Oferta wyłącznie dla osób z aktywnym abonamentem Legimi. Uzyskujesz dostęp do książki na czas opłacania subskrypcji.
14,99 zł lub
0 zł
jeśli wykorzystasz 149 punktów Klubu Mola Książkowego
lub
0 zł
jeśli wykorzystasz 149 punktów Klubu Mola Książkowego
Możesz zamówić 2 tytuły w miesiącu bez dopłaty, wykorzystując punkty. Oferta dla wybranych użytkowników.
Możesz zamówić 2 tytuły w miesiącu bez dopłaty, wykorzystując punkty. Oferta dla wybranych użytkowników.
"WIĘCEJ" NIE ZAWSZE ZNACZY "LEPIEJ".
Czy masz wrażenie, że nigdy nie robisz wystarczająco dużo? Czy odpoczynek wywołuje w Tobie poczucie winy? Czy mimo kolejnych osiągnięć wciąż czujesz, że musisz osiągnąć więcej?
Toksyczna produktywność pokazuje, co naprawdę kryje się za nieustanną potrzebą działania — od perfekcjonizmu i porównywania się z innymi po wstyd, poczucie własnej wartości i lęk przed tym, że wciąż nie jesteś „wystarczająco dobra”. To nie tylko książka o zarządzaniu czasem. To spojrzenie na emocje, które sprawiają, że jesteśmy ciągle zajęci, ale wcale nie czujemy się spełnieni.
Odkryj, jak odzyskać swój czas, energię i poczucie sensu — bez nieustannego pędu za „jeszcze więcej”. Czas uwolnić się od toksycznej produktywności, bo twoja wartość nie zależy od tego, ile udaje Ci się osiągnąć.
NIE POTRZEBUJESZ KOLEJNEGO CELU. POTRZEBUJESZ ODDECHU.
Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:
Odsłuch ebooka (TTS) dostępny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacjach Legimi na:
Tytuł oryginalny Toxic Productivity
Projekt okładki i stron tytułowych: Izabela Surdykowska-Jurek Redaktor prowadzący: Agata Paszkowska-Pogorzelska Redakcja językowa: Joanna Kłos Korekta: Agnieszka Dudek, Joanna Kłos Redakcja techniczna: Plus 2 Witold Kuśmierczyk
Copyright © for this edition and transation by Dressler Dublin sp. z o.o., Ożarów Mazowiecki 2027 Toxic Productivity Copyright © 2024 by Israa Nasir This edition published by arrangement with PESI Publishing c/o Susan Schulman Literary Agency All rights reserved.
Wydawnictwo Bellona ul. Hankiewicza 2, 02-103 Warszawa tel. +48 22 457 04 02 www.bellona.pl www.facebook.com/Wydawnictwo.Bellona
Księgarnie internetowe: www.swiatksiazki.pl www.ksiazki.pl
Dystrybucja Dressler Dublin sp. z o.o. ul. Poznańska 91, 05-850 Ożarów Mazowiecki tel. (+ 48 22) 733 50 31/32 e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl www.dressler.com.pl
ISBN 978-83-11-19075-7
Wersję elektroniczną w systemie Zecer przygotowała Róża Rozaxa
Dla Mamy i Taty, za przekazanie mi lekcji o miłości, optymizmie i wytrzymałości.
Jeśli chcesz zbudować statek, nie gromadź ludzi, by zbierali drewno i rozdzielali obowiązki, ale wzbudź w nich tęsknotę za rozległym i niekończącym się morzem.
Antoine de Saint-Exupéry
Jako terapeutka miałam przywilej pracować z wieloma pacjentami, którzy obdarzyli mnie zaufaniem i podzielili się ze mną historią swojego życia. W tej książce dzielę się tymi opowieściami, by zilustrować koncepcje, które są przedmiotem badania. Aby chronić prywatność osób, których dotyczą te historie, poskładałam je z fragmentów rzeczywistych doświadczeń – wyzwań, lekcji i sukcesów – którymi przez lata dzielili się ze mną różni pacjenci. Choć szczegóły i okoliczności tych historii zostały zmienione, istota każdej z nich tkwi w uniwersalnych zmaganiach i sukcesach towarzyszących ludzkiej egzystencji. Oprócz pomocy w zrozumieniu kluczowych motywów i lekcji płynących z tych opowieści mam nadzieję również wykazać, że rozwój osobisty jest nie tylko powszechnym doświadczeniem, ale też indywidualną podróżą. Niech doświadczenia tych ludzi posłużą jako inspiracja i wskazówka na twojej własnej drodze do spełnienia i wykorzystania wszystkich twoich możliwości.
Z wdzięcznością,
Wyczerpanie jest oznaką statusu, ponieważ desperacko pragniemy być dostrzegani, desperacko pragniemy należeć. Chcemy wierzyć, że jesteśmy warci miłości.
Brené Brown
„Nie pamiętam, kiedy ostatnio nie czułam się zmęczona”.
Kilka lat temu było to prawdopodobnie najczęściej wypowiadane przeze mnie stwierdzenie. Gdy patrzę wstecz, widzę siebie w tamtym okresie – osobę, która wciąż zmuszała się do robienia więcej i całkowicie poświęcała się pracy, jednocześnie przekształcając projekt, który był jej pasją, w biznes. Ciągle w biegu między towarzyskimi zobowiązaniami, w drodze na przyjęcia wciskałam w siebie proteinowe batoniki, bo w porze lunchu skupiałam się na pracy. Do tego tak się zafiksowałam na „byciu” dla swojej rodziny i grona znajomych, że nie umiałam odmówić żadnej prośbie mimo świadomości, że brak mi przestrzeni.
Patrząc z zewnątrz, wedle kryteriów społeczeństwa stanowiłam uosobienie sukcesu: byłam mężatką, mieszkałam w Nowym Jorku, pracowałam w prężnie rozwijającej się dziedzinie digital health (e-zdrowia), wieczorami zaś chodziłam na przedstawienia i pokazy. Każdy uznałby, że radzę sobie świetnie. W środku jednak wciąż odzywał się głos, który szeptał: „To nie wystarcza. Powinnaś robić więcej. Dlaczego nie radzisz sobie tak dobrze jak inni? Nie zasługujesz na ten odpoczynek”. Ciężar tych słów towarzyszył mi wszędzie, sprawiał, że codzienne zadania były jeszcze trudniejsze do wykonania, a wieczorami nie pozwalał się zrelaksować.
Nie umiałam oddzielić myśli na swój temat od swoich osiągnięć. „Im więcej zrobię, tym bardziej wartościowa się poczuję” – ta dewiza przekładała się na każdy aspekt mojego życia, łącznie z tym, że wpływała na to, jak spędzałam weekendowe poranki, ile czytałam książek oraz w jakim stopniu poświęcałam się samorozwojowi. Niezależnie od tego, ile poprowadziłam wykładów, ile napisałam artykułów, ile spotkań zorganizowałam oraz ile pochłonęłam treści z tematyki samopomocy, nigdy nie wystarczało. Wkrótce zdałam sobie sprawę, że moja tożsamość została uzależniona od mojej produktywności.
Zauważyłam, że choć wciąż byłam czymś zajęta, nie czerpałam satysfakcji z tych czynności. Prawdę mówiąc, czułam się w środku pusta. Zamiast odczuwać dumę z wykonania jakiegoś zadania, wciąż wybiegałam myślami w przyszłość, do kolejnej rzeczy, która spełniłaby moje oczekiwania. Ciągle czułam, że brakuje mi tego ostatniego odhaczenia na liście, tego, które dałoby mi pewność, że zrobiłam dość, że ja byłam wystarczająca.
Jeśli cokolwiek z tego brzmi znajomo, jesteś we właściwym miejscu.
***
Przypomnij sobie ostatni raz, kiedy miałeś kilka godzin „niezagospodarowanego” czasu w weekend albo wieczorem. Czy stresowała cię perspektywa braku planów na to, co zrobić z wolnymi chwilami? Czy próbowałeś znaleźć sobie zadanie lub aktywność, które idealnie wypełniłoby lukę? Czy pamiętasz jakieś konkretne emocje, które ci wtedy towarzyszyły? Może palące uczucie bycia „w tyle”, mimo że nie miałeś nawet listy zadań do zrobienia? Czy w twojej głowie pojawiło się oskarżenie, że jesteś leniwy lub tracisz czas?
Może nawet teraz jesteś właśnie w takiej „wolnej chwili” i desperacko starasz się nie stracić ani sekundy. Być może przetrząsałeś półki z lekturami o samorozwoju w księgarniach, szukając najnowszych i najlepszych sposobów na zoptymalizowanie swojego życia. Albo twoja wyszukiwarka Google naprowadza cię na zagadnienia „jak być bardziej produktywnym” lub „jak zażegnać wypalenie”. Czy ktoś, komu na tobie zależy, wręczył ci niniejszą książkę jako niezbyt subtelną wskazówkę? Nie ma znaczenia, jak się tu znalazłeś. Skoro sięgnąłeś po tę książkę, jej tytuł musiał czymś do ciebie przemówić albo chociaż cię zaciekawić.
Obił ci się zapewne o uszy grecki mit o Syzyfie, królu, który został skazany przez Hadesa na spędzenie wieczności na wtaczaniu pod górę ogromnego głazu. Za każdym razem, gdy Syzyf dochodził na szczyt, głaz turlał się z powrotem na dół, zmuszając go do rozpoczynania co rusz od nowa. Filozofowie, poeci i artyści prześcigali się w interpretacjach znaczenia tego mitu, mnie jednak po zapoznaniu się z nim zaświtała jedna myśl: „Hmm, te niekończące się zmagania wydają się całkiem znajome”. Powtarzanie tej samej czynności, kontynuowanie mimo zmęczenia, kończenie zadań tylko po to, by rozpocząć nowe, bez zdolności do dostrzeżenia czy docenienia własnych postępów. Utożsamiałam się z Syzyfem – od zawsze ciągle parłam do przodu. Co więcej, mój osobisty głaz zaczynał mi coraz bardziej ciążyć, by po tych wszystkich latach ciągnąć mnie usilnie ku dołowi.
Jako terapeutkę nauczono mnie, by przyjrzeć się „dlaczego” stojącemu za „co”. Z uwagi na to, że ilość mojej pracy zdawała się nie mieć wpływu na jakość mojego samopoczucia, postanowiłam spojrzeć na swój problem przez pryzmat psychologii behawioralnej. Zagłębiłam się w badania nad zmianą nawyków, motywacją, zarządzaniem czasem, czyli wszystkimi tymi czynnikami, które wpływają na naszą produktywność. Przetestowałam na sobie różne techniki i teorie: habit stacking (łączenie nawyków), macierz Eisenhowera, a także Pomodoro. Choć strategie te pomogły mi w lepszej organizacji i kontrolowaniu czasu, nie zmieniły mojego postrzegania siebie na tle innych, sposobu, w jaki oceniałam własne osiągnięcia czy siebie jako człowieka. Za każdym razem, gdy zdarzało mi się mieć wolny wieczór albo gdy zasnęłam w łóżku z wciąż otwartym laptopem na kolanach, ten krytyczny głosik wewnątrz mnie powtarzał, że to, co robię, nie wystarcza.
W końcu do mnie dotarło, że to nie jedynie przelotne myśli czy też zwykły stres lub pragnienia. To mój emocjonalny fundament dochodził do głosu. Fundament emocjonalny to podstawowa struktura definiująca nasze postrzeganie świata zarówno zewnętrznego, jak i wewnętrznego. Ukształtowana naszymi wczesnymi doświadczeniami, temperamentem i osobowością, przekonaniami i systemem wartości, a także emocjonalną dynamiką, kieruje ona naszymi myślami, decyzjami i nawykami.
Ponieważ emocjonalny fundament służy nam jako baza do poruszania się po świecie, zwykliśmy akceptować go jako niezaprzeczalną prawdę – po prostu taki jestem. Faktem jednak jest, że skoro fundamenty emocjonalne budują się z wyuczonych elementów, można się ich także oduczyć. Gdy zdałam sobie sprawę, że podstawą mojej tożsamości jest produktywność, wiedziałam, że ten wewnętrzny krytyczny głosik nie zniknie, dopóki nie zgłębię tej kwestii.
Nasze emocjonalne fundamenty rozwijamy w toku wczesnych życiowych doświadczeń. W okresie dzieciństwa dorośli, których mamy wokół siebie, zachęcają nas do eksplorowania naszego potencjału w każdej rzeczy, którą moglibyśmy osiągnąć. Na studiach ambicje rosną i ochoczo pragniemy zmaksymalizować nasz wkład w rozwój świata, by zmienić go na lepsze. Dla niektórych z nas po osiągnięciu dorosłości te wzniosłe cele sprowadzają się jednak do jednej, uporczywej myśli: by stanowić wartość, musimy tej wartości więcej wytworzyć. Nawet tego nie zauważamy, gdy nasze poczucie własnej wartości zaczyna przesuwać się na skali od wewnętrznego potencjału w kierunku tego, co z tego potencjału może wyniknąć: wykształcenia, pensji, dóbr materialnych, relacji i reputacji. Nie mierzymy własnej wartości tym, co już osiągnęliśmy, ale tym, jak dzisiejsze osiągnięcia pomogą nam w dążeniu do celu kolejnego dnia. A w naszym konkurencyjnym, zorientowanym na osiągnięcia świecie, gdzie stale słyszymy slogany w rodzaju „wstawaj i działaj” czy „przekraczaj granice”, nie jest zaskoczeniem, że trudno nam kiedykolwiek poczuć się w pełni spełnionymi.
To wszystko prowadzi do nieustannego dążenia do produktywności, momentu, w którym przedkładamy ją nad nasze zdrowie fizyczne, emocjonalne i psychiczne – innymi słowy, ponad nasze podstawowe ludzkie potrzeby. Tego typu działanie buduje nawyki takie jak perfekcjonizm, branie na siebie nadmiaru zobowiązań, niepewność, zaniedbywanie siebie oraz izolowanie się. Nawet te osiągnięcia, z których jesteśmy najbardziej dumni, tracą dla nas wartość i stają się jedynie kolejnymi znaczkami na nieskończonej liście, etapami w drodze do celu, który zawsze pozostaje poza naszym zasięgiem.
To właśnie nazywam toksyczną produktywnością.
Pewnego dnia podczas brunchu rozmawiałam z przyjacielem o zaletach i wadach słuchania podcastów.
– Czasem próbuję słuchać ich podczas gotowania, jednak zbytnio mnie rozpraszają – powiedziałam.
– Ja z kolei nie mogę słuchać ich na siłowni – odparł. – W moim przypadku nie ma to sensu, nie mogę się skupić.
– Tak, a potem jestem w tyle z tyloma świetnymi odcinkami.
Oboje ponuro przeżuwaliśmy frytki, rozmyślając nad naszym problemem.
Nagle on doznał olśnienia.
– Israa, ale dlaczego my w zasadzie mamy słuchać tych podcastów, skoro tak nas to stresuje?
Nieco zaskoczona, spojrzałam na niego, jakby jego pytanie było nierozsądne.
– Cóż, teraz jest tyle dobrych podcastów. Będę miała poczucie, że marnuję czas, jeśli nie wykorzystam tego do własnego rozwoju! Co w tym złego?
Przyjaciel zamilkł, zamyśliwszy się nad tym samym.
Takie podejście to, mówiąc krótko, podejście cechujące toksyczną produktywność. Wierzymy, że bez względu na koszty produktywność nigdy nie jest złą rzeczą, a wręcz jest zawsze dobra i pożądana.
Zanim jednak się w to zagłębimy, chcę zaznaczyć, że nie zamierzam zachęcać cię do całkowitego porzucenia idei produktywności. Alternatywą dla toksycznej produktywności nie jest jej zupełny brak. Zamiast tego apeluję, byśmy radykalnie zmienili znaczenie tego pojęcia. Bycie produktywnym oznacza używanie swoich celów i nawyków do rozwoju emocjonalnego i osobistego, a nie do tworzenia list zadań biorących się z porównywania się z innymi, wstydu czy perfekcjonizmu.
Zdrowa produktywność to umiejętność dostrzegania różnicy pomiędzy rzeczami pilnymi a ważnymi; zdolność do powiedzenia „nie” albo chociaż „to za wiele” lub „nie tym razem”. Zachowanie równowagi i elastyczności zamiast nadmiernego skupiania się na konkretnym wyniku. Zdrową produktywność widzę raczej jako tę zrównoważoną, mającą granice, które pomagają utrzymać swoje wartości i cele przez długi czas bez poświęcania swojego zdrowia i dobrostanu.
Być może pomyślisz sobie: „Ale dlaczego miałbym coś zmieniać? Jestem przecież zupełnie zadowolony z faktu, że pomimo stresu potrafię zrobić co należy i iść naprzód”. To rozsądne pytanie. Wielu moich pacjentów również przejawiało sceptycyzm względem pomysłu, że mniejsza produktywność sprawi, że poczują się szczęśliwsi, a ich samoocena się poprawi.
Taka koncepcja wydaje się nierealna, bo większość z nas uczy się patrzyć na świat zero-jedynkowo. Znacznie łatwiej jest rozumieć czy utożsamić się z pewnymi poglądami, gdy są one jak A lub B, czarne lub białe. Od obecnych stronnictw politycznych po używanie Maca lub PC, wciąż musimy wybierać. Dlatego też w kwestii produktywności może nam się zdawać, że istnieją tylko dwie opcje: albo jesteśmy produktywni, albo leniwi, pozbawieni ambicji i zadowalamy się marnymi rezultatami. Jeśli tak wygląda nasze podejście, to w momencie, gdy nie robimy niczego wartościowego, automatycznie stawiamy się w niekorzystnym świetle, jako „ci gorsi”.
Bycie produktywnym nie jest złe samo w sobie. Tak naprawdę produktywność jest siłą napędzającą do osiągania celów i do każdego w zasadzie działania. Dlatego tak istotne jest, by zmienić swoje nastawienie: z toksycznej produktywności na tę zdrową. Dzięki informacjom, przemyśleniom i ćwiczeniom zawartym w tej książce nauczysz się identyfikować zależność pomiędzy produktywnością a poczuciem własnej wartości, dowiesz się, jak delikatnie wprowadzić zmiany w swoim życiu, i na nowo wykreujesz swoją relację z własną produktywnością.
Książka ta jest wynikiem nie tylko moich dociekań jako terapeutki i jako człowieka, ale również efektem moich wysiłków, by odseparować to, co robię, od tego, kim jestem. Mam nadzieję, że i tobie pomoże w tym zadaniu. Zgłębimy tu czynniki leżące u podstaw toksycznej produktywności w twoim życiu i zaproponuję proste strategie, które będziesz stosować w życiu codziennym, aby ją przezwyciężyć. Każdy rozdział zawiera ćwiczenia, które pomogą ci zidentyfikować czerwone flagi, rozpoznać ukryte bodźce emocjonalne i przepracować triggery wyzwalające niechciane zachowanie. W książce znajdą się również pytania i podpowiedzi skłaniające do refleksji, które pozwolą ci zastanowić się nad tym, jak spędzasz czas, co sądzisz o sobie i swoich osiągnięciach, a także jakie myśli i emocje ci towarzyszą, gdy nie jesteś niczym zajęty. Jeśli jakaś kwestia się do ciebie nie odnosi i nie możesz się z nią utożsamić, oznacza to po prostu, że nie pasuje do twojej konkretnej sytuacji lub potrzeb. Możesz śmiało modyfikować każdą ze strategii czy refleksji, by lepiej sprawdziły się w twoim przypadku. Zachęcam cię również do pisania po tej książce lub prowadzenia zwykłego albo cyfrowego dziennika, abyś podczas robienia ćwiczeń (które mają na celu zmusić cię do refleksji) zapisywał swoje odpowiedzi oraz wszelkie spostrzeżenia i odczucia, które ci się nasuną.
Ostatnią sugestią, którą ci przekażę, a która pomogła mi, gdy próbowałam wdrożyć do mojej rutyny nowe nawyki, jest przyjęcie reguły 80/20. Oznacza to tyle, że wprowadzając kolejne nawyki, zachowuję elastyczność w samoocenie i dążę do 80% sukcesu lub wykonania zadania. Jeśli nie dajesz rady robić czegoś codziennie, postaw sobie za cel robienie tego przez trzy dni w tygodniu. Jeśli nie udaje ci się przez 30 minut dziennie trenować nawyku lub poświęcić czasu na przemyślenia, rób to przez 15 minut. Zaczynanie od mniejszych zobowiązań i wolniejszego tempa pomaga przekształcić nawyk w wyćwiczoną umiejętność. A w razie gdybyś potrzebował to usłyszeć – nie ma żadnej presji na to, byś ukończył czytać tę książkę na jednym posiedzeniu, czy też nawet w tym miesiącu. Niektóre z refleksji mogą wywołać intensywne emocje czy zahaczać o tematy, o których nie chcesz myśleć. I to jest okej. Bądź dla siebie wyrozumiały. Okaż sobie troskliwość i znajdź przestrzeń, aby spotkać siebie w tym punkcie, w którym się znajdujesz – by zmiany zachodziły powoli i intencjonalnie i abyś zbudował życie, które pokochasz.
Ponieważ lepsze zrozumienie siebie jest pierwszym krokiem do wypracowania zdrowych, długoterminowych nawyków, celem mojej książki jest ugruntowanie twojej samoświadomości, która wzmocni twoją relację ze sobą, pozwalając ci zrozumieć, zarządzać i ostatecznie zmienić intensywne emocje towarzyszące osiągnięciom i poczuciu własnej wartości.
Mam nadzieję, że po przeczytaniu tej książki poczujesz się pewniej, budując nową, zdrowszą relację ze swoją produktywnością, i pozwoli ci to osiągnąć więcej radości w życiu.
Ćwiczenie
Ustalanie intencji
Zanim przejdziemy do wspólnej pracy, chciałabym zachęcić cię do ustalenia intencji. Ustalenie intencji przed rozpoczęciem nowego działania pomaga nie zboczyć z kursu, gdy sprawy stają się trudne lub plany nie idą po naszej myśli (jak to często bywa!). Pomyśl o swojej intencji jako o adresie docelowym, który wpisujesz do swojego GPS-u, a o swoich celach jako o wskazówkach, które doprowadzą cię na miejsce. W tym ćwiczeniu zastanów się, dlaczego zdecydowałeś się przeczytać tę książkę. Rozważ, jakie myśli i uczucia skłoniły cię do sięgnięcia po publikację o toksycznej produktywności. Czy są jakieś obszary twojego życia, które chcesz zmienić, albo nowe nawyki, które chciałbyś wdrożyć, czytając tę książkę?
Ćwiczenie
Utrzymaj, Przestań, Zacznij
Odpowiadając na poniższe pytania, zastanów się nad swoimi obecnymi nawykami dotyczącymi produktywności. Jak ma wyglądać twoje kolejne 30 dni?
Utrzymaj. Co chciałbyś kontynuować w ciągu kolejnych 30 dni?Zacznij. Co chciałbyś zacząć robić w ciągu kolejnych 30 dni, czego nie robisz teraz?Przestań. Co chciałbyś przestać robić w ciągu kolejnych 30 dni?Rozdział 1
Czym jest toksyczna produktywność?
Mierz swoją wartość miarą oddania dla własnej ścieżki, a nie sukcesami i porażkami.
Elizabeth Gilbert, Wielka magia
Kilka lat temu wraz z moją przyjaciółką przetrząsałyśmy półki w nowojorskiej księgarni, kiedy ona zatrzymała się przy regale z beletrystyką. Gdy próbowałam przemknąć obok niej do działu z rozwojem osobistym, bez zastanowienia wypaliłam:
– Dawno nie czytałam nic lekkiego.
Złapała mnie za ramię i popchnęła z powrotem w stronę fikcji.
– Skoro tak, to czemu nie kupisz tej nowej Sally Rooney? Wszyscy o niej mówią.
Zawahałam się, a w mojej głowie pojawiła się myśl o najnowszej książce o produktywności, o której ostatnio słyszałam, Cztery tysiące tygodni Olivera Burkemana. Zanim zdążyłam otworzyć usta, ona już wcisnęła mi do rąk Sally Rooney w twardej oprawie.
– Nie mogę po prostu przez cztery godziny siedzieć i czytać jakiejś pierwszej lepszej powieści – zaprotestowałam. – Zwyczajnie brakuje mi czasu, a wciąż mam tyle do zrobienia. Poza tym właśnie przeczytałam recenzję Four Thousand Weeks i wiem, że przydałoby mi się z nią zapoznać. Sally Rooney nigdzie nie ucieknie. Mam poczucie, że lepiej wykorzystam mój czas, jeśli będę czytać coś, co pomoże mi w rozwoju.
To podejście jest kwintesencją toksycznej produktywności. Odzwierciedla mentalność skupioną na „hiperoptymalizacji”, czyli maksymalnym zagospodarowaniu każdej chwili w imię wyników, sukcesu i produktywności.
Moja przyjaciółka spojrzała na mnie z niedowierzaniem.
– Czy ty siebie słyszysz? Wszystkie artykuły, które mi wysyłasz, i książki na twojej półce są na temat rozwoju osobistego. – Zatrzymała się na chwilę, by wziąć głęboki oddech. – Wiesz, nie musisz się ciągle edukować.
Później tego wieczoru nie mogłam przestać myśleć o tym, co powiedziała. Kiedyś czytanie, również beletrystyki, sprawiało mi przyjemność. Teraz nie mogłam sobie przypomnieć, kiedy ostatnio czytałam coś dla przyjemności. Gdzieś na mojej drodze, niemal niezauważalnie, czytanie zaczęło służyć mi jedynie do rozwoju osobistego – do poznawania siebie, samodoskonalenia i upewniania się, że jestem na bieżąco z nowinkami na ten temat.
Zaczęłam się zastanawiać, co jeszcze w moim życiu ograniczyło się wyłącznie do samorozwoju. Wyjęłam swój dziennik i wypisałam wszystkie sytuacje zawodowe i nawyki, które w poprzednim roku wybrałam, żeby się rozwijać. Zastanowiłam się, czy naprawdę tego chciałam, czy też raczej uważałam, że powinnam to robić.
Oto co odkryłam:
Nie czytałam już dla przyjemności, a jedynie by się uczyć.
Kiedy siadałam, żeby obejrzeć film, musiał on być „głęboki” i nieść ze sobą jakąś lekcję dla mnie.
W swojej pasji do pisania skoncentrowałam się jedynie na comiesięcznym newsletterze, którego tworzenie nie dawało mi już radości.
Zmuszałam się do wstawania bardzo wcześnie rano, by zadbać o „self-care” przed rozpoczęciem pracy (zjeść śniadanie, poćwiczyć, popisać dziennik, pomedytować), jednak te zadania nie sprawiały mi przyjemności. W praktyce pisanie dziennika i medytacja szły mi mozolnie i marzyłam tylko o tym, by móc je odhaczyć na swojej liście.
Te refleksje zapoczątkowały moją podróż w głąb siebie, która doprowadziła do zidentyfikowania i oduczenia się toksycznych komunikatów na temat produktywności, które wypracowałam w ciągu swojego życia.
Termin „toksyczność” może być używany do opisania nawyków lub zachowań, które przekroczyły próg intensywności lub częstotliwości świadczący o niezdrowym charakterze działania. Innymi słowy, jest to doprowadzanie zachowań, ogólnie uważanych za pomocne, do punktu krytycznego, w którym powodują one więcej szkody niż pożytku. Przykładowo robienie przysług ukochanej osobie albo posiadanie pozytywnego nastawienia do życia może być zdrowym, dobrym nawykiem. Jednak gdy przysługi te zmienią się w chroniczne zadowalanie innych albo uśmiechanie się zmienia się w maskowanie prawdziwych uczuć, takie zachowania zyskują znamiona toksyczności. W przypadku toksycznej produktywności niezdrowe nawyki zaczynają się ujawniać, gdy konsekwentnie stawiamy pracę, rozwój osobisty lub osiągnięcia ponad nasze osobiste potrzeby. Oto kilka przykładów toksycznych nawyków:
Odmawianie udziału w wydarzeniach towarzyskich, by czas ten poświęcić na pracę lub samodoskonalenie.
Zapominanie o posiłkach (lub celowe niejedzenie) w ciągu dnia.
Poczucie winy, że nie zrobiło się wystarczająco dużo.
Regularna praca po godzinach.
Utrzymujące się tygodniami (lub miesiącami) poczucie przytłoczenia podczas różnych aktywności czy wydarzeń.
Pamiętaj jednak, że jesteśmy przyzwyczajeni do przyjmowania zero-jedynkowego punktu widzenia. Jest więc prawdopodobne, że postrzegamy pewne działania jako (A) zdrowe lub (B) toksyczne. Jednak taka dychotomia, podobnie jak wiele innych zero-jedynkowych podziałów, jest założeniem błędnym. W tej kwestii nie ma czegoś takiego jak A albo B, czarne lub białe, zdrowe czy toksyczne. Produktywność należy postrzegać jako spektrum. Możesz być produktywny i jednocześnie wychodzić ze znajomymi po pracy (zamiast uważać to za stratę czasu). Możesz robić swoje i nie podążać za narzuconymi przez kulturę celami (a nie być nieambitnym). W rzeczywistości owo wspaniałe „gdzieś pomiędzy” to miejsce, w którym przejawiamy największą elastyczność pozwalającą nam się rozwijać, odnajdujemy swój złoty środek i uczymy się wrażliwości na siebie i innych.
Gdy zbliżamy się do toksycznego krańca tego spektrum, odczuwalne zaczynają być negatywne skutki dla naszego samopoczucia. Mogą one być dwojakie. Toksyczne nawyki w zakresie produktywności niekorzystnie wpływają na nasze zdrowie fizyczne, ponieważ pragnienie bycia produktywnym przeważa nad takimi priorytetowymi potrzebami jak sen, zdrowa dieta czy poświęcanie czasu na relacje społeczne. Funkcjonowanie w takiej skrajności może na nas również oddziaływać na poziomie emocjonalnym, powodując, że wątpimy w siebie, zachęcając do porównywania się z innymi, wzmacniając wstyd i poczucie winy. Takie nawyki zmniejszają poczucie własnej wartości i zwiększają poczucie braku przynależności. W ekstremalnym przypadku możemy doświadczyć wypalenia – uczucia głębokiego wyczerpania emocjonalnego, fizycznego i psychicznego, następującego w wyniku nadmiernego i długotrwałego stresu1.
Niestety w ciągłym pościgu za celami i osiągnięciami łatwo przeoczyć te uczucia. Im bardziej ignorujemy ten niepokój, tym częściej objawia się on w naszych relacjach jako drażliwość i porywczość, w naszych ciałach jako niezidentyfikowane bóle i zmęczenie, a w naszych umysłach jako cynizm i pesymizm. Możliwe jest nawet „utknięcie” w pułapce toksycznej produktywności, gdzie nasze własne myśli i zachowania podsycają kolejne negatywne myśli i zachowania, popychając nas jeszcze dalej, ku toksycznemu krańcowi spektrum.
Skąd mamy wiedzieć, że utknęliśmy w pułapce toksycznej produktywności?
W przemówieniu inauguracyjnym w Kenyon College w 2005 roku, później opublikowanym jako esej zatytułowany This Is Water (To jest woda), David Foster Wallace przytoczył pewną opowieść. Jej bohaterkami były dwie młode ryby pływające beztrosko w jeziorze2. Starsza ryba, podpłynąwszy do nich, spytała: „Jak woda, chłopaki?”. Po tym, jak się oddaliła, dwie młodsze popatrzyły na siebie i wspólnie zadały pytanie: „Co to, do diabła, jest woda?”.
Historia przytoczona przez Fostera Wallace’a pokazuje, że gdy coś nas otacza, staje się trudne do zidentyfikowania. Żyjemy w świecie sloganów, takich jak kultura pośpiechu czy boss energy, w których toksyczna produktywność jest gloryfikowana. Komunikaty te utrudniają nie tylko zauważenie, ale również rozróżnienie, które elementy ich przekazu są dla ciebie dobre, a które ci nie służą.
Nauczenie się patrzenia na siebie z obiektywnego punktu widzenia jest jednym z najważniejszych sposobów, w jakie możesz przyjąć do wiadomości swoje toksyczne myśli i zachowania, przerwać cykl toksycznej produktywności i zacząć proces samouzdrawiania. W rzeczywistości samoświadomość jest kluczowym pierwszym krokiem do zmiany jakiegokolwiek zachowania. Zadaj sobie pytanie, w którym punkcie na spektrum produktywności obecnie się znajdujesz: sprawdź, czy twoje myśli i zachowania można zaklasyfikować jako normalne, produktywne działania, czy też stają się one toksyczne, powodując więcej szkody niż pożytku. Poniższy wykaz zawiera niektóre z najczęstszych myśli lub stwierdzeń, którymi dzielili się ze mną klienci, a które odzwierciedlają ich toksyczne nastawienie do produktywności. Przyjrzyj się i zastanów, czy kiedykolwiek przyłapałeś się na mówieniu lub myśleniu czegoś podobnego:
„Tak, ten projekt też wezmę. Naprawdę, to żaden problem”.
„Ty idź, ja zjem lunch później”.
„Jutro wyjeżdżam na wakacje, ale nadal będę mieć dostęp do mojego służbowego e-maila, więc nie wahaj się odezwać, jeśli będzie taka potrzeba”.
„Będę lepiej spał, jeśli dokończę”.
„Gdyby naprawdę byli moimi przyjaciółmi, zrozumieliby, dlaczego nie mogę spotykać się w tygodniu”.
„Nie mogę oddelegować tego zadania. Nikt nie zrobi tego tak dobrze jak ja”.
Gdy staniesz się bardziej świadomy swoich toksycznych myśli i nawyków dotyczących produktywności, będziesz mógł się zastanowić, jakie „dlaczego” stoi za „co” – a zrobisz to, analizując swoje poglądy na temat produktywności jako takiej oraz wpływ tych poglądów na twoje myśli i zachowania. Będziesz mógł wykorzystać te informacje, by w końcu zobaczyć tę całą „wodę”, która cię otacza.
Czy kiedykolwiek zdarzyło ci się poświęcić więcej czasu na zamartwianie się listą zadań do zrobienia niż na faktycznym ich wykonywaniu? Dzieje się tak nie dlatego, że nie wiesz, jak je wykonać, ale z powodu paraliżującego niezdecydowania co do tego, jak się do nich zabrać. Być może zaczynasz dane zadanie, ale natrętne myśli o reszcie punktów z listy utrudniają ci skupienie, sprawiając, że na wykonanie tego jednego poświęcasz więcej czasu niż zwykle. Aby uniknąć tego problemu, możesz próbować zaplanować, jak podejść do zadań, organizując foldery czy notatki albo układając listę w kolejności, która ma dla ciebie sens. Pojawia się jednak niemal identyczny problem: więcej czasu spędzasz na myśleniu o swojej pracy niż jej wykonywaniu. Przez cały ten czas umysł przypomina ci o rzeczach, które mógłbyś czy powinieneś robić. W efekcie ta wewnętrzna walka osłabia twoją motywację. Wyczerpany i przytłoczony, po prostu się poddajesz, odkładając listę na jutro, mimo że kolejnego dnia zadań przybędzie, a cały cykl się powtórzy. Brzmi znajomo?
Ten problem, powszechnie znany jako „paraliż analityczny”, pojawia się, gdy pragnienie bycia produktywnym jest tak silne, że staje na drodze faktycznej produktywności. Ten impas wyzwala niepokój i zwątpienie we własne możliwości, podsycając poczucie bycia „w tyle”. Co z kolei wydaje się jedynym lekarstwem na to uczucie? Zgadłeś: bycie bardziej produktywnym. W ten sposób zostajemy wkręceni w niekończącą się, autodestrukcyjną pętlę stresu i przytłoczenia, czyli toksycznego podejścia do produktywności.
Łatwo utknąć w tym toksycznym podejściu do produktywności, a zużycie energii mentalnej i emocjonalnej, której ono wymaga, daje fałszywe poczucie wykonania jakiegoś działania. I rzeczywiście, wykonałeś jakieś działanie: spędziłeś czas, myśląc o zadaniach na swojej liście, przygotowując się do ich wykonania i radząc sobie ze stresem związanym z samymi zadaniami. Problem polega jednak na tym, że wykonana przez ciebie praca odbiega od tej, którą wyznaczyłeś sobie jako cel. Owszem, byłeś zajęty, ale twoja lista pozostała nietknięta.
Ponadto toksyczne nastawienie tworzy w twoim umyśle idealne warunki do oceniania się, przez co skupiasz się na tym, czego nie zrobiłeś, zamiast doceniać to, co wykonałeś. To uczucie porażki może sprawić, że twój niepokój i stres będą się nasilać, co jeszcze bardziej zwiększy prawdopodobieństwo, że nie dotrzymasz terminów, będziesz się nadmiernie angażować i poświęcać na zadania znacznie więcej czasu, niż wymagają. Oczywiście to tylko wstęp do kolejnych porażek. W efekcie pozostajesz uwięziony w pętli toksycznej produktywności: czujesz, że jesteś w tyle, stresujesz się, aby nadrobić zaległości i pójść do przodu, czujesz się przytłoczony, w końcu paraliżuje cię to i znów zostajesz (lub czujesz, jakby tak było) w tyle. Toksyczne? Zdecydowanie. Celowe? Nie do końca. Wielu z nas nie ma świadomości tego, jak bardzo toksyczna produktywność jest ugruntowana w naszym życiu. Praca nad uzdrowieniem tej relacji zaczyna się od budowania świadomości na temat wzorców zachowań. Omówimy te wzorce i sposoby ich rozpoznawania w rozdziale 2.
Oznaczmy ten nieuchwytny, ostatni punkt na liście rzeczy do zrobienia jako swój ostateczny cel. Wiesz, że aby do niego dotrzeć, musisz zrobić więcej. Jednak kroki, które podejmujesz w kierunku wypełnienia zadania, nie przybliżają cię do niego i zaczynają wpływać na twoje zdrowie i stan emocjonalny. Mimo to walczysz dalej. Jeśli jednak masz nadal rozciągać swój harmonogram i wciąż działać, mimo braku satysfakcji – jeśli to te działania sprawiają, że jesteś w tyle – to przynajmniej ta praca musi mieć jakiś głębszy sens. Aby dowiedzieć się, dlaczego wciąż kultywujesz niezdrowe zachowania, musisz zadać sobie pytanie: co toksyczna produktywność daje mi w zamian?
Aby odkryć, jaką „obietnicę” kryją te toksyczne zachowania, istotne jest zapoznanie się z emocjonalną dynamiką za nimi. Trzy główne, podświadome motywatory toksycznej produktywności to:
Wstyd za bycie niewystarczająco dobrym, niewystarczająco mądrym, niewystarczająco szybkim czy po prostu niewystarczającym: twoje nawyki są próbą nadrobienia tego, czego twoim zdaniem ci brakuje.
Bycie perfekcjonistą w spełnianiu oczekiwań innych osób, a także swoich własnych wobec siebie: twoje nawyki to starania o utrzymanie sztywnej wizji idealnego siebie, osoby, którą „powinieneś” być.
Porównywanie siebie do innych lub do wyidealizowanej wersji siebie: twoje nawyki są sposobem, by zyskać aprobatę innych lub osiągnąć sukces, który imponuje ci u kogoś innego.
Mimo że produktywność może stanowić źródło szczęścia w sytuacji, gdy nasza praca sprawia nam przyjemność lub wierzymy w swój pozytywny wpływ na coś, problem pojawia się, gdy używamy produktywności do osiągnięcia szczęścia na bardziej podstawowym poziomie – jako karty przetargowej do akceptacji, szacunku, poczucia celu, przynależności lub poczucia własnej wartości. To w mojej ocenie sedno naszego ciągłego dążenia do bycia produktywnymi. Stąd też samo zarządzanie czasem czy sztuczki polepszające organizację nie rozwiążą naszych problemów z produktywnością. Aby wyrwać się z toksycznych wzorców myślowych, musimy uzdrowić schematy emocjonalne, które je wspierają, zaczynając od mocnych przekazów, które wdrożono nam na temat produktywności, przynależności i poczucia własnej wartości we wczesnym dzieciństwie.
Zawsze lubiłam słuchać historii. Jako małe dziecko spędzałam wiele godzin na czytaniu opowieści lub tworzeniu własnych. To uczyniło moją pracę terapeutki nie tylko łatwiejszą, ale i niesamowicie satysfakcjonującą, ponieważ każdy pacjent powierza mi swoją historię. Każdy pacjent, który przychodzi do mojego gabinetu, przekazuje wyjątkową narrację, spójną z jego perspektywą wydarzeń i doświadczeń w życiu, jego emocjonalnym dziedzictwem (wzorcami, nawykami i umiejętnościami radzenia sobie z przeciwnościami, przekazanymi mu przez osoby, które go wychowały) oraz wnioskami, które wyciągnął na temat swojej tożsamości i wartości. Opowiadanie historii to sposób, w jaki nadajemy sens otaczającemu nas światu i naszemu miejscu w nim. Moją pracą jest pomaganie pacjentom w odkrywaniu i badaniu historii o sobie, w które oni wierzą, i w razie potrzeby, zmienianie ich biegu. Ta faza pisania narracji od nowa to moment, w którym zbieramy się na odwagę, aby dokonać zmian, których pragniemy.
Nasze historie zaczynają się zazwyczaj od komunikatów, których nauczyliśmy się w dzieciństwie. Niezależnie od tego, czy były to lekcje odebrane od opiekuna (zwykle rodziców, ale również dalszej rodziny, nauczycieli, rodzeństwa czy rówieśników, etc.), część kultury czy religii, w której się wychowaliśmy, czy też istotne doświadczenia życiowe, które pozostawiły nam zaskakujące wnioski, te historie kodują nasze postrzeganie świata i siebie. Innymi słowy, stają się naszymi przekonaniami.
Pytaniem, które często słyszę, jest: „Czy teraz zamierzasz mi opowiedzieć o wszystkich sposobach, na jakie moi rodzice mnie skrzywdzili?”. Niemal zawsze jest ono zadawane półżartem, w zadziorny sposób. Tkwi w tym jednak ziarno prawdy; doświadczenia z wczesnego dzieciństwa mają na nas zasadniczy wpływ. Oczywiście celem terapii nie jest oczernianie rodziców i zwalnianie cię z wszelkiej odpowiedzialności. Nie, intencją zagłębienia się we wczesne lata życia jest stanie się bardziej świadomym procesów rozgrywających się w twoim wnętrzu, fundamentów twoich interakcji ze światem i wpływu na twoje życie. Gdy zyskasz tę świadomość, łatwiej będzie ci identyfikować szkodliwe lub nieprzydatne lekcje wyniesione z dziecięcych doświadczeń i pracować nad oduczeniem się tych schematów, tworząc przestrzeń do nowych sposobów zarządzania swoimi emocjami, relacjami i życiem. Krótko mówiąc, jest to sposób na napisanie swojej historii od nowa i rozwój.
Jak więc twoi wcześni opiekunowie wpływają na twoje podejście do produktywności? Wyjaśnię to na przykładzie historii mojej klientki Margaret.
Margaret, kobieta po trzydziestce, zaczęła się ze mną spotykać, by przezwyciężyć uczucie, jak to sama określiła, że nie jest „wystarczająco dobra”. Po latach pracowania ponad swoje siły, aby pokazać zaangażowanie, wnet zaczęła mieć problemy z odnalezieniem swojego miejsca w firmie i poczuciem przynależności do niej. Ten nagły spadek motywacji sprawił, że poczuła się apatyczna i ospała. Zaczęły ją nawiedzać niepokojące myśli, że takie podejście doprowadzi w końcu do punktu krytycznego, który zagrozi całej jej egzystencji. Zastanawiałam się też, czy ten stan odbija się na jej osobistych relacjach.
– Chodzi mi o to, że zdaję sobie sprawę, że ludzie w moim życiu, mój mąż Brian, przyjaciele, współpracownicy, troszczą się o mnie – powiedziała Margaret. – Czuję się jednak tak samo wyizolowana od nich, jak od mojej pracy. – Sięgając po chusteczkę, nagle zapytała: – Czy można czuć się samotną w dobrym związku?
– Oczywiście, samotność a bycie samemu to dwie różne rzeczy – powiedziałam, potwierdzając adekwatność jej trudnych uczuć. – W zeszłym tygodniu rozmawiałyśmy o twoich odczuciach dotyczących sposobu, w jaki spędzasz czas z Brianem. Wspominałaś, że wahasz się, czy powiedzieć mu, że chciałabyś częściej wychodzić, zamiast oglądać razem telewizję. Co pojawia się w twojej głowie, gdy wizualizujesz sobie, jak mu to mówisz?
– Że uzna, że jestem trudna lub wybredna… – westchnęła. – Ja wiem, że on taki nie jest. Ale nie chciałabym narzucać mu swojego towarzystwa albo sposobu na spędzenie wieczorów po pracy. – Zamilkła na chwilę. – Wiem, że nie skupiam się na sobie; koncentruję się na nim i jego potrzebach. Po prostu… chciałabym, żeby, przebywając ze mną, czuł się szczęśliwy – dopowiedziała szybko.
– Co twoim zdaniem sprawia, że czujesz się samotna? – zapytałam, starając się pokazać jej połączenie między tymi dwiema kwestiami.
– Chyba czuję, że Brian mnie nie rozumie, i przez to czuję się wyobcowana. Nie rozumiem, dlaczego… – Urwała, kręcąc się na krześle.
– Mów dalej, wszystko w porządku. To przestrzeń dla ciebie – zachęciłam ją.
Na to wybuchła płaczem.
– Właśnie w tym tkwi problem. Nie rozumiem, dlaczego ja nie chcę nigdzie zajmować tej przestrzeni! Ciągle coś mnie powstrzymuje. Wiem, że mam dużo do zaoferowania i powiedzenia, ale… po prostu tego nie robię.
Dałam jej kilka minut na wypłakanie się (każdy z nas tego czasem potrzebuje!) i zapytałam:
– Czy w twojej głowie istnieje jakieś wytłumaczenie lub przekonanie na temat tego, dlaczego ludzie poświęcają ci miejsce w swoim życiu?
Podczas tej i kolejnych sesji, w ramach badania jej wczesnych doświadczeń z dzieciństwa i relacji z rodzicami i rodzeństwem, Margaret odkrywała głęboko ukryte przekonania na temat siebie i swojej wartości w związkach, zarówno osobistych, jak i zawodowych. Margaret dorastała z biernym ojcem, który w ograniczony sposób uczył ją, jak wygląda zdrowe podejście do osiągnięć, oraz z bardzo wymagającą, ale odpychającą ją od siebie matką, która oferowała niewiele poza krytyką i dystansem emocjonalnym. Margaret wcześnie uzmysłowiła sobie, że „bycie grzeczną” było jedynym sposobem na nawiązanie kontaktu z rodzicami. Dokładniej, przyswoiła sobie, że konkretny typ powierzchowności, wysoki poziom wyników w nauce, uprzejmość i przede wszystkim niewyrażanie własnych opinii były sposobami na zdobycie uwagi, akceptacji i potwierdzenia swojej wartości.
Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki
Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki
1. „Burnout”, APA Dictionary of Psychology, https://dictionary.apa.org/burnout, dostęp: 19.04.2018. [wróć]
2.„This Is Water by David Foster Wallace”, Farnam Street, https://fs.blog/david-foster-wallace-this-is-water, dostęp: 19.04.2018. [wróć]
