Hit na klasówkę! Historia klasa 5. Od życia pierwszych ludzi do monarchii stanowej w Polsce. ebook

Historia klasa 5n

Od życia pierwszych ludzi do monarchii stanowej w Polsce

Tytuł: Od życia pierwszych ludzi do monarchii stanowej w Polsce.

Tytuł serii: Hit na klasówkę

Autor: @mz_learning_know

Copyright © 2026 Magdalena Zelmańska-RecławISBN: 978-83-68832-35-8

Przy przygotowaniu tej publikacji korzystano z pomocy narzędzi sztucznej inteligencji, szczególnie podczas edycji tekstu.

Gdańsk, 2026

Ucz się wygodniej z MZ Learning

Skorzystaj z bezpłatnych materiałów zgodnych z treścią tej książki:

Materiały znajdziesz na mzlearning.pl.

Spis treści

Pierwsze cywilizacje

Życie pierwszych ludzi

Miasta-państwa Mezopotamii

W Egipcie faraonów

W starożytnym Izraelu

Cywilizacje Indii i Chin

Od hieroglifów do alfabetu

Starożytna Grecja

Demokratyczne Ateny

Sparta i wojny z Persami

Bogowie i mity

Kultura starożytnej Grecji

Imperium Aleksandra Wielkiego

Starożytny Rzym

Ustrój starożytnego Rzymu

Imperium Rzymskie

Życie w Wiecznym Mieście

Dokonania starożytnych Rzymian

Początki chrześcijaństwa

Początki średniowiecza

Bizancjum w czasach świetności

Arabowie i początki islamu

Nowe państwa w Europie

Konflikt papiestwa z cesarstwem

Wyprawy krzyżowe

Społeczeństwo średniowiecza

System feudalny

Epoka rycerzy

Średniowieczne miasto i wieś

Kościół w średniowieczu

Sztuka średniowiecza

Polska pierwszych Piastów

Zanim powstała Polska

Mieszko I i początki Polski

Polska Bolesława Chrobrego

Kryzys i odbudowa państwa polskiego

Rządy Bolesława Krzywoustego

Społeczeństwo w czasach pierwszych Piastów

Polska w XIII–XV wieku

Rozbicie dzielnicowe

Zjednoczenie Polski

Czasy Kazimierza Wielkiego

Unia polsko-litewska

Czasy świetności dynastii Jagiellonów

Monarchia stanowa w Polsce

Bibliografia / Warto przeczytać

mzlearning.pl

Pierwsze cywilizacje

Życie pierwszych ludzi

Przodkowie współczesnych ludzi

Najstarsi przodkowie człowieka, czyli praludzie, żyli około 4 milionów lat temu w Afryce.

Różnili się od ludzi współczesnych: byli bardziej owłosieni, chodzili pochyleni, mieli dłuższe ręce i mniejszy mózg.

Z czasem przodkowie człowieka zmieniali się: stawali się wyżsi, mniej owłosieni i coraz bardziej wyprostowani. Ten długi proces zmian nazywamy ewolucją.

Najważniejsi przodkowie człowieka:

Praludzie używali prostych narzędzi, na przykład kamieni i kijów. Jednym z nich był pięściak, czyli kamienne narzędzie o ostrych krawędziach, dopasowane do dłoni. Używano go między innymi do cięcia skór.

Ogień był bardzo ważny, ponieważ dawał ciepło, chronił przed dzikimi zwierzętami, pozwalał piec mięso i ułatwiał życie w chłodniejszych miejscach.

Ważnym osiągnięciem było też wykształcenie się mowy, dzięki której ludzie mogli przekazywać sobie informacje i doświadczenia.

Od myśliwego do rolnika

Początkowo ludzie zdobywali pożywienie dzięki zbieractwu i myślistwu. Zbierali owoce, korzonki, ślimaki i ptasie jaja. Polowali na zwierzęta, często w grupach.

W poszukiwaniu pożywienia ludzie przenosili się z miejsca na miejsce, czyli prowadzili koczowniczy tryb życia.

Mieszkali w jaskiniach albo w prostych szałasach.

Około 10 tysięcy lat p.n.e. ludzie zaobserwowali, że z ziaren zbóż wyrastają nowe rośliny. Z czasem nauczyli się je wysiewać i zbierać plony. Tak narodziło się rolnictwo. Dzięki uprawie ziemi ludzie mogli mieszkać stale w jednym miejscu, czyli prowadzić osiadły tryb życia.

Początki rolnictwa wiązały się z hodowlą zwierząt, między innymi owiec, kóz i świń.

Proces przejścia od koczowniczegodo osiadłego trybu życia dzięki rolnictwu i hodowli nazywamy rewolucją neolityczną.

Skutki rewolucji neolitycznej to: zakładanie stałych osad, budowanie domów, uprawa zbóż i hodowla zwierząt. Dzięki temu ludzie mieli pożywienie przez cały rok.

Najstarsi przodkowie człowieka żyli w Afryce. Z czasem człowiek rozumny rozprzestrzenił się na inne kontynenty.

Jak żyli ludzie w czasach prehistorycznych?

Koczowniczy tryb życia:

Osiadły tryb życia:

Od epoki kamienia do epoki żelaza

Dzieje człowieka dzieli się na epoki, których nazwy pochodzą od materiałów używanych do wyrobu narzędzi i broni.

Epoka kamienia – okres, w którym narzędzia i broń wykonywano głównie z kamienia. Kamień był trudny w obróbce, a jego ostrza szybko się tępiły.

Epoka brązu – okres, w którym ludzie zaczęli powszechnie używać brązu. Brąz powstawał z miedzi i cyny. Był twardszy od miedzi i nadawał się do wyrobu broni, narzędzi oraz ozdób.

Epoka żelaza – okres, w którym ludzie zaczęli wykorzystywać żelazo. Było ono bardziej wytrzymałe niż brąz. Wyrabiano z niego między innymi siekiery, ostrza włóczni, haczyki i ozdoby. Epoka żelaza trwa do dziś.

Narzędzia metalowe były lepsze od kamiennych, ponieważ były trwalsze, mocniejsze i skuteczniejsze.

Jak wytapiano żelazo?

Dawniej żelazo otrzymywano z rudy żelaza w piecach zwanych dymarkami. Piec budowano z kamienia i gliny, wypełniano rudą żelaza oraz węglem drzewnym. W wysokiej temperaturze powstawała bryła żelaza. Aby ją wyjąć, trzeba było rozbić piec. Potem kowal wykuwał z żelaza potrzebny przedmiot.

Dziś żelazo wytapia się z rud w hutach. W ogromnych piecach rudę żelaza topi się w temperaturze około 1500 stopni Celsjusza.

Współczesne piece hutnicze można wykorzystywać wielokrotnie.

W hutach łatwiej kontrolować temperaturę i przebieg wytopu. Hutnicy pracują w ognioodpornych kombinezonach.

Podsumowanie

Najstarsi przodkowie człowieka żyli w Afryce około 4 milionów lat temu. Z czasem zdobywali nowe umiejętności, takie jak używanie narzędzi, opanowanie ognia i porozumiewanie się za pomocą mowy.

Początkowo ludzie prowadzili koczowniczy tryb życia, czyli przenosili się z miejsca na miejsce w poszukiwaniu pożywienia zdobywanego dzięki zbieractwu i myślistwu. Później nauczyli się uprawiać ziemię i hodować zwierzęta. Dzięki temu zaczęli prowadzić osiadły tryb życia. Ta zmiana to rewolucja neolityczna.

W dziejach człowieka wyróżnia się epokę kamienia, epokę brązu i epokę żelaza. Ich nazwy pochodzą od materiałów używanych do wyrobu narzędzi i broni.

Upewnij się, że pamiętasz:

Terminy:

Na mapie:

Najważniejsze informacje:

Miasta-państwa Mezopotamii

Cywilizacje wielkich rzek

Pierwsze cywilizacje powstawały nad wielkimi rzekami, ponieważ rzeki dawały wodę potrzebną do życia i uprawy roślin.

Jedną z takich krain była Mezopotamia, położona na Bliskim Wschodzie, czyli obszarze leżącym na styku Europy, Azji i Afryki. Mezopotamia oznacza krainę między rzekami, ponieważ leżała między Tygrysem i Eufratem.

Tygrys i Eufrat co roku wylewały, nawadniały ziemię i zostawiały na niej żyzny muł. Dzięki temu rolnicy uzyskiwali wysokie plony, nawet kilka razy w roku.

W gorącym klimacie Mezopotamii najlepiej nadawały się do uprawy ziemie położone blisko rzek. Aby doprowadzić wodę także do dalszych pól, ludzie budowali kanały nawadniające, czyli rowy doprowadzające wodę na pola uprawne. Przy ich kopaniu i oczyszczaniu pracowało wielu ludzi, dlatego potrzebny był nadzór. Z czasem zarządcy zyskiwali coraz większą władzę, a robotnicy stawali się ich poddanymi. W ten sposób powstawały pierwsze miasta i państwa.

Cywilizacja to rozwinięte społeczeństwo z własnym państwem. Bardziej zaawansowane cywilizacje budowały miasta i posługiwały się pismem.

Wielkie rzeki ułatwiały transport i handel, dlatego nad nimi rozwijały się osady, miasta, rzemiosło i wymiana towarów.

Cywilizacja Sumerów

Pierwszą cywilizację w Mezopotamii stworzyli Sumerowie. Osiedlili się nad Tygrysem i Eufratem w połowie IV tysiąclecia p.n.e.

Sumerowie zakładali miasta-państwa, czyli niewielkie państwa obejmujące miasto otoczone murami oraz jego najbliższą okolicę. Na czele miasta-państwa stał król. Pomagali mu urzędnicy, którzy pobierali podatki, czyli obowiązkowe opłaty w pieniądzach lub towarach przekazywane państwu na jego potrzeby, oraz nadzorowali pracę poddanych.

Mieszkańcy sumeryjskich miast-państw wykonywali różne zajęcia:

Dokonania Sumerów

Najważniejszym osiągnięciem Sumerów było stworzenie pisma. Było to pismo klinowe, którego znaki odciskano na miękkich glinianych tabliczkach za pomocą zaostrzonej trzciny. Dzięki pismu ludzie mogli utrwalać, przechowywać i przekazywać informacje.

Sumerom przypisuje się wynalezienie koła, żagla i koła garncarskiego.

Rozwijali również matematykę. Stosowali system liczenia oparty na liczbie 60, używany do dziś przy mierzeniu czasu oraz obliczaniu kątów.

W sumeryjskim mieście-państwie

Jednym z najważniejszych sumeryjskich miast-państw było Ur. Leżało w pobliżu ujścia Eufratu do morza, dlatego było ważnym portem i bogatym ośrodkiem handlowym.

W sumeryjskim mieście ważną rolę odgrywały:

W Babilonii

W II tysiącleciu p.n.e. nad Tygrysem i Eufratem powstała Babilonia. Jej stolicą był Babilon, jedno z najwspanialszych miast starożytności. Słynął z pałaców, świątyń, potężnych murów obronnych, handlu i rzemiosła.

Okres największej potęgi Babilonii przypada na XVIII wiek p.n.e., gdy rządziłkról Hammurabi. Podbił on dużą część Mezopotamii, w tym sumeryjskie miasta-państwa.

Hammurabi kazał spisać prawa obowiązujące w jego państwie. Tak powstał Kodeks Hammurabiego, czyli jeden z najstarszych uporządkowanych zbiorów praw. Ponieważ prawa zostały spisane, można mówić o prawie skodyfikowanym. Różniło się ono od prawa zwyczajowego, które opierało się na przyjętych zwyczajach. Kary w Kodeksie Hammurabiego były bardzo surowe. Zasada „oko za oko, ząb za ząb” oznaczała, że kara miała odpowiadać wyrządzonej krzywdzie.

Babilończycy przejęli wiele osiągnięć Sumerów, ale sami także rozwijali naukę. Byli dobrymi matematykami i astronomami. Obserwowali niebo i opracowali dwunastomiesięczny kalendarz, w którym tydzień miał siedem dni.

Współcześnie

Na obszarze dawnej Mezopotamii leżą dziś między innymi Irak, Turcja i Syria. Pozostałości dawnych miast sumeryjskich i babilońskich badają archeolodzy.

Największym współczesnym miastem tego obszaru jest Bagdad, stolica Iraku.

Podsumowanie

Mezopotamia była krainą położoną na Bliskim Wschodzie, między Tygrysem i Eufratem. Nazywa się ją kolebką cywilizacji, ponieważ powstały tam jedne z najstarszych miast, państw i wynalazków. Rozwojowi cywilizacji sprzyjały wielkie rzeki, które nawadniały ziemię, ułatwiały rolnictwo, transport i handel.

Pierwszą cywilizację w Mezopotamii stworzyli Sumerowie. Zakładali miasta-państwa, budowali kanały nawadniające, rozwijali rolnictwo, rzemiosło i handel.

Ich najważniejszym osiągnięciem było stworzenie pisma. Sumeryjskie pismo nazywamy klinowym. Przypisuje im się także wynalezienie koła, żagla i koła garncarskiego.

W II tysiącleciu p.n.e. w Mezopotamii powstała Babilonia. Jej najpotężniejszym władcą był Hammurabi, który kazał spisać prawa obowiązujące w jego państwie. Tak powstał Kodeks Hammurabiego.

Babilończycy rozwijali matematykę i astronomię oraz opracowali kalendarz zbliżony do używanego współcześnie.

Upewnij się, że pamiętasz:

Terminy:

Ludy i państwa:

Na mapie:

Najważniejsze informacje:

W Egipcie faraonów

Egipt darem Nilu

W starożytności, około 3 tysięcy lat p.n.e., w północnej Afryce, w dolinie Nilu, powstało państwo egipskie. Egipt był rozwiniętą cywilizacją: Egipcjanie stworzyli silne państwo, posługiwali się pismem, wznosili monumentalne budowle oraz rozwijali naukę i religię.

Nil co roku wylewał, nanosząc na pola żyzny muł. Dzięki temu możliwa była uprawa ziemi, rozwój rolnictwa i powstanie silnego państwa.

Określenie „Egipt darem Nilu” oznacza, że starożytny Egipt istniał dzięki tej rzece. Życie ludzi koncentrowało się blisko Nilu, ponieważ dalej rozciągała się pustynia. Egipcjanie budowali kanały nawadniające, które doprowadzały wodę na pola.

Egipt i jego mieszkańcy

Społeczeństwo Egiptu przypominało piramidę. Im wyższą pozycję zajmowała dana grupa, tym więcej miała praw.

Najważniejsze grupy społeczne w Egipcie:

Faraon był uznawany przez poddanych za przedstawiciela bogów na ziemi. Zazwyczaj faraonami zostawali mężczyźni, ale w XV wieku p.n.e. Egiptem rządziła także kobieta – królowa Hatszepsut.

Świat pełen bogów

Egipcjanie wierzyli w wielu bogów. Takie wierzenia nazywamy politeizmem. Według Egipcjan bogowie odpowiadali za zjawiska przyrodnicze, na przykład wylewy Nilu oraz wschody i zachody słońca.

Na cześć bogów Egipcjanie budowali świątynie. Kapłani odprawiali w nich obrzędy religijne, a wierni składali ofiary z płodów rolnych, wyrobów rzemieślniczych i kosztowności.

Jednym z najważniejszych egipskich bogów był Ra, bóg słońca i pan wszechświata.

Wiara w życie po śmierci

Egipcjanie wierzyli w życie pozagrobowe. Uważali, że po śmierci człowiek i jego uczynki były osądzane przez boga Ozyrysa.

Dusza zmarłego miała istnieć tak długo, jak długo ciało pozostawało zachowane w nienaruszonym stanie. Z tego powodu ciała faraonów i wysokich dostojników poddawano mumifikacji, czyli specjalnemu przygotowaniu zwłok do pochówku. Podczas mumifikacji usuwano wnętrzności, balsamowano ciało i owijano je bandażami. Tak powstawała mumia.

Mumię składano w bogato zdobionej trumnie, czyli sarkofagu, a następnie umieszczano w piramidzie albo w grobowcu wykutym w skale.

Egipskie piramidy

Piramidy były wspaniałymi grobowcami budowanymi dla niektórych faraonów. Wewnątrz piramidy znajdował się system korytarzy prowadzących do komory grobowej. Po złożeniu ciała faraona i kosztowności wejście do grobowca ukrywano.

Największe i najbardziej znanepiramidy w Gizie powstały w III tysiącleciu p.n.e. dla faraonów Cheopsa i Chefrena. Obok nich znajduje się Sfinks, czyli ogromny posąg przypominający lwa z ludzką głową.

Budowa piramid wymagała pracy wielu osób. Kamienne bloki transportowano Nilem z odległych kamieniołomów, a do ich podnoszenia używano prostych dźwigów.

Skarb Tutanchamona

W 1922 roku Howard Carter odkrył w Dolinie Królów nienaruszony grobowiec faraona Tutanchamona. Znaleziono w nim mumię władcy oraz ponad pięć tysięcy przedmiotów, w tym kosztowności i rzeczy codziennego użytku. Według wierzeń Egipcjan zmarły potrzebował ich w życiu pozagrobowym.

Jedna z trumien Tutanchamona była wykonana z czystego złota. Przedstawiony na niej faraon trzymał w dłoniach egipskie symbole władzy – bicz i laskę pasterską.

Dorobek cywilizacyjny Egipcjan

Egipcjanie stworzyli wysoko rozwiniętą cywilizację i dokonali wielu odkryć oraz wynalazków. Opracowali pismo obrazkowe, czyli hieroglify, używane głównie do zapisywania tekstów religijnych i dokumentów państwowych. Uproszczoną wersją pisma zapisywano także utwory literackie.

Do najważniejszych osiągnięć Egipcjan należały:

Dzięki mumifikacji Egipcjanie poznawali budowę ludzkiego ciała. Potrafili wykonywać skomplikowane operacje i mieli wiedzę o sercu oraz jego funkcjach.

Współcześnie

W XX wieku podczas budowy wielkiej tamy na Nilu zagrożone zalaniem były liczne zabytki starożytnego Egiptu. Aby je uratować, przenoszono je w wyżej położone miejsca. Jednym z takich zabytków była świątynia Abu Simbel, wykuta w skale i poświęcona bogom słońca. Została pocięta na części, a potem odtworzona w nowym miejscu około 65 metrów wyżej. Pracami kierował polski archeolog, profesor Kazimierz Michałowski.

Podsumowanie

Starożytny Egipt powstał około 3 tysięcy lat p.n.e. w Afryce, nad Nilem. Nazywano go darem Nilu, ponieważ dzięki corocznym wylewom tej rzeki możliwa była uprawa ziemi i rozwój silnego państwa.

Na czele Egiptu stał faraon, który miał nieograniczoną władzę i był uznawany za przedstawiciela bogów na ziemi. Społeczeństwo egipskie tworzyli także kapłani, urzędnicy, żołnierze, rzemieślnicy, chłopi i niewolnicy.

Egipcjanie byli politeistami, czyli wierzyli w wielu bogów. Wierzyli też w życie po śmierci, dlatego mumifikowali ciała zmarłych i składali je w sarkofagach oraz grobowcach. Dla faraonów budowano piramidy.

Najważniejsze osiągnięcia Egipcjan to hieroglify, monumentalne budowle, rozwój matematyki, medycyny oraz opracowanie kalendarza na podstawie obserwacji astronomicznych.

Upewnij się, że pamiętasz:

Terminy:

Osoby i zabytki:

Na mapie:

Najważniejsze informacje:

W starożytnym Izraelu

Burzliwe dzieje Izraelitów

Głównym źródłem wiedzy o najdawniejszych dziejach Izraelitów jest Biblia. Naukowcy nie są zgodni co do wielu szczegółów tych wydarzeń, dlatego część informacji przedstawia się jako przekazy biblijne.

Według przekazów biblijnych Izraelici, nazywani też Żydami, początkowo żyli w Mezopotamii jako koczownicze plemię. Pod wodzą Abrahama wyruszyli na zachód do Palestyny, nazywanej w starożytności Ziemią Kanaan.

Palestyna miała być ziemią, którą Bóg obiecał Abrahamowi i jego potomkom, dlatego nazywano ją Ziemią Obiecaną.

Później Izraelici przenieśli się do Egiptu w poszukiwaniu lepszych warunków życia. Z czasem faraonowie uczynili z nich niewolników.

Około XIII wieku p.n.e. Izraelici pod wodzą Mojżesza opuścili Egipt i wrócili do Palestyny. Według Biblii Mojżesz otrzymał od BogaDziesięcioro Przykazań.

Po powrocie do Palestyny Izraelici rozpoczęli stopniowy podbój tych ziem, a na początku X wieku p.n.e. utworzyli własne państwo.

Abraham – postać uznawana za ojca narodu żydowskiego.

Plemię – grupa spokrewnionych rodów, które wspólnie zamieszkują określony obszar.

Palestyna – kraina położona między rzeką Jordan a wschodnim wybrzeżem Morza Śródziemnego.

Ziemia Obiecana – ziemia, którą według Biblii Bóg obiecał Abrahamowi i jego potomkom.

Okres świetności i niewola babilońska

Według Biblii okres największej potęgi starożytnego Izraela przypada na czasy króla Dawida i jego synaSalomona.

Dawid zjednoczył plemiona izraelskie, zdobył Jerozolimę i uczynił ją stolicą państwa.

Salomon słynął z mądrości i rozpoczął budowę Świątyni Jerozolimskiej.

Po śmierci Salomona państwo Izraelitów podzieliło się i stopniowo słabło.

Na początku VI wieku p.n.e. Babilończycyzdobyli Jerozolimę i uprowadzili Izraelitów w niewolę. Ten okres nazywamy niewolą babilońską.

Po upadku Babilonii Żydzi wrócili do Palestyny, ale w kolejnych stuleciach ich ziemie były podbijane przez różne państwa.

W I wieku p.n.e. Palestynę zajęli Rzymianie. W I i II wieku n.e. powstania Żydów przeciwko Rzymianom zakończyły się klęską, a wielu Żydów zostało wypędzonych z Palestyny i rozproszonych po świecie.

Wyznawcy Jahwe

Religia Żydów to judaizm. W starożytności wyróżniała się monoteizmem, czyli wiarą w jednego Boga, którego Żydzi nazywali Jahwe.

Świętą księgą judaizmu jest Biblia hebrajska. Jej pierwszych pięć ksiąg nazywamy Torą. Tora rozpoczyna się Księgą Rodzaju, która opisuje stworzenie świata przez Boga oraz najstarsze dzieje Izraelitów. Dla chrześcijan Tora jest częścią Starego Testamentu.

Według Tory Bóg objawił się Abrahamowi, nakazał mu czcić tylko siebie i obiecał jego potomkom Ziemię Kanaan jako Ziemię Obiecaną.

Najważniejsze zasady judaizmu zawiera Dekalog, czyli Dziesięcioro Przykazań. Według Biblii Mojżesz otrzymał je od Boga na górze Synaj. Kamienne tablice z Dekalogiem umieszczono w Arce Przymierza, czyli specjalnej skrzyni przechowywanej później w Świątyni Jerozolimskiej.

W czasie niewoli babilońskiej wiarę Żydów podtrzymywali prorocy, czyli przywódcy religijni przekonani o swoim powołaniu przez Boga. Nauczali oni o Mesjaszu, który miał wyzwolić Żydów, odbudować świątynię i utworzyć potężne królestwo Izrael. Wyznawcy judaizmu do dziś czekają na jego przyjście.

Żydzi spotykają się i modlą w synagogach, a nauczycielem religijnym w judaizmie jest rabin.

Judaizm i chrześcijaństwo łączy wiara w jednego Boga oraz uznawanie Dziesięciorga Przykazań. W obu religiach ważna jest Biblia. Różnią się między innymi tym, że wyznawcy judaizmu wciąż czekają na przyjście Mesjasza.

Świątynia Jerozolimska

Świątynia Jerozolimska była jedyną świątynią Żydów poświęconą Jahwe. Według Biblii miejsce jej budowy wskazał król Dawid, a budowę rozpoczął król Salomon. W świątyni przechowywano Arkę Przymierza.

Pierwszą Świątynię Jerozolimską zburzyli Babilończycy w VI wieku p.n.e.

Później odbudowano ją jako Drugą Świątynię Jerozolimską, którą w I wieku n.e. zniszczyli Rzymianie. Jedyną zachowaną do dziś pozostałością Drugiej Świątyni jest Ściana Płaczu.

Menora to siedmioramienny świecznik będący symbolem judaizmu i narodu żydowskiego.

Współcześnie

Przez około dwa tysiące lat Żydzi nie mieli własnego państwa. Dopiero w 1948 roku na terenie Palestyny powstało współczesne niepodległe państwo Izrael. Jego symbolami są gwiazda Dawida i menora.

Do największych miast Izraela należą Jerozolima, Tel Awiw-Jafa i Hajfa.

Jerozolima jest świętym miastem dla wyznawców trzech religii: judaizmu, chrześcijaństwa i islamu.

Podsumowanie

Izraelici, nazywani też Żydami, według przekazów biblijnych przybyli do Palestyny z Mezopotamii pod wodzą Abrahama. Później przenieśli się do Egiptu, gdzie popadli w niewolę. Około XIII wieku p.n.e. pod wodzą Mojżesza opuścili Egipt i wrócili do Palestyny.

Okres największej potęgi starożytnego Izraela przypada według Biblii na czasy Dawida i Salomona. Dawid zjednoczył plemiona izraelskie i uczynił Jerozolimę stolicą państwa, a Salomon rozpoczął budowę Świątyni Jerozolimskiej.

Religia Żydów to judaizm. Jest to religia monoteistyczna, ponieważ jej wyznawcy wierzą w jednego Boga – Jahwe. Świętą księgą judaizmu jest Biblia hebrajska, a jej pierwszych pięć ksiąg nazywamy Torą. Najważniejsze zasady judaizmu zawiera Dekalog.

Upewnij się, że pamiętasz:

Terminy:

Osoby i postaci biblijne:

Abraham, Mojżesz, Dawid, Salomon.

Na mapie:

Najważniejsze informacje:

Cywilizacje Indii i Chin

W dolinie Indusu

Jedna z najstarszych cywilizacji Azji narodziła się w III tysiącleciu p.n.e. w dolinie rzeki Indus, na terenach dzisiejszych Indii i Pakistanu.

Mieszkańcy doliny Indusu budowali kanały nawadniające, dzięki którym mogli uprawiać żyzne ziemie. Ich cywilizacja miała charakter miejski. W miastach wznoszono domy z wypalanej cegły, budowano wodociągi i kanalizację.

Ludność doliny Indusu zajmowała się rzemiosłem i handlem. Posługiwała się także pismem, którego do dziś nie udało się odczytać.

Jednym z największych miast tej cywilizacji było Mohendżo Daro. Miało uporządkowaną zabudowę, cytadelę, czyli twierdzę będącą siedzibą władcy, oraz łaźnię z basenem.

Pod rządami Ariów

Około 1500 roku p.n.e. dolina Indusu została podbita przez koczowniczy lud Ariów.

Ariowie podzielili społeczeństwo na kasty. Kasta to zamknięta grupa ludności, której członkowie mieli wspólne obyczaje, wykonywali ten sam zawód i mieszkali na wspólnym terenie. Przynależność do kasty była dziedziczna.

Przynależność do kasty była dziedziczna. Niektóre kasty uważano za lepsze, a inne za gorsze. Zakazane były małżeństwa między osobami z różnych kast, a nawet bliskie kontakty, na przykład wspólne jedzenie posiłków. Z czasem w Indiach powstało około trzech tysięcy kast.

Ariowie połączyli własne wierzenia z wierzeniami ludności Indii. Tak powstał politeistyczny system wierzeń nazywany hinduizmem.

Najważniejsi bogowie hinduizmu to:

Brahma – stwórca świata,

Wisznu – bóg utrzymujący świat przy życiu,

Śiwa – bóstwo śmierci i zagłady.

Wyznawcy hinduizmu wierzą w reinkarnację, czyli przejście duszy po śmierci do innego ciała.

Ważnym osiągnięciem mieszkańców starożytnych Indii był rozwój matematyki. Stosowali system dziesiętny, używany dziś na całym świecie, i wykorzystywali obliczenia między innymi do przewidywania zjawisk astronomicznych.

Starożytne Chiny

Cywilizacja chińska narodziła się na Dalekim Wschodzie, nad rzekami HuangHe i Jangcy. Jej początki sięgają prawdopodobnie III tysiąclecia p.n.e.

Daleki Wschód to obszar wschodniej Azji leżący nad Oceanem Spokojnym.

Warunki naturalne w dolinach chińskich rzek sprzyjały rolnictwu. Dzięki kanałom nawadniającym uzyskiwano duże plony ryżu i innych zbóż. Większa ilość żywności sprzyjała wzrostowi liczby ludności i powstawaniu miast.

Przez długi czas Chiny były podzielone na wiele królestw. Zjednoczono je dopiero w III wieku p.n.e. Wtedy powstało cesarstwo chińskie, na którego czele stanął cesarz.

Państwu zagrażały najazdy koczowniczych plemion z północy. Aby się przed nimi bronić, cesarz nakazał budowę fortyfikacji wzdłuż północnej granicy Chin. Dziś znamy je jako Wielki Mur Chiński.

Wielki Mur Chiński to jedna z największych budowli na Ziemi.

Pierwsze umocnienia chroniące północne granice ziem chińskich powstały prawdopodobnie już w VI wieku p.n.e.