Uzyskaj dostęp do tej i ponad 240000 książek od 14,99 zł miesięcznie
Kiedy nadchodzi wojna lub powódź, ludzie uciekają. Ludzie, ale nie Trina.
Nieugięta jak Curon, przygraniczna wioska, w której dorastała, potrafi przeciwstawić się faszystom, choć ci uniemożliwiają jej pracę nauczycielki. Nie boi się szukać schronienia w górach wraz z mężem dezerterem. A kiedy wody z zapory mają zalać pola i domy, broni się tym, czego nikt jej nigdy nie odbierze: słowami.
Marco Balzano ma mądrość wielkich gawędziarzy: dostosowuje styl pisania do rytmu oddechu swoich bohaterów. Intymnym głosem, który ożywia historię, ukazuje siłę społeczności w chwili, gdy ta, pełna gniewu, decyduje się stawić opór.
Opublikowana w 2018 roku powieść „Zostaję tutaj” („Resto qui”) dotarła do finału nagrody Premio Strega, zdobyła Nagrodę Bagutta oraz Nagrodę Mario Rigoni Sterna, a we Francji wyróżniono ją Prix Méditerranée. Prawa do tłumaczenia sprzedano do 28 krajów.
***
RYS HISTORYCZNY
1919. Aneksja
Po przegranej Austro-Węgier w I wojnie światowej, na mocy traktatu z Saint-Germain, Królestwo Włoch oficjalnie zaanektowało Tyrol Południowy. Mniejszość włoska w tym regionie stanowiła jedynie 3%. Językiem urzędowym i codziennym był niemiecki.
1923. Brutalna italianizacja
Reżim Mussoliniego zmienił nazwę regionu na Alto Adige (Górna Adyga). Zakazano używania nazwy „Tyrol Południowy” pod groźbą kar finansowych i więzienia. Język włoski stał się jedynym oficjalnym językiem w urzędach, sądach, instytucjach publicznych i szkołach. Zdelegalizowano historyczne, niemieckie nazwiska, nazwy miejscowości, rzek, gór i ulic. Część gazet zamknięto, inne zmuszono do pełnej lojalności wobec Rzymu. Rozwiązano tradycyjne tyrolskie organizacje, w tym kluby alpinistyczne, i zagarnięto ich majątek. Zakazano umieszczania niemieckich napisów na nowych nagrobkach i nakazano usunięcie dotychczasowych epitafiów na cmentarzach.
1939. „Wielki Wybór”
W wyniku umowy Hitlera z Mussolinim mieszkańcy regionu musieli zdecydować, czy emigrują do III Rzeszy, czy zostają w domach za cenę natychmiastowej italianizacji. Choć większość zadeklarowała wyjazd, wybuch wojny sparaliżował przesiedlenia. Przez kolejne lata niedoszli emigranci musieli mieszkać obok tych, którzy zdecydowali się pozostać. W atmosferze narastającej paranoi ci drudzy byli piętnowani jako włoscy szpiedzy i konfidenci rzymskich władz, stając się ofiarami codziennego terroru ze strony własnych sąsiadów.
1950. Zatopienie doliny Resia
Po ukończeniu budowy zapory wodnej naturalne jeziora alpejskie w dolinie Val Venosta zostały spiętrzone w jeden sztuczny zbiornik. Zabudowania w wiosce Curon, w okolicznych przysiółkach (m.in. Arlund, Piz i Gorf) i w części miejscowości Resia zostały wysadzone trotylem, a powstałe gruzowisko zalane wodą. Jedynym obiektem, który uniknął zniszczenia, jest wystająca z wody XIV-wieczna dzwonnica dawnego kościoła w Curon, oszczędzona ze względu na wartość zabytkową.
Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:
Liczba stron: 174
Rok wydania: 2026
Audiobooka posłuchasz w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacjach Legimi na:
Tytuł oryginału: Resto qui Resto qui © 2018 Marco Balzano
First published in Italy in 2018 by Einaudi This edition published in agreement with the Author represented by Piergiorgio Nicolazzini Literary Agency (PNLA), Italy and Book/Lab Literary Agency, Poland
Copyright for this edition © 2026 by Axis Mundi Copyright for the Polish translation © 2026 by Bożena Topolska
Redaktor prowadzący: Antonina Liedtke Redakcja: Agnieszka Sylwestrzak Korekta: Dominika Kamyszek – OpiekunkaSlowa.pl Redakcja techniczna: Antonina Liedtke
Cover design based on © 2018 and 2020, Giulio Einaudi Editore S.p.A., Torino Cover photo © infra2808 @ Shutterstock Map illustration of South Tyrol © 2018 and 2020, Giulio Einaudi Editore S.p.A., Torino
Wydanie I ISBN print: 978-83-8468-021-6 ISBN ebook: 978-83-8468-022-3 ISBN abonament: 978-83-8468-023-0
Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część książki nie może być wykorzystana bez zgody wydawcy
Plik przygotował Woblink
woblink.com
Dla Riccarda
Historia trwa tylko w popiele.
Eugenio Montale
Nic o mnie nie wiesz, a jednak wiesz tak wiele, ponieważ jesteś moją córką. Zapach skóry, ciepło oddechu, napięte nerwy – to wszystko odziedziczyłaś po mnie. Dlatego będę rozmawiać z tobą jak z kimś, kto zna mnie od wewnątrz.
Potrafiłabym opisać cię w najdrobniejszych szczegółach. Co więcej, w niektóre śnieżne poranki, kiedy w domu zalega cisza zapierająca dech w piersiach, przychodzą mi do głowy nowe szczegóły. Kilka tygodni temu przypomniałam sobie małe znamię na twoim ramieniu, które zawsze mi pokazywałaś, kiedy kąpałam cię w wanience. Miałaś obsesję na jego punkcie. Albo ten lok za uchem – jedyny w twoich włosach koloru miodowego.
Nieliczne zachowane zdjęcia wyjmuję ostrożnie; im jestem starsza, tym łatwiej się wzruszam. A nienawidzę płaczu. Nienawidzę płakać, bo to głupie i wcale mnie nie pociesza. Sprawia tylko, że czuję się wyczerpana, nie mam ochoty przełknąć kęsa ani włożyć koszuli nocnej przed pójściem spać. Trzeba jednak dbać o siebie, zaciskać pięści, nawet gdy skóra dłoni pokrywa się plamami. Walczyć bez względu na wszystko. Tego nauczył mnie twój ojciec.
Przez te wszystkie lata zawsze wyobrażałam sobie siebie jako dobrą matkę. Pewną siebie, błyskotliwą, przyjazną… Przymiotniki, które zupełnie do mnie nie pasują. W wiosce nadal nazywają mnie panią nauczycielką, ale witają się ze mną z daleka. Wiedzą, że nie jestem towarzyską osobą. Czasami przypomina mi się gra, do której zachęcałam pierwszoklasistów. „Narysujcie zwierzę, które najbardziej was przypomina”. Dzisiaj narysowałabym żółwia z głową schowaną w skorupie.
Lubię myśleć, że nie byłabym nadopiekuńczą matką. Nie pytałabym cię, jak to zawsze robiła moja mama: „Kto to? Podoba ci się? Macie się ku sobie? To coś poważnego?”. Ale może to kolejna z historii, które sobie opowiadam, a gdybyś tu była, zasypywałabym cię pytaniami, spoglądając krzywo przy każdej wymijającej odpowiedzi. Im więcej lat mija, tym mniej czujemy się lepsi od naszych rodziców. A gdybym miała teraz dokonywać porównań, byłabym wyraźnie na przegranej pozycji. Twoja babcia była surowa i wymagająca, miała jasne poglądy na wszystko, łatwo odróżniała białe od czarnego i nie miała problemów z podejmowaniem zdecydowanych działań. Ja natomiast zagubiłam się w odcieniach szarości. Według niej winę za to ponosiła nauka. Uważała, że każdy wykształcony człowiek jest osobą niepotrzebnie skomplikowaną. Leniem, mądralą, kimś, kto dzieli włos na czworo. Ja natomiast wierzyłam, że największą mądrością, zwłaszcza w przypadku kobiety, są słowa. Fakty, historie, fantazje – istotne było ich pragnąć i trzymać je blisko siebie, na wypadek gdyby życie stało się skomplikowane lub puste. Wierzyłam, że słowa mogą mnie uratować.
Mężczyźni nigdy mnie nie interesowali. Myśl, że mają coś wspólnego z miłością, wydawała mi się absurdalna. Dla mnie byli zbyt toporni, zbyt owłosieni lub zbyt prymitywni. Czasami wszystkie te rzeczy naraz. W tych stronach każdy miał kawałek ziemi i kilka zwierząt – i to właśnie ten zapach przylgnął do nich: obora i pot. Jeśli miałabym wyobrazić sobie miłość, to raczej z kobietą. Wolę twarde kości policzkowe dziewczyny od szorstkiej skóry mężczyzny. Lecz jeszcze lepiej byłoby pozostać samą, nie licząc się z nikim. Nie miałabym nic przeciwko byciu zakonnicą, wręcz przeciwnie. Pomysł odcięcia się od świata podniecał mnie bardziej niż założenie rodziny. Jednak Bóg był dla mnie zawsze zbyt trudnym zagadnieniem; kiedy o nim myślałam, czułam się zagubiona.
Jedynym mężczyzną, na którego zwróciłam uwagę, był Erich. Widziałam go przechodzącego o świcie z kapeluszem nasuniętym na czoło i papierosem w kąciku ust – już o tej porze. Za każdym razem chciałam się z nim przywitać i wychylić przez okno, ale gdybym je otworzyła, mama poczułaby chłód i na pewno by krzyknęła, żebym je natychmiast zamknęła.
– Trino, oszalałaś?! – wrzeszczałaby.
Mama zawsze krzyczała. A zresztą nawet gdybym otworzyła to okno, co bym mu powiedziała? Mając siedemnaście lat, byłam tak niewinna, że co najwyżej mogłabym się jąkać. Więc patrzyłam, jak oddala się w stronę lasu, podczas gdy jego łaciaty pies Grau pędził stado. Kiedy Erich szedł z krowami, poruszał się tak wolno, że wydawał się nieruchomy. Wtedy pochylałam głowę nad lekturą, pewna, że znów zobaczę go w tym samym miejscu, a kiedy ją podnosiłam, był już malutki na końcu drogi. Przy modrzewiach, których już nie ma.
Tej wiosny coraz częściej siedziałam nad otwartymi książkami i z końcówką ołówka w ustach, wyobrażając sobie Ericha. Kiedy nie było mamy krzątającej się tuż obok mnie, zapytałam tatę, czy życie rolników nie jest egzystencją marzycieli. Po zakończeniu prac w ogrodzie mogą pójść na łąki ze zwierzętami, siedzieć na skale w ciszy, patrząc na rzekę, która płynie spokojnie od nie wiadomo ilu już wieków, i na chłodne niebo, którego końca nie widać.
– Rolnicy mogą robić to wszystko, prawda, tato?
Tata zachichotał, trzymając fajkę w zębach.
– Zapytaj tego chłopca, którego co rano podglądasz przez okno, czy ma pracę pozwalającą na bujanie w obłokach…
Pierwszy raz rozmawiałam z nim na podwórzu zagrody. Tata był stolarzem w Resii, ale nawet w naszym domu czuliśmy się jak w warsztacie. Zawsze kręciło się tam mnóstwo ludzi proszących o naprawy. Kiedy goście odchodzili, mama się żaliła, że nigdy nie ma spokoju. Wtedy tata, nie będąc w stanie znieść nawet najmniejszej reprymendy, odpowiadał, że nie ma na co narzekać, bo rzemieślnik pracuje nawet wtedy, gdy zaprasza na szklankę wody lub pogawędkę; wręcz przeciwnie, w ten sposób zdobywa się klientów. Ona, by zakończyć dyskusję, ciągnęła go za gąbczasty nos.
– Znowu ci urósł – mawiała.
– A tobie urósł tyłek! – ripostował.
W tym momencie mama wpadała w złość.
– Oto za kogo wyszłam za mąż, za głupca! – mówiła i rzucała w niego ściereczką.
Tata chichotał i rzucał w nią ołówkiem, ona kolejną ściereczką, on kolejnym ołówkiem. Rzucanie w siebie przedmiotami było dla nich wyrazem miłości.
Tego popołudnia Erich i tata palili papierosy i obserwowali sennymi oczami chmury wiszące nad Ortlerem. Tata powiedział nam, żebyśmy poczekali chwilę, bo idzie po kieliszek grappy. Erich był typem człowieka, który zamiast mówić, wysuwał brodę i uśmiechał się powściągliwie, a jego pewność siebie sprawiała, że czułam się mała.
– Co będziesz robić po studiach? Zostaniesz nauczycielką? – zapytał.
– Być może. A może wyjadę daleko – odpowiedziałam, żeby powiedzieć coś mądrego.
Kiedy to powiedziałam, jego twarz natychmiast pociemniała. Zaciągnął się mocno papierosem, a żar prawie poparzył mu palce.
– Nigdy nie chciałbym opuścić Curon – powiedział, wskazując na dolinę.
Wtedy spojrzałam na niego jak dziecko, któremu zabrakło słów, a Erich pogłaskał mnie po policzku na pożegnanie.
– Powiedz ojcu, że grappę wypiję innego dnia.
Skinęłam głową, nie wiedząc, co jeszcze powiedzieć. Oparłam łokcie na stole i patrzyłam, jak odchodzi. Co jakiś czas zerkałam w stronę drzwi w obawie, że nagle zjawi się mama. Miłość sprawia, że czasami czujesz się jak złodziejka.
Wiosną 1923 roku przygotowywałam się do egzaminu maturalnego. Mussolini jakby czekał, aż go zdam, aby wprowadzić radykalne zmiany w szkolnictwie. Rok wcześniej miał miejsce marsz na Bolzano, podczas którego faszyści podpalili i splądrowali miasto. Ogień strawił budynki publiczne, ludzi pobito, burmistrza usunięto siłą, a karabinierzy, jak zwykle, stali z boku. Bez ich bezczynności i poparcia króla faszyzm nie mógłby zaistnieć. Nawet dzisiaj spacer po tym mieście wywołuje we mnie niepokój. Wszystko wydaje mi się wrogie. Ślady dwudziestolecia faszystowskiego są obecne wszędzie; kiedy je widzę, myślę o Erichu, jak bardzo byłby wściekły.
Do tego momentu życie toczyło się zgodnie z rytmem pór roku, zwłaszcza w dolinach przygranicznych. Wydawało się, że historia tutaj nie dociera. Była tylko zagubionym echem. Posługiwano się językiem niemieckim, praktykowano religię chrześcijańską, pracowano na polach i w oborach. Nie trzeba było dodawać nic więcej, aby zrozumieć ludzi gór, do których również należysz, choćby dlatego, że się tu urodziłaś.
Mussolini przemianował nazwy ulic, strumieni, gór… Ci mordercy zaczęli nawet niepokoić zmarłych, zmieniając napisy na nagrobkach. Zitalianizowali nasze nazwiska, wymienili szyldy sklepów. Zabronili nam nosić nasze ubrania. Z dnia na dzień w klasie znaleźliśmy się wśród nauczycieli z Wenecji, Lombardii, Sycylii. Oni nie rozumieli nas, my nie rozumieliśmy ich. W Tyrolu Południowym język włoski można było usłyszeć jedynie z gramofonu lub gdy przybywał handlarz z Vallarsy, który przemierzał Trydent, aby handlować w Austrii.
Twoje wyjątkowe imię od razu przykuwało uwagę, ale dla tych, którzy go nie pamiętali, zawsze byłaś córką Ericha i Triny. Mówili, że jesteśmy do siebie podobne jak dwie krople wody.
– Jeśli się zgubi, przyniosą ci ją do domu! – mruczał piekarz i żegnał cię, wykrzywiając swoje bezzębne usta.
Pamiętasz? Kiedy na ulicy czułaś zapach bochenków chleba, ciągnęłaś mnie za rękę, żebym kupiła ci jeden. Nic nie smakowało ci tak jak świeżo upieczony chleb.
Znałam wszystkich mieszkańców Curon, ale przyjaźniłam się tylko z Mają i Barbarą. Teraz już tu nie mieszkają. Wyjechały wiele lat temu i nawet nie wiem, czy jeszcze żyją. Byłyśmy ze sobą związane, chodziłyśmy do tej samej szkoły. Nie mogłyśmy uczęszczać do szkoły nauczycielskiej, ponieważ była zbyt daleko, ale ten jeden dzień w roku, kiedy jeździłyśmy do Bolzano na egzaminy, był dla nas prawdziwą przygodą. Podekscytowane zwiedzałyśmy miasto i dzięki temu zobaczyłyśmy świat poza halami i górami. Kamienice, sklepy, ulice tętniące życiem.
Ja i Maja naprawdę miałyśmy powołanie do nauczania i nie mogłyśmy się doczekać, kiedy wejdziemy do klasy. Barbara natomiast wolałaby zostać krawcową. Zapisała się jednak również ona, gdyż, jak mówiła: „w ten sposób będziemy dłużej razem”. W tamtych latach była moim cieniem. Spędzałyśmy czas, odprowadzając się nawzajem do domu. Przed drzwiami zagrody jedna z nas mówiła do drugiej: „No chodź, jest jeszcze jasno, odprowadzę cię”.
Wędrowałyśmy okrężnymi drogami, wzdłuż rzeki lub na skraju lasu, i pamiętam, że podczas tych spacerów Barbara zawsze powtarzała:
– Gdybym tylko miała twój charakter…
– Ale dlaczego, jaki mam charakter?
– Cóż, masz sprecyzowane poglądy, wiesz, dokąd zmierzasz. Ja natomiast gubię się we wszystkim i zawsze szukam kogoś, kto mnie poprowadzi.
– Nie wydaje mi się, żeby bycie taką, jaką jestem, przysparzało mi wiele korzyści.
– Mówisz tak, bo jesteś trochę niecierpliwa.
– W każdym razie – mówiłam, wzruszając ramionami – oddałabym natychmiast swój charakter, żeby być tak piękna jak ty.
Wtedy ona się uśmiechała i jeśli nikogo nie było w pobliżu lub gdy niebo się ściemniało, całowała mnie i mówiła miłe słowa, których już nie pamiętam.
Wraz z dojściem do władzy Duce stało się jasne, że grozi nam bezrobocie, ponieważ nie jesteśmy Włoszkami, więc każda z nas zaczęła uczyć się języka w nadziei, że mimo wszystko nas zatrudnią. Popołudnia tej wiosny spędzałyśmy nad brzegiem jeziora z podręcznikami gramatyki. Spotykałyśmy się po obiedzie, niektóre z nas przychodziły z owocami w serwetce, inne jeszcze z pełnymi ustami.
– Koniec mówienia po niemiecku! – przywoływałam je do porządku.
– Chciałam zostać nauczycielką, ale nie cudzego języka! – protestowała Maja, trzaskając swoim wypełnionym bazgrołami zeszytem.
– A ja? Przecież chciałam projektować ubrania – wtrącała się Barbara.
– Przecież żaden lekarz nie zalecił ci zostać nauczycielką – ripostowała Maja.
– No, posłuchajcie tej jadowitej kobiety… Co to znaczy, że lekarz mi tego nie zalecił? – protestowała, wiążąc w koński ogon swoje rude włosy, które wiecznie jej się plątały.
A potem znów zaczynała opowiadać, że powinnyśmy zamieszkać razem i nigdy nie wychodzić za mąż.
– Posłuchajcie mnie, jeśli wyjdziemy za mąż, skończymy jako służące! – przekonywała.
Kiedy wracałam do domu, od razu kładłam się spać. Zawsze pragnęłam samotności. Wślizgiwałam się do łóżka i leżąc w ciemnym, wilgotnym pokoju, rozmyślałam.
Myślałam, że czy tego chcę, czy nie, staję się dorosła, i to mnie przerażało. Nie wiem, czy ty też miałaś takie obawy, czy też jesteś podobna do swojego ojca, który postrzegał życie jak rzekę. Ja, kiedy nadchodziła jakaś zmiana lub osiągałam cel – czy to dyplom, czy ślub – zawsze odczuwałam chęć ucieczki i zniszczenia wszystkiego. Dlaczego życie musi oznaczać ciągłe posuwanie się naprzód? Nawet kiedy cię urodziłam, myślałam: „Dlaczego nie mogę zatrzymać cię w sobie jeszcze przez chwilę?”.
W maju spędzałam czas z Mają i Barbarą również w tygodniu, nie tak jak w poprzednich latach, kiedy to widywałyśmy się od czasu do czasu lub w niedzielę na mszy. Ćwiczyłyśmy ten dziwny język, mając nadzieję, że faszyści docenią nasze zaangażowanie i dyplom. Ponieważ jednak w głębi serca same w to nie wierzyłyśmy, zamiast uczyć się gramatyki, siadałyśmy w kole i słuchałyśmy piosenek z włoskich płyt Barbary.
Pocałunek chętnie dam,
Kiedy tu powrócisz sam.
Ale nie całuję, nie,
Kiedy wojna wezwie cię.
Na tydzień przed egzaminami pisemnymi tata pozwolił mi przenocować u Barbary. Kosztowało mnie to sporo wysiłku, ale w końcu udało mi się go przekonać.
– Dobrze, kochanie, możesz iść do swojej przyjaciółki, ale przynieś mi wzorowe świadectwo.
– A co dla ciebie oznacza wzorowe świadectwo? – zapytałam i pocałowałam go w policzek.
– No cóż, takie ze średnią dziesięć! 1 – odpowiedział, rozkładając ręce.
Mama, która siedziała obok niego i cerowała skarpety, skinęła głową. Gdy tylko miała chwilę, zawsze zajmowała się skarpetami, ponieważ, jak mawiała, zimne stopy powodują odczucie zimna w całym ciele.
Nie dostałam jednak maksymalnej oceny. To Maja zapłaciła za napoje i przygotowała tartę, tak jak obiecałyśmy sobie na początku roku szkolnego. Chociaż według Barbary przyjaciółka dostała dziesiątkę, ponieważ jej profesor był świnią i gapił się na jej biust.
– Ja dostałam siódemkę, bo mam tylko takie dwa jabłuszka! – protestowała, wypychając piersi i ważąc je w dłoniach.
– Ty dostałaś siódemkę, bo jesteś osiołkiem! – odpowiedziała jej Maja, a ta natychmiast ją złapała i zaczęły się tarzać w trawie.
Patrzyłam na nie ze śmiechem, mrużąc oczy od słońca.
Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej
1 We włoskim systemie ocen szkolnych obowiązuje skala od 1 do 10 (przyp. tłum.).
-
Okładka
Karta tytułowa
Karta redakcyjna
Część pierwsza. Tamte lata
Rozdział pierwszy
Rozdział drugi
Rozdział trzeci
Okładka
Strona tytułowa
Prawa autorskie
