Tiegenhof. Nowy Dwór Gdański ebook

Tiegenhof Nowy Dwór Gdański

REDAKCJA / REDAKTION

Grzegorz Gola

TEKST /TEXT

mgr Małgorzata Borowska-Leszczyszyn

KOREKTA /KORREKTUR

dr Dariusz Dekański

KONSULTACJA NAUOKOWA / ISSENSCHAFTLICHER BERATER

Grzegorz Filip

OPRACOWANIE GRAFICZNE/GRAFISCHE GESTALTUNG

Friedrun Keltsch-Rciczka. Stanisław Rączka

TŁUMACZENIE/UBERSETZUNG

OSOBY I INSTYTUCJE, KTÓRE PRZYCZYNIŁY SIĘ DO POWSTANIA KSIĄŻKI PERSONEN UND INSTITUTIONEN, DIE AM ENTSTEHEN DES BUCHES BETEILIGT WAREN

Lech Białecki. Małgorzata Borowska-Leszczyszyn, Dariusz Dekański, Romuald Drynko, Helena Dzienis, Alicja Filip,

"zegorz Filip. .Aneta Gumieniczek, Rosmarie Hansen, Julius Hinz, Friedrun Keltsch-Rączka, Bolesław Klein, Aleksander Klemp, leliese Klingauf, Marta Mott-Żychska, Krzysztof Kowalski. Cezary Kosek, Jan Krzemiński, Andrzej Leszczyszyn, Mirosław Molski,

Hans Muller. Piotr Opitz. Michael Pauls. Zbigniew Piórkowski, Lidia Ps/.czółkowska, Jurgen Schlenger, Piotr Sosnowski,

Spode. Ott-Heinrich Stobbe, Irmgard Stoltenberg, Kazimierz Szweda, Stanisław Rączka, Ryszard Rostankowski, Wiesław Utracki;

Archiwum Państwowe w Gdańsku, Biblioteka Gdańska PAN, Gemeinnutziger Verein Tiegenhof-Kreis Grolśes Werder e.V., •ostwo Powiatowe w Nowym Dworze Gdańskim, Stowarzyszenie Miłośników Nowego Dworu Gdańskiego Klub Nowodworski, Urząd Miasta i Gminy w Nowym Dworze Gdańskim,

Wydawnictwo składa serdeczne podziękowania wszystkim za życzliwość i pomoc przy pracy nad albumem.

Der Verlag dankt herzlich ałłen fur ihre wohlwollende Hilfe bei der Arbeit an diesem Bildband

ŹRÓDŁA ILUSTRACJI / BILDQUELLEN archiwum Gemeinnutziger Verein Tiegenhof-Kreis GroBes Werder e.V., archiwa rodzin: Stobbe, Spode, Muller, Schlenger. Jegłin. Zywietz, kolekcja pocztówek Ryszarda Rostankowskiego, Biblioteka Gdańska PAN,

Archiwum Państwowe w Gdańsku, Muzeum Żuławskie, Muzeum Wiilfhrat

WYDAWNICTWO „ŻUŁAWY WISIANE" Nowy Dwór Gdański 2001 tel.: +48 55 2472203, e-mail: [email protected]

ISBN 83-910652-1-9

© Copyright by Marek Opitz, Nowy Dwór Gdański 2001

Tiegenhof

-♦-

Nowy Dwór Gdański

BPM i G Nowy Dwór Gdański

10016600

Cpfa

Tiegenhofer T elegraph.

Tiegenhofer Telegraph.

PRZEMYSŁ DAS GEWERBE

Dirndl-Stoffe

5roBBES!!ff«KLoo

iHieUeieiniicIjotc

Cpfa

MAREK OTITZ

Powiat nowodworski odrodził się 1 stycznia 1999 roku dzięki inicjatywie mieszkańców pięciu gmin Żuław i Mierzei W iślanej. Zwiększyła się ranga Nowego Dworu Gdańskiego. który ponownie stal się administracyjną stolicą Żuław. Uzyskaliśmy nowe szanse na lepszy rozwój. Jest to także nawilżanie do tradycji powiatu GroKes Werder, którego siedziba znajdowała się w tym mieście w okresie międzywojennym. Jeszcze raz mamy okazję przekonać się. że ludzie przychodzą i odchodzą - miejsce na Ziemi pozostaje nie zmienione. Album Tiegenhof-Nowy Dwór Gdański jest tego stwierdzenia żywym świadectwem. Czuelnicy tej książki mają okazję pochylić się z szacunkiem nad obrazem świata, który mimo upływu lat i zmian dziejowych, ciągle inspiruje i pobudza do działania nowe pokolenia.owiat nowodworski odrodził się 1 stycznia 1999 roku dzięki inicjatywie mieszkańców pięciu gmin Żuław i Mierzei W iślanej. Zwiększyła się ranga Nowego Dworu Gdańskiego. który ponownie stal się administracyjną stolicą Żuław. Uzyskaliśmy nowe szanse na lepszy rozwój. Jest to także nawilżanie do tradycji powiatu GroKes Werder, którego siedziba znajdowała się w tym mieście w okresie międzywojennym. Jeszcze raz mamy okazję przekonać się. że ludzie przychodzą i odchodzą - miejsce na Ziemi pozostaje nie zmienione. Album Tiegenhof-Nowy Dwór Gdański jest tego stwierdzenia żywym świadectwem. Czuelnicy tej książki mają okazję pochylić się z szacunkiem nad obrazem świata, który mimo upływu lat i zmian dziejowych, ciągle inspiruje i pobudza do działania nowe pokolenia.

Romuald Drynko Starosta Nowodworski

Album Tiegenhof-Nowy Dwór Gdański to kolejna wspaniała publikacja na temat naszej pięknej Małej Ojczyzny, jaką są Żuławy. Cieszę się, że tak pokaźna kolekcja zdjęć przedwojennego Nowego Dworu Gdańskiego doczekała się profesjonalnego opracowania i publikacji. Przeglądając album czuję osobistą satysfakcję, gdyż od pewnego czasu namawiałem autora na to przedsięwzięcie. Sądzę, że album zachwyci każdego, ponieważ oglądając stare zdjęcia naszego miasta mamy okazję do natychmiastowego ich porównania ze stanem istniejącym. Konfrontacja ta pozwoli na poznanie ciekawej, często nieznanej, historii Stolicy Żuław. Dla mnie. dla pokolenia powojennego, to też są nasze dzieje i nasze korzenie.lbum Tiegenhof-Nowy Dwór Gdański to kolejna wspaniała publikacja na temat naszej pięknej Małej Ojczyzny, jaką są Żuławy. Cieszę się, że tak pokaźna kolekcja zdjęć przedwojennego Nowego Dworu Gdańskiego doczekała się profesjonalnego opracowania i publikacji. Przeglądając album czuję osobistą satysfakcję, gdyż od pewnego czasu namawiałem autora na to przedsięwzięcie. Sądzę, że album zachwyci każdego, ponieważ oglądając stare zdjęcia naszego miasta mamy okazję do natychmiastowego ich porównania ze stanem istniejącym. Konfrontacja ta pozwoli na poznanie ciekawej, często nieznanej, historii Stolicy Żuław. Dla mnie. dla pokolenia powojennego, to też są nasze dzieje i nasze korzenie.

Zbigniew Piórkowski Burmistrz Miasta i Gminy Nowy Dwór Gdański

Tradycją stało się, że Klub Nowodworski wspiera każdą inicjatywę służącą lepszemu poznaniu historii i tradycji Nowego Dworu Gdańskiego. Uważamy, że obiektywna wiedza, przekazywana z wielką pasją i profesjonalizmem, jest bardzo dobrym sposobem na pobudzenie refleksji nad dawnymi dziejami miejsca, w którym mieszkamy i żyjemy. Nawiązywanie do przeszłości może stać się również jednym ze źródeł nowych inspiracji w architekturze i zagospodarowaniu przestrzennym naszego miasta.radycją stało się, że Klub Nowodworski wspiera każdą inicjatywę służącą lepszemu poznaniu historii i tradycji Nowego Dworu Gdańskiego. Uważamy, że obiektywna wiedza, przekazywana z wielką pasją i profesjonalizmem, jest bardzo dobrym sposobem na pobudzenie refleksji nad dawnymi dziejami miejsca, w którym mieszkamy i żyjemy. Nawiązywanie do przeszłości może stać się również jednym ze źródeł nowych inspiracji w architekturze i zagospodarowaniu przestrzennym naszego miasta.

Album Tiegenhof-Nowy Dwór Gdański jest kolejnym krokiem w kierunku zbliżenia i pojednania narodów niemieckiego i polskiego.

w imieniu Stowarzyszenia Miłośników Nowego Dworu Gdańskiego Klub Nowodworski Ryszard Rostankowskiprezes, Barbara Cbudzyńska sekretarz, Bolesław Klein skarbnik

Am 1. Januar 1999 enstand der Kreis Nowy Dwór Gdański durch die Initiative von fiinf Gemeinden im Grofóen Werder und auf der Weichsel-Nehrung wieder neu. Dadurch stieg die Bedeutung der Stadt Nowy Dwór Gdański, die wieder Verwaltungssitz des Grofóen Werders wurde. Das brachte uns neue Entwicklungschancen und ist gleichzeitig eine Ankniipfung an die Tradition des Kreises Grofóes Werder. dessen Verwaltungssitz die Stadt in der Zeit zwischen den Kriegen war. Wir kónnen uns hier noch einmal davon iiberzeugen, dafó die Menschen kommen und gehen, der Ort auf der Erde aber unverandert bleibt. Der Bildband Tiegenhof-Nowy Dwór Gdański ist dafiir ein lebendiges Zeugnis. Die Leser dieses Buches kónnen sich mit Respekt vor dem Bild der ^C elt beugen. das trotz dem Lauf der Jahre und trotz geschichtlicher Veranderungen stets inspiriert und neue Generationen zum Handeln anregt.m 1. Januar 1999 enstand der Kreis Nowy Dwór Gdański durch die Initiative von fiinf Gemeinden im Grofóen Werder und auf der Weichsel-Nehrung wieder neu. Dadurch stieg die Bedeutung der Stadt Nowy Dwór Gdański, die wieder Verwaltungssitz des Grofóen Werders wurde. Das brachte uns neue Entwicklungschancen und ist gleichzeitig eine Ankniipfung an die Tradition des Kreises Grofóes Werder. dessen Verwaltungssitz die Stadt in der Zeit zwischen den Kriegen war. Wir kónnen uns hier noch einmal davon iiberzeugen, dafó die Menschen kommen und gehen, der Ort auf der Erde aber unverandert bleibt. Der Bildband Tiegenhof-Nowy Dwór Gdański ist dafiir ein lebendiges Zeugnis. Die Leser dieses Buches kónnen sich mit Respekt vor dem Bild der ^C elt beugen. das trotz dem Lauf der Jahre und trotz geschichtlicher Veranderungen stets inspiriert und neue Generationen zum Handeln anregt.

Romuald Drynko Starost des Kreises Nowy Dwór Gdański

er Bildband Tiegenhof - Nowy Dwór Gdański ist eine weitere wunderbare Publi-

kation liber unsere schóne kleine Heimat, die Żuławy (das Grofóe Werder). Es

freut mich, dafó eine so beachtliche Sammlung von Fotografien unserer Stadt vor dem Krieg professionell bearbeitet wurde und nun zur Veróffentlichung gelangt.

Beim Durchsehen dieses Bildbands empfinde ich persónliche Befriedigung. da ich den Au-, tor schon seit einiger Zeit zu solch einer Veróffentlichung iiberreden wollte. Ich denke. daft dieser Band jeden begeistert, weil man beim Betrachten der alten Fotos unserer Stadt die-se mit dem heutigen Aussehen vergleichen und dabei die haufig noch unbekannte Ge-schichte der Hauptstadt des Groften Werders kennenlemen kann. Fur mich. fur die Generationen nach dem Krieg ist auch das unsere Geschichte, sind das unsere Wurzeln

Zbignieu • Piórkou ski Biirgermeister der Stadt und Gemeinde Nowy Dwór Gdański

Es ist bereits Tradition, dafś der Klub Nowodworski jede Initiatńe unterstiitzt, die einem besseren Kennenlemen der Stadt und ihrer Traditionen dient. Wir sind der Meinung, dafS objektives Wissen, das mit Leidenschaft und Professionalitat weiter-gegeben wird, ein sehr gutes Mittel ist zum Nachdenken liber die friihere Geschichte des Or-tes, an dem wir wohnen und leben, anzuregen. Ankniipfen an die Yergangenheit kann auch zur Quelle neuer Inspirationen fiir Architektur und Raumgestaltung in unserer Stadt werden. Daruber hinaus ist der Bildband Tiegenhof-Nowy Dwór Gdański ein weiterer Schritt in Rich-tung einer Annaherung und Versóhnung zwischen dem polnischen und dem deutschen Volk.s ist bereits Tradition, dafś der Klub Nowodworski jede Initiatńe unterstiitzt, die einem besseren Kennenlemen der Stadt und ihrer Traditionen dient. Wir sind der Meinung, dafS objektives Wissen, das mit Leidenschaft und Professionalitat weiter-gegeben wird, ein sehr gutes Mittel ist zum Nachdenken liber die friihere Geschichte des Or-tes, an dem wir wohnen und leben, anzuregen. Ankniipfen an die Yergangenheit kann auch zur Quelle neuer Inspirationen fiir Architektur und Raumgestaltung in unserer Stadt werden. Daruber hinaus ist der Bildband Tiegenhof-Nowy Dwór Gdański ein weiterer Schritt in Rich-tung einer Annaherung und Versóhnung zwischen dem polnischen und dem deutschen Volk.

Im Namen des Vereins Stowamszenie Miłośników Nowego Dwom Gdańskiego Klub Nowodworski Ryszard Rostankowski. Yorsitzeiider, Barbara Chudz)'nska, Sekreldrin. Bolesław Klein. Scbatzmeister

Zielone Świątki 1985 roku ówczesny przewodniczący stowarzyszenia Tiegenhof-Kreis Grolses Werder - Gunter Jeglin przedstawi! album: „Tiegenhof und der Kreis Gro£es Werder in Bil-dem". Zdjęcia zebrał i uporządkował Kurt Zywietz. Książka ta od dawna jest nie cło zdobycia. I oto słyszymy, że w Nowym Dworze Gdańskim powstaje podobna publikacja w językach niemieckim i polskim. Zarząd stowarzyszenia Tiegenhof-Kreis Grolses Werder powitał tę inicjatywę z wielką radością. Jest bowiem niew iele publikacji o mieście Nowy Dwór Gdański (Tiegenhof) i powiecie żuławskim, lecz można się na nich wzorować i tworzyć następne. Jest to przedsięwzięcie trudne, ale wspaniałe. Określenie Mała Ojczyzna ma szczególne znaczenie nie tylko dla dawnych mieszkańców tego regionu. Gdzie są moje korzenie? - to pytanie zadają sobie nie tylko byli mieszkańcy Żuław, ich dzieci i w nuki, lecz także współcześni Żuławiacy.

Niemcy poszukują swych kor/en i. Polacy także czują, jak wielkie znaczenie dla kształtowania przyszłości ma poznanie przeszłości. Ten, kto wie skąd pochodzi, wie dokąd zmierza...

Dlatego poznanie swojej Małej Ojczyzny jest nie tylko przezwyciężeniem uprzedzeń z przeszłości, ale jednocześnie drogow skazem w przyszłość. Jesteśmy niezmiernie wdzięczni naszym polskim przyjaciołom z Nowego Dworu Gdańskiego, że w wydanej książce dokumentują dawne czasy i teraźniejszość, a zaw arte w niej fotografie objaśniają w dwóch językach. Być może publikacja ta pobudzi czytelników do dalszych poszukiwań.

w imieniu Zarządu Stowarzyszenia Tiegenhof-Kreis Grofses Werder Ott-Heinrich Stobbe, Michael Pauls, Rosmarie Hansen

Es war Pfingsten 1985. ais der damalige Vorsitzende des gemeinniitzigen Vereins Tiegenhof- Kreis Grolśes W erder e.V. - Gunter Jeglin den Mitgliedern einen Bildband verlegte mit dem Titel „Tiegenhof und der Kreis Grofśes Werder in Bildern". Die Fotos hatte Kurt Zywietz gesammelt und ausgewahlt. Das Buch ist seit langem nicht mehr erhaltlich.s war Pfingsten 1985. ais der damalige Vorsitzende des gemeinniitzigen Vereins Tiegenhof- Kreis Grolśes W erder e.V. - Gunter Jeglin den Mitgliedern einen Bildband verlegte mit dem Titel „Tiegenhof und der Kreis Grofśes Werder in Bildern". Die Fotos hatte Kurt Zywietz gesammelt und ausgewahlt. Das Buch ist seit langem nicht mehr erhaltlich.

Nun kommt aus Nowy Dwór Gd. die Nachricht, dass ein Buch in deutscher und polnischer Sprache ge-plant ist Der Vorstand des Vereins begriilśt dieses Vorhaben sehr. Uber die Stadt Tiegenhof und den Kreis GroBes Werder gibt es nur wenige Veróffentlichungen. Auf diese aufzubauen und sie zu erganzen, ist ein lobenswertes und fórderungswiirdiges Unterfangen.

Dem Begriff ..Heimat" kommt nicht nur bei den ehemaligen Einwohnern dieses Gebiets eine besondere Bedeutung zu. Die Frage: Wo sind meine Wurzeln? beschaftigt die ehemaligen deutschen Finwohner und dereń Kinder und Fnkel ebenso, wie die heutigen polnischen Finwohner.

Die Deutschen machen sich auf den Weg und suchen die Statten ihrer Vorfahren auf Die Polen spiiren wie wichtig fur die eigene Identitat und weitere Lebensgestaltung das Wissen um die Vergangenheit ist. Nur wer weilś, woher er kommt. weifó auch wohin er geht.

Darum. ist das Wissen um die Heimat nicht nur Vergangenheitsbewaltigung, sondern zugleich auch ein Wegweiser in die Zukunft. Wir sind unseren polnischen Freunden in Nowy Dwór Gd. dankbar, dass sie die Vergangenheit und Gegenwart in diesem Bildband dokumentieren und in kurzeń Texten zweisprachig erlautern. Yielleicht regt dieses Buch die Leser zu eigenen Nachforschungen an.

Gemeinniitziger Yerein Tiegenhof- Kreis Grofses Werder e.V. Fur den Yorstandgez. Ott-Heinńch Stobbe. Michael Pauls und Rosmarie Hansen

Nowy Dwór Gdański nazywany jest Stolicą Żuław. Rzeczywiście, pomiędzy Wisłą i Nogatem, na całych Żuławach delty Wisły, jest to najważniejszy ośrodek gospodarczy i administracyjny Od 1 stycznia 1999 roku ponownie jest siedzibą powiatu ziemskiego obejmującego obszar pięciu gmin położonych na Żuławach i Mierzei Wiślanej. Miasto posiada doskonałe połączenia komunikacyjne dzięki położeniu przy drogach o znaczeniu ponadregionalnym: Gdańsk-Warszawa i Gdańsk -Kaliningrad (droga krajowa nr 7, która jest fragmentem trasy międzynarodowej E77). Odległości od większych aglomeracji miejskich są niewielkie (Gdańsk 40 km, Warszawa 300 km, Elbląg 20 km, Kaliningrad 125 km).owy Dwór Gdański nazywany jest Stolicą Żuław. Rzeczywiście, pomiędzy Wisłą i Nogatem, na całych Żuławach delty Wisły, jest to najważniejszy ośrodek gospodarczy i administracyjny Od 1 stycznia 1999 roku ponownie jest siedzibą powiatu ziemskiego obejmującego obszar pięciu gmin położonych na Żuławach i Mierzei Wiślanej. Miasto posiada doskonałe połączenia komunikacyjne dzięki położeniu przy drogach o znaczeniu ponadregionalnym: Gdańsk-Warszawa i Gdańsk -Kaliningrad (droga krajowa nr 7, która jest fragmentem trasy międzynarodowej E77). Odległości od większych aglomeracji miejskich są niewielkie (Gdańsk 40 km, Warszawa 300 km, Elbląg 20 km, Kaliningrad 125 km).

J Położone nad Tugą miasto liczy 10,5 tysiąca mieszkańców. Wraz z 43 pobliskimi miejscowościami tworzy jednostkę samorządową Miasto i Gminę Nowy Dwór Gdański liczącą w sumie 18,7 tysiąca osób. Jest to jedna ze 123 podstawowych jednostek administracyjnych wchodzących w skład województwa pomorskiego. Miasto i Gmina Nowy Dwór Gdański jest członkiem Euroregionu Bałtyk zrzeszającego sąsiadujące regiony Danii, Szwecji, Polski, Rosji, Litwy i Łotwy^ft

Pomimo olbrzymich zniszczeń wojennych i często niewłaściwego gospodarowania w czasach ustroju socjalistycznego zachowało się wiele budynków i miejsc będących świadectwem niepowtarzalnej atmosfery i klimatu tego najniżej położonego (geograficznie) miasta w Polsce^Cząstkę magii właściwej wyłącznie temu miastu znajdą Czytelnicy w następnych rozdziałach tego albumu.

Man nennt Nowy Dwór Gdański (Tie-genhof) die Hauptstadt von Żuławy (des Groften Werders) und tatsach-lich ist die Stadt im ganzen Deltagebiet zwischen der Weichsel und der Nogat das wichtigste Wirt-schafts- und Verwaltungszentrum. Seit dem 1. Januar 1999 ist sie auch wieder der Sitz der Kreisverwaltung mit einem Gebiet, das flinf Ge-meinden im Grofóen Werder und auf der Nehrung umfafót. Die Stadt liegt sehr verkehrsgiinstig an Strafóen von uberregionaler Bedeutung: direkt an der Strecke Gdańsk-Warszawa (Danzig-War-schau) und Gdańsk-Kalinigrad (Danzig- Kónigs-berg) (die LandstraBe Nr.7, die Teil der interna-tionalen Ean nennt Nowy Dwór Gdański (Tie-genhof) die Hauptstadt von Żuławy (des Groften Werders) und tatsach-lich ist die Stadt im ganzen Deltagebiet zwischen der Weichsel und der Nogat das wichtigste Wirt-schafts- und Verwaltungszentrum. Seit dem 1. Januar 1999 ist sie auch wieder der Sitz der Kreisverwaltung mit einem Gebiet, das flinf Ge-meinden im Grofóen Werder und auf der Nehrung umfafót. Die Stadt liegt sehr verkehrsgiinstig an Strafóen von uberregionaler Bedeutung: direkt an der Strecke Gdańsk-Warszawa (Danzig-War-schau) und Gdańsk-Kalinigrad (Danzig- Kónigs-berg) (die LandstraBe Nr.7, die Teil der interna-tionalen E77 ist). Die Entfernung zu grofóeren Ballungsgebieten ist gering (Gdańsk Danzig 40 km, Warszawa/Warschau 300 km. Elbląg/Elbing 20 km und Kalinigrad/Kónigsberg 125 km)

Die Stadt an der Tuga/Tiege hat 10 500 Ein-wohner, und mit den 43 umliegenden Ortscha-ften hat sie insgesamt 18 "00 Einwohner und ist damit eine von 123 kommunalen Verwaltungsein-heiten der Wojewodtschaft Pommern. Die Stadt und Gemeinde Nowy Dwór Gdański ist Mitslied

j o

der Euroregion Ostsee, zu der die angrenzenden Regionen von Danemark, Schweden. Polen, Rus-sland, Litauen und Lettland gehóren.

Trotz ungeheurer Kriegszerstorungen und vielfach unsachgemalser Bewirtschaftung unter dem sozialistischen System sind \ iele Gebaude und Orte erhałten geblieben, die fiir die unwie-derholbare Atmosphare und das Klima dieser geografisch am tiefsten gelegenen Stadt Polens charakteristisch sind. Etwas vom besonderen Flair dieser Stadt finden Sie auf den folgenden Seiten dieses Buches.

! /1 fiifNS-

- i z i rn-! 'srl

1 UL^mksf^ ^^jfeijwKKj^.A ///

A t&Tfcri •» 3tf

*V<U t/Tm^r

V »V4 ''.' li

Ulf^ V>,

_ ■? &f»? >V

,, JfL^uJiUu .

- y - gr § /j. «_.• £^""

r— . ^jaaagr/.... ../^^rrebra*-"

~ ' T -J - -^^-3-1°1 ~** '. - J rj

HISTORIA GESCHICHTE

I Na obszarze współczesnego Nowego Dworu Gdańskiego jeszcze 8000 lat wcześniej, szumiały fale sięgającego w głąb lądu Zalewu Wiślanego. Stopniowo obfite namuły i nanosy spływające z rozległego dorzecza Wisły zmieniały krajobraz tworząc powiększające się kępy i wyspy. Z czasem, z pomocą piaszczystego wału Mierzei Wiślanej, który oddzielał deltę od Zatoki Gdańskiej, przekształcały się one w trwały ląd. Najwcześniejsze ślady bytności człowieka na Żuławach (datowane na 2500—1700 lat p.n.e.) wiążą się, przypuszczalnie, z osadnictwem o charakterze okresowym. W okresie neolitu, niedaleko Nowego Dworu Gdańskiego na terenie wsi Wybicko. istniały sezonowe warsztaty obróbki bursztynu. Całe wieki minęły, zanim w naturalny proces powstawania stałego lądu wmieszał się człowiek obwałowując główne i boczne ramiona ujściowe Wisły. Z połowy XIII wieku pochodzą dokumenty księcia Świętopełka świadczące o szerokim gospodarczym wykorzystaniu Żuław. Czasy książąt pomorskich pamiętają położone w sąsiedztwie Nowego Dworu Gdańskiego wczesnośredniowieczne osady na terenie obecnych wsi Orłowo i Lubieszewa ) Pierwszą wsią o znanej dacie lokacji (1292) była jednak wieś Petershaydn (nazwana później Peter-shagen, a obecnie Żelichowo) założona nad rzeką Tugą (najstarsze zapisy nazwy z 1247 roku -

Auf dem Gebiet des heutigen Nowy Dwór Gdański rauschte noch vor 8000 Jahren das Was-ser des tief ins Land hinein reichenden Weichsel-haffs. Schlamm und Schwemmland. welche die Weichsel und ihre Nebenfliisse in Massen mit sich brachten, veranderten die Landschaft schrittwe-ise, indem sie hunderte oder gar tausende von kleinen Inselchen und bewachsenen Inseln (Wer-dern) bildeten, die ihrerseits im Laufe der Zeit und mit Hilfe des sandigen Walls der Weichsel-nehrung, die das Delta von der Danziger Bucht

O" o

trennte, allmahlich zu festem Lind wurden.

Die friihesten Spuren menschlichen Lebens im Grofien Werder (um 2500 - 1700 v.Chr.) be-ruhen hóchstwahrscheinlich auf voriibereehen-

o

der Besiedelung. In der Neusteinzeit existienen in der Nahe von Tiegenhof auf dem Gebiet von Beiershorst (Wybicko) zeitweise Bernstein-werkstatten. Doch ganze Jahrhunderte vergin-gen, bis der Mensch anfing, in den natiirlichen Prożek der Landentstehung einzugreifen, indem er Walie entlang der Haupt- und Nebenarme der Weichsel baute. Aus der Mitte des 13. Jh. kom-men Dokumente des Herzogs Świętopełk, die von einer weitreichenden wirtschaftlichen Nut-zung des Werders zeugen. Die Zeit der Pom-mernherzoge erlebten auch die friihmittelalterli-chen Siedlungen auf dem Gebiet des heutigen

Tvia, Tuia). Jeden z członów nazwy wsi oznacza ..leśną przesiekę". Historyczną szansą, jak się później okazało doskonałe wykorzystaną, było scalenie całych Żuław w jednym organizmie politycznym jakim było Państwo Zakonu Krzyżackiego. Na XIV stulecie przypada okres zorganizowanej akcji osiedleńczej, podczas której kolejni Wielcy Mistrzowie nadawali akty założycielskie wielu nowym, lub do tej pory zniszczonym przez powodzie, wsiom. W sposób systemowy rozpoczęto prace melioracyjne. W 1407 wydano „Die gemeine Landtafel", dokument zrzeszający mieszkańców Żuław w samorząd, którego zadaniem było dbanie o stan urządzeń wodnych i osuszanie nowych terenów. Organizacja ta przetrwała praktycznie

Orłowo (Orloff) und Lubieszewo (Ladekopp). Das erste Dorf, von dem man ein konkretes Grlindungs-Datum kennt, war jedoch die Ort-schaft Petershaydn (spater Petershagen, heute Żelichowo) an derTiege (Tuga) (dereń erste Na-mensnennung aus dem Jahr 1247 kommt - Tvia, Tuia), die 1292 gegriincłet worden war, und das mit seinem zweiten Namensteil (-haydn, -hagen) auf eine „Waldschneise" hindeutet.

Eine historische Ch-ance, die, wie sich spater zeigen sollte, ideał genutzt wurde, war die Zu-sammenlegung des ganzen Werdergebiets zu einem einheitlichen politischen Organismus, dem Staat des Kreuzritterordens. Das 14. Jh. war eine Periode organisierter Besiedelung, im Zuge do czasów współczesnych. Z okresu średniowiecza zachowały się w okolicy Nowego Dworu Gdańskiego piękne gotyckie kościoły w Kmieci-nie, Marynowach. Tui, Lubieszewie, Orłowie i Że-lichowie-Cyganku.

'Pokój toruński zawarty 19 października 1466 r. po wyniszczającej wojnie trzynastoletniej spowodował powrót Żuław pod panowanie polskie. Część terenu Żuław Wielkich stała się osobistą własnością polskich królów. Granicę królewszczyzny i obszarów będących w posiadaniu miasta Elbląga stanowiła m.in. tzw. Czarna Tama (Schwartze Tam, później Schwarzer Wall), której dawny przebieg wyznacza współczesna nowodworska ulica Warszawska (od skrzyżowania z ulicą Sienkiewicza). Spustoszenia spowodowane wojną trzynastoletnią nie były łatwe do naprawienia. Królewska kasa świeciła pustkami. W tej sytuacji żuławskie wsie stały się przedmiotem zastawu za pożyczki udzielane polskim królom przez gdańskich mieszczan. W 1457 roku za 7000 złotych dukatów król Kazimierz Jagiellończyk zastawił cały okręg szkarpawski, a w 1472 roku w zastaw za liczne dostaw)' sukna dla polskich wojsk dał gdańskiemu rajcy Rudlofowi Feldstedt wieś Schónsee (Jeziernik).

\ Dziedzicem wielkiej fortuny rodziny Feldstedt, w tym również właścicielem praw do Je-ziernika, zostaje po śmierci Rudlofa w 1498 roku jego syn Reinhold. W trakcie trwającej od 1477 roku rywalizacji rodziny Feldstedt z inną bogatą gdańską rodziną Ferber, skupia on w swoich rękach kolejne połacie Żuław. W 1510 roku otrzymuje w zastaw za pożyczone królowi Zygmuntowi Staremu pieniądze kolejne wsie: Schoneberg (Ostaszewo), Ladekopp (Lubieszewo), Orloff (Orłowo) i Tiege (Tuja). Tenże król w listopadzie 1515 roku zapewnia go, że Lubieszewo, Orłowo i Tuja zostaną mu przekazane dożywotnio wraz z prawem do zakupu Ostaszewa. Transakcja ta oznacza faktyczne wydzielenie z ekonomii mal-borskiej odrębnej dzierżawy nazwanej później te-nutą lub też ekonomią nowodworską.

derer die Hochmeister des Ordens vielen neuen oder nach Uberschwemmungen wiederaufge-bauten Dórfern eine Griindungsurkunde verlie-hen. Man begann nun, systematisch das Land trockenzulegen. Die 1407 herausgegebene ..Ge-meine Landtafel" schloB die Bewohner des Werders zu einer politischen Einheit in Selbsuerwal-tung zusammen, cleren Aufgabe es war. Entwasserungseinrichtungen zu warten und neue Gebiete trockenzulegen. Diese Organisa-tion hatte praktisch bis in die Moderne Bestand. Aus dem Mittelalter sind in der Gegend von Tie-genhof schóne gotische Kirchen erhalten. so in Fiirstenau, xMarienau. Tiege, Ladekopp. Orloff und Tiegenhagen (Kmiecin, Marynowy. Tuja. Lubieszewo. Orłowo und Żelichowo-Cyganek).

Durch den Thorner Frieden. der den ver-nichtenden 13-jahrigen Kriegam 19.10.1466 be-enclete. kam das Werder wieder unter polnische Herrschaft. Ein Teil des Grofóen Werders wurde persónliches Eigentum der polnischen Kónige. Die Grenze zwischen den kónislichen Giitern

o

und denen, die zur Stadt Elbing gehórten, war u.a. die sog Schwartze Tam. (spater Schwarzer Wall), dereń Verlauf die heutige ul. Warszawska in Tiegenhof (Nowy Dwór) bezeichnet (ab Kreuzung Sienkiewicza).

Die Verwiistungen des 13-jahrigen Krieges waren nicht leicht zu beheben. Die kónigliche Kasse war leer. In dieser Situation wurden die werderschen Dórfer zum Pfand fiir Darlehen. die der polnische Konig von Danziger Biirgern bekam. 145" pfandete der Konig Kazimierz Jagiełło den ganzen Scharpau-Kreis fur ""000 Gold-dukaten, und U~2 gab er dem Danziger Rat-sherrn Rudolf Feldstedt fiir eine umfangreiche Tuchlieferung fiir das polnische Heer das Dorf Schónsee (leziernik).

Der Erbe des grolsen Vermogens der Familie Feldstedt einschlielslich der Rechte an Schónsee ist nach Rudolfs Tod 1498 sein Sohn Reinhold. Im Laufe einer seit 1-T~ dauemden Ri\ alitat mit

W tym miejscu warto poznać niezwykłą historię. która pośrednio położyła podwaliny pod powstanie Nowego Dworu Gdańskiego.