­łym Mar­kiem, który pro­sił, że­bym od czasu do czasu go od­wie­dzał, że­bym go do sie­bie przy­tu­lał.

Po­tem jesz­cze przy­szła Ania (mama mo­jej Żony), która po­wie­działa, że jest bar­dzo szczę­śliwa, że tak mu­siało być, ale w końcu wy­bu­chła pła­czem, mó­wiąc, że ża­łuje, iż nie może być z nami i z Polą. Po­wie­działa też, że­by­śmy ko­chali się z Ka­sią, bo je­ste­śmy stwo­rzeni dla sie­bie od po­czątku świata i na za­wsze. I że trudno przy­cho­dzi się do naj­bliż­szych, ale że­bym po­wie­dział Kasi, że i do niej też przyj­dzie.

To były dłu­gie oczysz­cza­jące roz­mowy i wspo­mnie­nia. Na ko­niec do­sta­łem od Zdenka ko­ra­liki z prośbą, abym ćwi­czył uważ­ność od­de­chu. Ko­ra­lik, wdech, wy­dech, ko­ra­lik, wdech, wy­dech. Jak na An­tark­ty­dzie 😊

Marku, pro­wadź ten dzien­nik du­szą, pisz, co ją spo­tyka, do­cie­raj w głąb sie­bie, nie za­po­mi­na­jąc o in­nych i bądź tu i te­raz. Nie szu­kaj ła­twych dróg ani dróg na skróty, sam pi­sa­łeś, że one do ni­czego nie za­pro­wa­dzą. Nie znaj­dziesz szczę­ścia na­wet (a może szcze­gól­nie) w beczce naj­lep­szego na świe­cie wina. Szczę­ście znaj­dziesz w so­bie, w szczę­śli­wej ro­dzi­nie, w har­mo­nii ze świa­tem, sobą, a nade wszystko w Bogu.

A może otwórz się, po­cze­kaj, a ono samo przyj­dzie?

1 maja 2013 • Sytna Góra

Dziś I Ko­mu­nia Poli. Je­ste­śmy z ro­dziną na Ka­szu­bach w Ka­nia Lodge. Pola taka ra­do­sna i piękna. Bu­zia jej się nie za­myka. Wczo­raj uro­czy­sta ko­la­cja, dużo roz­ma­wia­li­śmy z Jur­kiem o daw­nych cza­sach, kiedy je­den dzień zna­czył tyle co mie­siąc. Co­raz bar­dziej pró­buję za­nu­rzyć się w rze­czy­wi­sto­ści du­cho­wej. Na­tura to bez­po­śred­nie od­bi­cie du­cha. Być bli­sko na­tury to być bli­sko Boga.

Pla­nuję na­pi­sać książkę Moje ży­cie po­lar­nika, która bę­dzie też ob­ra­zem po­ko­le­nia 1964+, czyli lu­dzi, któ­rzy wy­cho­wali się u schyłku ko­mu­ni­zmu, brali udział w prze­mia­nie, a do­ro­słe ży­cie spę­dzili w wol­nej Pol­sce. O wy­bo­rach, przed któ­rymi sta­li­śmy i któ­rych do­ko­ny­wa­li­śmy.

19 maja 2013 • War­szawa

W jed­nym czło­wieku mogą być dwa bie­guny (ja wę­druję na trzeci!). W pew­nym mo­men­cie może na­stą­pić roz­pad i pęk­nię­cie. Osoba taka może być roz­darta i można by do tego wy­my­ślić ja­kąś opo­wieść. Na przy­kład: jedno z bliź­niąt niech bę­dzie zwią­zane ze świę­tymi, a dru­gie z sa­ta­ni­stami. Dziecko może być roz­darte mię­dzy ro­dzi­cami. Jed­nym zda­niem: brak mi­ło­ści wpro­wa­dza chaos i dzieli.

Pa­nie, to Ty mnie tu za­pro­wa­dzi­łeś i to jest do­bre. Je­stem dziś, tak jak i wczo­raj, na usta­wie­niach Hel­lin­gera i czuję, jak moja du­sza się oczysz­cza. Na każdy pro­blem jest wiele roz­wią­zań, wiele spo­so­bów. Usta­wie­nia to bal­sam dla mo­jej du­szy. Szkoda, że by­łem za­bawką w rę­kach mo­ich bli­skich. Mam wra­że­nie, że ni­gdy nie byli i nie są za­do­wo­leni z tego, co ro­bi­łem. Za­wsze chcieli, że­bym ro­bił coś in­nego i był kimś in­nym. Nie­raz lu­dzie, któ­rzy są bli­sko nas, są na­szymi naj­więk­szymi wro­gami. Nie zda­wa­łem so­bie z tego sprawy. Prze­cież jedno z naj­więk­szych przy­ka­zań to „Czcij ojca swego i matkę swoją”. Ży­cie jest przy­godą i nie uciek­niemy przed nim. Prę­dzej lub póź­niej nas do­tknie.

20 maja 2013 • War­szawa

„Pa­nie, po­wiedz tylko słowo, a bę­dzie uzdro­wiona du­sza moja”. Re­pre­zen­ta­cja w usta­wie­niach po­zwala na ruch du­szy. To ona jest bo­ha­te­rem usta­wień, nie ciało i umysł.

W nor­mal­nym ży­ciu głów­nie uży­wamy ciała i umy­słu, a du­sza przy­gląda się.

Wina może być na­uczy­cie­lem i przy­ja­cie­lem. Je­żeli winę pró­bu­jemy wy­au­to­wać z sie­bie, to ta wina i tak do nas wraca, le­zie do nas. Gdzie by­śmy jej nie wy­słali, to ona do nas wraca. Mo­żemy są­dzić, że nie na­leży ona do nas i ze­pchnąć ją, ale to nic nie da. Na­sza wina przy­cho­dzi do nas. Sys­tem prze­sy­łek ist­nieje. Trzeba po­wie­dzieć so­bie: je­stem go­towy przy­jąć swoją winę i od­po­wie­dzial­ność, i uczu­cia. Wy­star­czy pstryk­nąć, gwizd­nąć i na­sza wiara do nas przyj­dzie. A my le­piej ją przyj­miemy.

Skąd przy­cho­dzę i do­kąd zmie­rzam? Kiedy przyj­miemy ca­łość do­świad­cze­nia i za­ak­cep­tu­jemy je, to to do­świad­cze­nie nas prze­mie­nia. Każdy z nas ma coś dane: ener­gię ży­ciową, ciało, los. Praw­dziwa po­moc nie kosz­tuje. Każdy czło­wiek ma swoje miej­sce we wszech­świe­cie. Czło­wiek, który nie po­dej­muje wy­zwań i nie roz­wija swo­ich kom­pe­ten­cji, traci formę, a treść się spłasz­cza jak płe­twal błę­kitny wy­cią­gnięty na po­wierzch­nię.

Los i ży­cie są szyte na miarę da­nego czło­wieka. Każda trud­ność wy­maga wzra­sta­nia, mu­simy prze­kro­czyć sa­mych sie­bie. Nikt nie może nam prze­szko­dzić w przy­ję­ciu na­szego losu. Jest on bliż­szy czło­wie­kowi niż wszy­scy inni lu­dzie. Na­wet naj­bliżsi. Je­śli ktoś wcho­dzi w kon­flikt z na­szym lo­sem, wcho­dzi w naj­więk­szy kon­flikt z nami.

21 maja 2013

Dziecko przej­muje pewne re­la­cje do świata i sie­bie od matki. Mamy w so­bie pa­mięć ży­cia pło­do­wego, ale nie mamy do­stępu do tego na po­zio­mie świa­do­mym. Kiedy czło­wiek przyj­muje swoje prze­ży­wa­nie i ak­cep­tuje to na po­zio­mie świa­do­mym, za­pew­nia so­bie do­stęp do ener­gii ży­cio­wej.

3 wrze­śnia 2013 • So­noma Mo­un­tain, nie­da­leko San Fran­ci­sco

Po­wie­dze­nie tao­istyczne: je­śli nie ro­zu­miesz tego świata, świat jest taki, jaki jest.

Przed oświe­ce­niem góry były tylko gó­rami, po oświe­ce­niu góry nie są dłu­żej gó­rami. Są po pro­stu gó­rami. Je­żeli cho­dzi o prak­tykę za­zen, kin­hin, su­try i ogól­nie me­dy­ta­cję, naj­le­piej ro­bić to w tym sa­mym miej­scu i o tej sa­mej po­rze. Czyli ja po po­wro­cie o 5.15 – 20 mi­nut za­zen, plus 10 mi­nut kin­hin, plus misy, su­try, mo­dli­twa. Mu­szę jesz­cze spraw­dzić zna­cze­nie me­dy­ta­cji in­tro­spek­tyw­nej.

Ak­tu­al­nie prak­tyka jest cią­głym po­wta­rza­niem znów i znów, do­póki nie od­kry­jesz, jak stać się chle­bem. Nie ma żad­nego se­kretu w na­szej dro­dze. To, że­by­śmy się stali do­brym chle­bem, jest na­szym głów­nym ce­lem. Zen nie jest ro­dza­jem eks­cy­ta­cji, ale kon­cen­tra­cją na na­szej zwy­czaj­nej, co­dzien­nej ru­ty­nie.

Me­toda Bie­gun 2.0 – osią­gnię­cie ce­lów plus roz­wój du­chowy. Samo osią­gnię­cie ce­lów bez roz­woju du­cha pro­wa­dzi do­ni­kąd, a może za­pro­wa­dzić do sa­mo­de­struk­cji.

We­dług chrze­ści­jań­stwa wszystko, co ist­nieje, zo­stało stwo­rzone lub dane nam przez Boga. To jest per­fek­cyjna idea da­wa­nia. Ale je­śli my­ślisz, że Bóg stwo­rzył czło­wieka i że je­steś w ja­kiś spo­sób od­se­pa­ro­wany od Boga, to je­steś od­po­wie­dzialny za my­śle­nie, że masz zdol­ność do stwo­rze­nia cze­goś od­dziel­nego, cze­goś nie da­nego przez Niego. Na przy­kład two­rzymy statki ko­smiczne i kom­pu­tery, i kiedy po­wta­rzamy „ja stwo­rzy­łem”, wkrótce za­po­mi­namy, kto ak­tu­al­nie jest tym Ja, który two­rzy różne rze­czy, i wkrótce za­po­mi­namy o Bogu.

5 wrze­śnia 2013 • So­noma Mo­un­tain

4.30 po­budka.

W nocy było kilka te­le­fo­nów z Pol­ski, także co ja­kiś czas się bu­dzi­łem. Te­raz roz­mowa z Ka­sią Granką w spra­wie bloga i bie­żą­cych spraw. Zro­bię so­bie jesz­cze ry­żową her­batę w Shan­dze1, po­czy­tam chwilę Zen Mind, Be­gin­ner’s Mind Shun­ryū Su­zuki. Za chwilę za­cznie dzwo­nić dzwon i o 5.15 me­dy­ta­cja za­zen przez 35 mi­nut, po­tem 10 mi­nut kin­hin, czyli me­dy­ta­cja w mar­szu, i znów 35 mi­nut za­zen. Po­tem su­tra i ko­niec po­ran­nej me­dy­ta­cji.

Czuję się tu bar­dzo do­brze, tro­chę jak­bym tra­fił do swo­jego ro­dzaju nieba. Lu­dzie tu są bar­dzo mili, od­no­szą się do sie­bie z sza­cun­kiem i przy­jaź­nią. Tak jakby prze­strze­gali przy­ka­zań z Li­stu św. Pawła do Efe­zjan. Każdy dzień tu ma swoją wagę i cze­muś służy. Po­byt ten na­tchnął mnie do­brą ener­gią, któ­rej mi bra­ko­wało jak po­wie­trza. Nie­długo o 14.00 mam na­stępne spo­tka­nie z Ro­shim w jego domu. Ko­lejna por­cja wie­dzy, prak­tyki i wy­jąt­ko­wej ener­gii. O 17.30 Brion przy­go­tuje spe­cjalną ko­la­cję dla wszyst­kich. Naj­czę­ściej pra­cuję wła­śnie z Brio­nem – 29-lat­kiem z Bo­stonu. Brion mówi po hisz­pań­sku, był wraz z bra­tem na Ku­bie i mówi, że to je­den z naj­pięk­niej­szych kra­jów świata. Kiedy by­li­śmy w San Fran­ci­sco w nie­dzielę na lun­chu i w Asian Art Mu­seum oka­zało się wła­śnie, że Brion ob­cho­dzi 29. uro­dziny.

13 wrze­śnia 2013 • Wło­chy

Jest 12.40, wła­śnie wy­lą­do­wa­łem na lot­ni­sku w We­ne­cji i za chwilę (dłuż­szą) wsiądę do au­to­busu do Cor­tiny d’Am­pezzo. Jadę w Do­lo­mity, żeby po­wspi­nać się tro­chę po via fer­rata i po­me­dy­to­wać. Nie wiem, jak to bę­dzie, mam pro­blemy ze sta­wem łok­cio­wym i ko­la­no­wym, ale może to bę­dzie do­bry czas. Wszystko się zmie­niło, jak w fil­mie albo te­atrze cał­ko­wity zwrot ak­cji. W prze­no­śni i do­słow­nie na­gle zo­sta­łem sam. Tak już by­wało w moim ży­ciu, ale te­raz rze­czy­wi­stość cał­ko­wi­cie mnie za­sko­czyła. Ale czy na­prawdę rze­czy­wi­stość? Może to ko­lejna sztuczka świata ilu­zji, który tylko wy­daje się rze­czy­wi­sto­ścią? Me­dy­ta­cje zen, w które zo­sta­łem wpro­wa­dzony przez Ro­shiego Kwonga, na pewno po­mo­gły mi spo­koj­nie i z uf­no­ścią prze­trwać ten okres. Może jest ciężko, ale i tak wi­dzę sens drogi.

Mu­szę przy­znać, że po 9 dniach me­dy­ta­cji w gó­rach koło San Fran­ci­sco coś we mnie drgnęło, duch prze­bu­dził się i jest obecny. To tylko drgnię­cie, ale wraz z nim na­stą­piło wy­bu­dze­nie z dłu­giego snu, tak jak­by­śmy przed­tem na tym świe­cie byli we dwoje: umysł i ciało. I per­spek­tywa spoj­rze­nia na świat się zmie­niała, każ­dego dnia pró­buję zro­zu­mieć ten świat z in­nej per­spek­tywy.

My­ślę, że me­dy­ta­cje w We­ne­cji, które wiele dla mnie zna­czą, uru­cho­miły sze­reg zda­rzeń, nie za­wsze ta­kich, które bym so­bie ży­czył, ale no­wych, in­nych i w pew­nym sen­sie cie­ka­wych.

Nie wiem, co to ozna­cza i co jest za ho­ry­zon­tem. Wszystko bar­dzo nie­pewne, ale gdzieś w głębi mnie jest spo­kój, uf­ność i na­dzieja, która po­cho­dzi z mo­dli­twy i me­dy­ta­cji. Więc idę da­lej, nie za­trzy­muję się, nie bia­dam, nie ubo­le­wam. Je­stem tu i te­raz w We­ne­cji, na lot­ni­sku, w dro­dze na via fer­rata. W dro­dze do Ab­so­lutu.

17 wrze­śnia 2013 • w po­dróży do Pol­ski

W dro­dze z We­ne­cji do War­szawy z prze­siadką w Düs­sel­dor­fie. Tak nie­dawno by­li­śmy tu z Ka­sią i dziećmi w dro­dze do Ca­net-en-Ro­us­sil­lon. Przy­je­cha­li­śmy po­cią­giem sa­mo­cho­do­wym – to zna­czy my mie­li­śmy prze­dział sy­pial­niany, a sa­mo­chód je­chał in­nym skła­dem. (…)

Plan wy­gląda w moim przy­padku tak: sauna pa­rowa 15 mi­nut, 3 mi­nuty w zim­nej wo­dzie, z za­nu­rze­niem głowy 6 razy. Po­tem czy­ta­nie i her­bata, 15 mi­nut sauny su­chej, znowu zimna woda, ten sam ce­re­mo­niał co przed­tem. Czy­ta­nie, her­bata i na ko­niec 15 mi­nut sauny su­chej, po­tem znowu zimna woda. To jest taki oczysz­cza­jący i uspo­ka­ja­jący ry­tuał, który daje też wy­tchnie­nie i spo­kój. Kiedy w książce o fer­ra­tach, którą ku­pi­łem tu w księ­garni, czy­tam o Col dei Bos, na którą mam się wspi­nać, jest w niej na­pi­sane, że to nie jest ła­twa droga. W skali trud­no­ści od 1–6 ma trud­ność 3–4, przy czym Stro­bel miał 3.

Rano jadę au­to­bu­sem do Passo Fal­za­rego. Wy­sia­dam przy re­stau­ra­cji Da Stro­bel. Stam­tąd krót­kie po­dej­ście i po 20 mi­nu­tach je­stem przy ścia­nie. Wcho­dzę ja­kieś 10 me­trów do góry i czuję, że nie dam rady. Pio­nowa ściana, za ciężko dla mnie. Co bę­dzie da­lej, jak bę­dzie eks­po­zy­cja? Ogar­nia mnie nie­pew­ność i po­sta­na­wiam zejść. Scho­dzę, stoję koło ściany i my­ślę. Je­żeli tam wy­biorę ła­twiej­szą drogę, to (…) może tu nie wrócę. (…) Po­pra­wiam sprzęt i znowu je­stem na ścia­nie. Krok po kroku po­ko­nuję naj­trud­niej­szy od­ci­nek i po­woli prę do góry; jest trudno, ale daję radę i za­wsze cze­goś się uczę. Boję się prze­cho­dzić eks­po­no­waną ścieżką bez za­bez­pie­cze­nia liną, ale i ten strach udaje mi się prze­ła­mać – co ma być, to bę­dzie.

I tak po­woli do­cho­dzę do szczytu Col dei Bos, na któ­rym są trzy krzyże. Wy­pi­jam tro­chę wody i zja­dam ba­to­nika. Jest ra­dość i ulga, i tro­chę nie­pew­no­ści, jak bę­dzie z zej­ściem.

To ucze­nie się świata ta­kim, jaki jest, nie zza szyby i nie z ksią­żek, ale na­prawdę. Dawno nie czu­łem się taki wolny, pe­łen na­dziei i siły, cho­ciaż nie­dawno pra­wie się pod­da­łem i chcia­łem wra­cać. (…)

Kiedy wie­czo­rem my­ślę, co da­lej, po­sta­na­wiam ju­tro przejść jedną z naj­trud­niej­szych fer­rat w Do­lo­mi­tach – Via Ce­sco To­ma­selli.

Czy­tam pro­gnozę po­gody na ju­tro i oka­zuje się taka so­bie, może od rana pa­dać deszcz. Za­czyna prze­ma­wiać do mnie głos roz­sądku i po­sta­na­wiam za­dzwo­nić do Gu­ide Al­pine Cor­tina i pójść z prze­wod­ni­kiem.

Uma­wiamy się o 8.30 w ich biu­rze koło ko­ścioła. Z ze­wnątrz jest on skromny, pro­sty, z piękną dzwon­nicą, a we­wnątrz, no cóż, robi wra­że­nie.

W nocy mam dziwne sny i kiedy rano się bu­dzę, od­czu­wam strach przed tą drogą. W prze­wod­niku jest na­pi­sane, że po­czą­tek to wojna, i można za­wró­cić, i że zej­ście pio­nowe nie jest dla każ­dego. Ale co tam, pa­kuję się i idę na spo­tka­nie prze­zna­cze­nia. Po­znaję Pierra, który bę­dzie moim prze­wod­ni­kiem, a po­tem je­dziemy przez Passo Fal­za­rego. Pierro jest w Gu­ide Al­pine od 1974 roku i wła­śnie wró­cił ze wspi­naczki z klien­tem na Monte Rosso i Mont Blanc. Opo­wiada on mi o I woj­nie świa­to­wej, jak prze­bie­gał tu front, gdzie były umoc­nie­nia, ar­maty, szpi­tale. Ja­kich for­tec uży­wano, jak pod­kła­dano miny i wy­sa­dzano skały i gdzie są cmen­ta­rze za­bi­tych żoł­nie­rzy wło­skich i au­striac­kich. Przed miej­scem, gdzie bę­dziemy wcho­dzić na szczyt wła­ści­wie prze­bie­gała pierw­sza li­nia frontu.

Wjeż­dżamy ko­lejką do Ri­fu­gio La­ga­zuoi i stam­tąd mamy 1,5 go­dziny po­dej­ścia pod górę. Kiedy Pierro po­ka­zuje mi ścianę, oka­zuje się pra­wie pio­nowa. Ba­łem się pod­czas tego po­dej­ścia, my­śla­łem, że mogę się osu­nąć i spaść, ale z dru­giej strony to prze­cież była ścieżka. Pierw­szy od­ci­nek drogi był bar­dzo dla mnie trudny – tra­wer­so­wa­nie pio­no­wej i wy­śli­zga­nej ściany. Prze­sze­dłem ten ka­wa­łek bar­dziej si­łowo niż tech­nicz­nie. Po­my­śla­łem, że jak tak bę­dzie da­lej, to nie dam rady. Pio­nowe od­cinki, ko­min, ścieżki z eks­po­zy­cji bez za­bez­pie­cze­nia. Cały czas w po­wie­trzu na kil­ku­set­me­tro­wej ścia­nie. Wo­la­łem nie pa­trzeć w dół, pa­trzy­łem tylko na stopy i uchwyty na palce i do góry.

Na ko­niec jesz­cze pio­nowy ko­min i bar­dzo eks­po­no­wana droga na sam szczyt. I oka­zało się, że wszystko jest dla lu­dzi i mimo tego, że nie do końca w to wie­rzy­łem, zna­la­złem się na tym szczy­cie.

Na szczy­cie przy­bi­li­śmy piątkę z Pierro. Uści­ska­li­śmy się i przy­po­mniały mi się słowa Ro­shi Kwongo i wielu in­nych – że szczyt to po­łowa drogi. Mu­szę przy­znać, że Pierro bar­dzo mnie mo­ty­wo­wał do wej­ścia i bez jego mą­drej, cie­płej ener­gii nie wiem, czy sam dał­bym radę. I tak dzięki Pier­rowi i so­bie, a przede wszyst­kim Panu Bogu, znowu prze­ła­ma­łem ba­rierę stra­chu i nie do końca uf­no­ści we wła­sne siły. (…)

1 marca, so­bota • War­szawa – Gdańsk

Nie­długo już ko­lejne moje uro­dziny. Każde z nich to oka­zja, aby się uro­dzić na nowo. Chciał­bym pro­wa­dzić sys­te­ma­tycz­nie ten dzien­nik. Ży­cie pły­nie, wciąż za­ska­kuje. My­ślę o tria­th­lo­nie i ma­ra­to­nie raz w roku od tych uro­dzin. Dziś spo­ty­kam się z die­te­ty­kiem. Od ju­tra chcę roz­po­cząć sys­te­ma­tyczne ćwi­cze­nia. Ten week­end spę­dzam ra­zem z Ka­sią, Polą i Kayem. Po­woli ko­łu­jemy do startu. Mu­szę mało jeść, ale dużo się ru­szać. Przede mną książka o sen­sie ży­cia. Czas już za­czy­nać.

4 marca 2014 • Gdańsk

Piękny dzień, cho­ciaż trudny i na ko­niec do­pada mnie zmę­cze­nie. Czuję się, jak na wy­pra­wie, ale tym ra­zem każdy dzień jest ce­lem. Rano bieg 35 mi­nut do ma­łego molo, mar­szo­bieg i po­tem do­bre sa­mo­po­czu­cie. Kay jest dziś chory, od­wożę Polę do szkoły. Po­tem na­gra­nia au­dio­bo­oka u Krzysz­tofa Wie­li­cha w stu­diu. To dla mnie oka­zja do po­wrotu do prze­szło­ści, przyj­rze­nia się so­bie i światu, w któ­rym ży­łem. Py­ta­nia są te same, ale pra­wi­dłowe od­po­wie­dzi się zmie­niają.

20 marca 2014 • War­szawa

A więc żyję na tym naj­wspa­nial­szym ze świa­tów już pra­wie pięć­dzie­siąt lat – kto by po­my­ślał? W do­datku ten świat jest cie­kawy, za­ska­ku­jący i bar­dzo piękny. Chciał­bym pi­sać każ­dego dnia, tak jak było na wy­pra­wie. Wy­do­by­wać z pustki sens. Może mi się uda. Cho­ciaż dzie­sięć mi­nut dzien­nie. Rano albo wie­czo­rem. Te­raz jest 8.00 i wy­lą­do­wa­li­śmy w War­sza­wie.

8 maja 2014 • Gdańsk

Czas pły­nie szybko i wciąż przy­nosi nowe wy­miary prze­by­wa­nia w nim. Ścieżka me­dy­ta­cji zen za­pro­wa­dziła mnie do me­dy­ta­cji chrze­ści­jań­skiej u Do­mi­ni­ka­nów w Gdań­sku. Spo­tka­nia z prze­orem Mar­ci­nem spo­wo­do­wały za­świe­ce­nie tlą­cego się le­d­wie pło­myczka ży­wej wiary, która jest ży­ciem i tre­ścią, a nie pu­stą formą i mar­twą li­terą. Przez po­byt ra­zem z Polą i Kayem w Tyńcu osią­gną­łem odro­binę spo­koju.

Na­tra­fi­łem na Fi­lo­ka­lia i inne książki o mo­dli­twie serca. Pró­buję mo­dlić się sło­wem Oj­ców Pu­styni, czyli wła­śnie mo­dli­twą serca. Rano, tuż po wscho­dzie słońca sia­dam na brzegu klifu, zwra­cam się twa­rzą w stronę wschodu i po­wta­rzam z przy­mknię­tymi oczami: „Pa­nie Jezu Chry­ste, Synu Boży, zmi­łuj się nade mną. Albo „Ma­ra­na­tha”.

21 sierp­nia 2014, Ma­dera

Cho­ciaż kilka słów dzien­nie. Tyle się prze­cież dzieje w na­szym ży­ciu. Wsze­dłem na ścieżkę me­dy­ta­cji chrze­ści­jań­skiej i kon­tem­pla­cji i sta­ram się to ro­bić co­dzien­nie. Żal mi tego czasu, który już mi­nął, i my­ślę, że może mo­głem zro­bić o wiele wię­cej, że może go stra­ci­łem, ale prze­cież wszystko ma swój czas pod słoń­cem i każda chwila ma sens, który może być ukryty przed nami. Te­raz trwają przy­go­to­wa­nia do pro­jektu „Ody­seja 2015”. Idzie nam ciężko, nie mamy ani środ­ków, aby zor­ga­ni­zo­wać de­batę, ani przy­chyl­no­ści wielu lu­dzi, z któ­rymi o tym roz­ma­wiam. Nikt jed­nak nie mó­wił, że bę­dzie ła­two i te­raz trzeba już trzy­mać się drogi, która zo­stała wy­ty­czona przez my­śli i in­tu­icję. Trzeba tę wy­prawę, jak dom, ka­te­drę, bu­do­wać w jak naj­prost­szy spo­sób, aby wy­peł­niała swoje za­da­nie. Nie kom­pli­ko­wać, nie prze­sa­dzać z roz­mia­rem, ale za­cząć od po­sta­wie­nia fun­da­men­tów, a póź­niej ra­zem z Pa­nem Bo­giem wzno­sić ją do góry.

25 wrze­śnia 2014 • Wro­cław

Rano w sa­mo­lo­cie wier­sze Ra­bin­dra­na­tha Ta­gore są mi bar­dzo bli­skie, chciał­bym tak, jak on, two­rzyć. Jesz­cze o 5.30 bieg roz­grze­wa­jący brze­giem mo­rza. To do­brze robi na ciało i umysł. Wro­cław jest ma­giczny i wciąż za­ska­ku­jący, od­ro­dził się z po­pio­łów, może dla­tego czuję się z nim do­brze. Dzielny stan by­cia w so­bie i poza sobą, tak jakby „Ja” zni­kało i nie było we mnie. Przy­pad­kiem parę prze­czy­ta­nych wier­szy Je­li­nek. I książki, słowa i sym­bole. Gdzie się nie ob­rócę, to cie­kawe miej­sce, do­brzy lu­dzie i do­bre sy­tu­acje.

W my­ślach cza­sem je­stem na Ca­mino de San­tiago. Je­stem na Dro­dze.

Trzeci bie­gun — po­czą­tek

Jest już kwie­cień 2015, gdzieś w Niem­czech. Droga wie­dzie z Ka­li­nin­gradu w Ro­sji do San­tiago de Com­po­stela w Hisz­pa­nii, miej­sca – jak po­daje tra­dy­cja – po­chówku świę­tego Ja­kuba Apo­stoła. Idąc pie­szo mi­ną­łem już Ber­lin oraz Lipsk i kie­ro­wa­łem się w stronę Ko­lo­nii i da­lej, do Akwi­zgranu, by na­stęp­nie prze­kro­czyć gra­nicę bel­gij­ską. Dwu­dzie­stego trze­ciego kwiet­nia póź­nym wie­czo­rem do­sze­dłem do Mar­burga. Tego dnia ostat­nie kilka ki­lo­me­trów po­prze­dził krótki po­stój u Klausa, męż­czy­zny, który przez trzy­dzie­ści lat żył draus­sen, czyli „na ze­wnątrz”, „poza do­mem”. Ale ję­zyk nie­miecki do­pusz­cza jesz­cze jedną wer­sję ro­zu­mie­nia tego stwier­dze­nia: „żyć w dro­dze”.

Trudno po­wie­dzieć, że Klaus był bez­domny, to słowo nie od­daje tego, co się z nim działo. Ra­czej świa­do­mie zre­zy­gno­wał z domu. Wy­je­chał do Bar­ce­lony i krok po kroku opa­no­wał roz­ma­ite sztuczki, które po­zwa­lały mu wy­że­brać pie­nią­dze na je­dze­nie. Prze­cha­dzał się po­mię­dzy tu­ry­stami z lalką na ple­cach. On grał na or­gan­kach, a lalka się uśmie­chała, prze­wra­cała oczami. Lu­dzie rzu­cali pie­nią­dze. Wresz­cie, zmę­czony naj­wy­raź­niej ży­ciem w dro­dze, za­miesz­kał w mia­steczku pod Mar­bur­giem, w domu o sza­chul­co­wych ścia­nach, ja­kich pełno w środ­ko­wych Niem­czech. We­wnątrz miał stare, za­ku­rzone me­ble, po­miesz­cze­nie ogrze­wała sto­jąca w ką­cie koza, a na bie­lo­nych ścia­nach wi­siały dy­wany. Wszystko to wy­glą­dało jak re­likt lat sie­dem­dzie­sią­tych XX wieku: zbyt so­lidny, by po­paść w ru­inę, ale też zbyt już wro­śnięty w prze­szłość, aby kie­dy­kol­wiek jesz­cze do­go­nić upły­wa­jący czas. Tak samo zresztą pre­zen­to­wał się go­spo­darz – z dłu­gimi wło­sami ko­loru słomy, które przy­ci­nał za­le­d­wie tro­chę po­wy­żej oczu i zo­sta­wiał dłu­gie z tyłu, na­da­jąc so­bie tym sa­mym wy­gląd pod­sta­rza­łego pa­zia lub ener­dow­skiego pił­ka­rza. W gru­bym, zme­cha­co­nym, weł­nia­nym swe­trze i ze spra­co­wa­nymi, nie­do­my­tymi dłońmi. Roz­ma­wia­li­śmy o jego pe­ry­pe­tiach, o tym, że przez dwa­dzie­ścia lat włó­czył się po świe­cie, a po­tem Klaus chwy­cił znie­nacka za bę­ben djembe i z pa­pie­ro­sem zwi­sa­ją­cym z dol­nej wargi za­czął wy­bi­jać ja­kiś pod­sta­wowy, zdaje się afry­kań­ski rytm, jakby znów zna­lazł się na ulicy w Bar­ce­lo­nie. Gdy roz­sta­li­śmy się chwilę póź­niej, krzyk­nął za mną: „Have a good luck!”.

Z jego domu pro­wa­dziła wą­ska, wiej­ska droga. Po obu stro­nach ro­sły drzewa i gę­ste chasz­cze, stały ja­kieś go­spo­dar­skie za­bu­do­wa­nia. Na po­bo­czu za­uwa­ży­łem ozna­cze­nie: Ja­kob­sweg, wy­jąt­kowe w tych stro­nach. Szło się do­brze – dzie­sięć ki­lo­me­trów to pestka, to tyle, ile prze­cho­dzi się cza­sem w gra­ni­cach jed­nego więk­szego mia­sta. A poza tym Klaus był jed­nym z tych nie­zwy­kłych lu­dzi, któ­rych można spo­tkać na szlaku i któ­rzy swoim za­pa­łem po­tra­fią tchnąć w piel­grzyma nową ener­gię. Jego hi­sto­ria w pew­nym sen­sie uspra­wie­dli­wia, do­po­wiada moją wła­sną – gdy roz­ma­wia­li­śmy, czu­łem mię­dzy nami silną więź. Poj­mo­wa­łem jego wy­bory, do­ce­nia­łem je, i nie mu­sia­łem tłu­ma­czyć, dla­czego idę z Ka­li­nin­gradu do San­tiago, bo Klaus ro­zu­miał to do­brze – ba! może na­wet le­piej niż ja sam.

O za­cho­dzie słońca zna­la­złem się na roz­le­głych, zie­lo­nych pa­gór­kach po­kry­tych po­lami upraw pod Mar­bur­giem. Do sa­mego Mar­burga do­tar­łem już po zmierz­chu. Pe­wien stu­dent za­ofe­ro­wał, że prze­no­cuje mnie w swoim miesz­ka­niu. Oczy­wi­ście sko­rzy­sta­łem z pro­po­zy­cji, my­śląc, że mia­łem szczę­ście: znów udało się bez trudu zor­ga­ni­zo­wać kąt do spa­nia i miej­sce, w któ­rym można się od­świe­żyć i zjeść ko­la­cję. Tym bar­dziej że im bli­żej by­łem końca tego krót­kiego etapu, tym bar­dziej opa­da­łem z sił. Po­cząt­kowy en­tu­zjazm ustą­pił po­twor­nemu zmę­cze­niu i znu­że­niu.

Ulice mia­sta o tej po­rze były już pu­ste. Li­czy­łem nu­mery do­mów przy­mo­co­wane do ścian ka­mie­nic. Młody, nie­wy­soki chło­pak wy­szedł mi na spo­tka­nie i przy­wi­tał się ze mną jak ze sta­rym zna­jo­mym, któ­rego nie wi­dział od bar­dzo dawna. Miał rzadki za­rost i zmierz­wione czarne włosy. Nie mógł uwie­rzyć, że idę z Ro­sji, że je­stem w dro­dze już od mie­siąca i po­ko­nuję dzien­nie cza­sem pięć­dzie­siąt ki­lo­me­trów albo i wię­cej. Śmiał się hoj­nie, a gdy koń­czył za­da­wać py­ta­nie, jego głos, za­miast opa­dać, wzno­sił się w ka­den­cji za­chwytu i nie­do­wie­rza­nia. Zaj­mo­wał osobny po­kój w apar­ta­men­cie dzie­lo­nym przez kilka osób. Gdy pię­li­śmy się klatką scho­dową na – bo­daj trze­cie – pię­tro, za­pro­po­no­wał, że weź­mie mój ple­cak.

– Wy­glą­dasz na wy­koń­czo­nego – rzu­cił ze śmie­chem.

Na ścia­nie w po­koju wi­siała gi­tara, dwie inne stały obok. Pa­no­wał tu zwy­czajny stu­dencki nie­ład i roz­gar­diasz. W holu pod cię­ża­rem pra­nia ugi­nały się rzędy su­sza­rek, na drzwiach były po­przy­kle­jane pla­katy lub zdjęte z ulic znaki dro­gowe typu „za­kaz par­ko­wa­nia”. Z ramki na wprost wej­ścia pa­trzyła na nas ja­kaś se­ce­syjna pięk­ność o ob­na­żo­nych pier­siach.

– Przy­go­to­wać coś do je­dze­nia? A może chcesz się naj­pierw od­świe­żyć? – spy­tał go­spo­darz.

– Może… może dasz mi chwilę? Spró­bo­wał­bym po­me­dy­to­wać – od­po­wie­dzia­łem z wy­sił­kiem.

Chło­pak przy­pa­try­wał mi się przez mo­ment, a po­tem znów wy­buch­nął śmie­chem.

– My­śla­łem, że po­pro­sisz o je­dze­nie albo bę­dziesz chciał wziąć prysz­nic, a ty naj­pierw chcesz me­dy­to­wać.

Oka­zało się, że on rów­nież prak­ty­kuje me­dy­ta­cję, więc usie­dli­śmy obok sie­bie i każdy z nas pró­bo­wał się wy­ci­szyć. Nie mi­nęło jed­nak na­wet kilka mi­nut, gdy po­czu­łem, że głowa leci mi do tyłu. Wy­pro­sto­wa­łem się na chwilę, a po­tem znów zgią­łem w łuk. Każda część mo­jego ciała zda­wała się wa­żyć setki ki­lo­gra­mów. Przy­po­mniała mi się hi­sto­ria o mi­strzu zen, który osią­gnąw­szy oświe­ce­nie, za­dał py­ta­nie: „Gdzie jest moje ciało? Nie mogę go zna­leźć?”. To cza­sem po­ja­wia­jące się od­czu­cie, że mnie nie ma, lekki strach z tego po­wodu. Gdzie je­stem, skoro nie ma mnie tu­taj? Kiedy znika „Ja”, czło­wiek staje się wszech­świa­tem, jest bez gra­nic, nie­skoń­czony.

Ale w ma­łym stu­denc­kim po­koju w Mar­burgu moje ciało nie tylko nie chciało znik­nąć: każdą ko­mórką, każ­dym ato­mem da­wało znać: „je­stem tu i bolę”. Więc za­miast sie­dzieć pro­sto jak mój to­wa­rzysz, krę­ci­łem się, wier­ci­łem, aż w końcu po­ło­ży­łem się na pod­ło­dze i wy­cią­gną­łem nogi na łóżko. Pod­pie­ra­jąc głowę ręką trą­ci­łem jedną z gi­tar. Pu­dło re­zo­nan­sowe wy­dało gło­śny stu­kot. Chło­pak obok mnie otwo­rzył oczy. Bez słowa wstał i za­mknął okno, a po­tem za­pro­wa­dził mnie do kuchni.

Usie­dli­śmy w pół­mroku, je­dząc ka­napki z se­rem i po­pi­ja­jąc ke­fir. Chło­pak opo­wia­dał:

– To mój piąty se­mestr, więc jesz­cze pół­tora roku. Praw­do­po­dob­nie ko­lejny spę­dzę w Ma­dry­cie. Gdy zro­bię li­cen­cjat, pla­nuję wy­je­chać za gra­nicę na wiele lat. Nie wiem jesz­cze, co będę ro­bił, pew­nie po­dró­żo­wał. Nie po­trze­buję wiele, by prze­żyć. Chcę zo­ba­czyć, jak wyj­dzie. Od czasu do czasu pra­co­wać, może zna­leźć ja­kieś za­ję­cie dla wol­nego strzelca. Nie wiem. Sporo już jeź­dzi­łem, by­łem w Au­stra­lii, w Nor­we­gii, ostat­nio na Bał­ka­nach przez ja­kiś mie­siąc, i taki styl spra­wia mi ogromną frajdę. W ten spo­sób mogę zro­zu­mieć, czego na­prawdę chcę od ży­cia, czym po­wi­nie­nem się za­jąć. Na stu­diach się tego nie do­wiesz. No, tak że… – Za­wie­sił głos, ob­ra­ca­jąc w dło­niach ku­bek po ke­fi­rze.

Jego wy­cze­ki­wa­nie miało pew­nie skło­nić mnie, bym mó­wił. Może chciał usły­szeć, co o jego pla­nach są­dzi ktoś taki jak ja? A może była w tym tylko kur­tu­azja? Może miał na my­śli zu­peł­nie inne wy­prawy, inne drogi do sa­mo­po­zna­nia?

Za­to­czy­łem wzro­kiem po po­miesz­cze­niu, a po­tem prze­cze­sa­łem włosy i od­ru­chowo ukry­łem twarz w dło­niach. By­łem bar­dzo, bar­dzo zmę­czony. Znie­chę­cony. Nie pa­mię­tam już, o czym my­śla­łem w tej kon­kret­nej chwili, ale pew­nie o ro­dzi­nie, o mo­ich dzie­ciach. Sie­dzia­łem w kuchni ja­kie­goś nie­miec­kiego stu­denta, chło­paka, któ­rego wi­dzia­łem po raz pierw­szy (i jak miał czas po­ka­zać: ostatni) w ży­ciu, który był do­kład­nie taki sam jak ty­siące, mi­liony in­nych lu­dzi w jego wieku i miał te same ocze­ki­wa­nia wo­bec ży­cia, które i ja mia­łem, gdy by­łem dwu­dzie­sto­dwu­lat­kiem. Tyle, że wpa­dło mię­dzy nas pra­wie trzy­dzie­ści lat do­świad­czeń, za­chwy­tów i roz­cza­ro­wań. Za mną były dzie­siątki ty­sięcy ki­lo­me­trów, w tym po­nad ty­siąc prze­by­tych w ciągu ostat­niego mie­siąca. Co mia­łem mu po­wie­dzieć? Czy mia­łem jesz­cze siłę i chęć mó­wić co­kol­wiek? By­łem zbyt wy­czer­pany, by ze­brać my­śli.

W końcu go­spo­darz ode­zwał się:

– Ty też bę­dziesz po­dró­żo­wał…

– Tak – mruk­ną­łem i za­raz do­da­łem, si­ląc się na uśmiech: – odro­binę.

– Więc…

Żu­łem resztkę ka­napki i pró­bo­wa­łem unik­nąć jego spoj­rze­nia. Rzu­ci­łem coś o stu­diach – stu­dio­wał ma­te­ma­tykę – py­ta­łem nie­skład­nie o ja­kieś teo­rie, ale nie mo­gli­śmy się do­ga­dać. Ża­den z nas nie wie­dział, o co cho­dzi temu dru­giemu.

W Trój­mie­ście moje dzieci już pew­nie spały. A może Ka­sia po­zwo­liła im tego dnia po­sie­dzieć dłu­żej, spraw­dzić w in­ter­ne­cie, gdzie tym ra­zem ich tata spę­dza noc?

– Rok temu by­łem przez mie­siąc w Nor­we­gii – kon­ty­nu­ował chło­pak. – Wę­dro­wa­łem po pła­sko­wyżu Har­dan­ge­rvidda. Chcia­łem być sam. Cza­sami prze­cho­dzi­łem trzy­dzie­ści, czter­dzie­ści ki­lo­me­trów dzien­nie, ale się nie spie­szy­łem. Ło­wi­łem ryby, przy­glą­da­łem się kra­jo­bra­zom. Bo tak na­prawdę nie cho­dziło o wę­drówkę, ale o sa­mot­ność, o to, by się uwol­nić od wszel­kich za­leż­no­ści. Być sam ze sobą. To było cenne prze­ży­cie. Ty też ro­bi­łeś kie­dyś coś ta­kiego?

Od­po­wie­dzia­łem, że od­by­łem wiele wę­dró­wek w sa­mot­no­ści. Setki ki­lo­me­trów, dzie­siątki dni.

– I co o tym są­dzisz? – za­py­tał. – Co my­ślisz o sa­mot­no­ści.

– My­ślę, że mo­żesz być wtedy bli­żej Boga.

– Bra­kuje ci lu­dzi? Przy­ja­ciół? Ro­dziny?

– Nie, to… – Od­wró­ci­łem głowę i za­pa­trzy­łem się w ścianę za ple­cami chło­paka. – Nie wiem. To za­leży od cie­bie, od tego, jak ra­dzisz so­bie ze świa­tem. To za­leży od cie­bie… Cho­dzi o prio­ry­tety…

Trudno mi było zna­leźć wła­ściwe słowa. Chcia­łem je­dy­nie po­ło­żyć się i za­snąć.

Po pew­nej chwili chło­pak za­py­tał: