Z listów powstałaś ebook

Z listów powstałaś

Sponsorzy:

Zdjęcie na okładce, Midjourney, Shutterstock

Copyright © 2026, 2026 Tomasz Kozłowski i Saga Egmont

Wszystkie prawa zastrzeżone

ISBN: 9788727360928

1. Wydanie w formie e-booka

Format: EPUB 3.0

Żadna część niniejszej publikacji nie może być powielana, przechowywana w systemie wyszukiwania danych lub przekazywana w jakiejkolwiek formie lub w jakikolwiek sposób bez uprzedniej pisemnej zgody wydawcy, ani rozpowszechniana w jakiejkolwiek formie oprawy lub z okładką inną niż ta, z którą została opublikowana i bez nałożenia podobnego warunku na kolejnego nabywcę. Zabrania się eksploracji tekstu i danych (TDM) niniejszej publikacji, w tym eksploracji w celu szkolenia technologii AI, bez uprzedniej pisemnej zgody wydawcy.

www.sagaegmont.com

Saga jest częścią Grupy Egmont. Egmont to największa duńska grupa medialna, należąca do Fundacji Egmont, która każdego roku wspiera dzieci z trudnych środowisk kwotą prawie 55 milionów złotych.

Vognmagergade 11, 2, 1120 København K, Dania

Wstęp

– Słucham, tato. Co się stało? Znowu popsuł ci się telewizor i nie możesz oglądać swojego ulubionego programu z Torunia? Nie rzucaj pilotem, bo wtedy już nic nie da się naprawić. Dobrze, podjadę, ale jutro. Dziś jest już późno, do tego piłem alkohol… Nie pouczaj mnie, zwłaszcza ty…

Ojciec i jego telewizor to historia, która powtarza się dość często; psuje odbiornik i dzwoni po mnie, żebym go naprawił, więc jadę przez pół miasta i ustawiam programy w odpowiedniej kolejności.

Potem rozmawiamy, a w zasadzie to on przekomarza się ze mną, co rusz głosząc kontrowersyjne poglądy, tylko po to, by mnie prowokować i denerwować. Ja natomiast daję się wciągać w tę dyskusję, a następnie wychodzę od niego cały rozgorączkowany i już za drzwiami pojmuję, że przecież nie o poglądy tu chodzi, a telewizor to tylko pretekst.

W jakiś niezrozumiały dla mnie sposób, po śmierci mamy to ja stałem się jego przyjacielem, wręcz powiernikiem, choć poświęcam mu tak mało czasu.

Ojciec daje mi do czytania swoje wiersze i fragmenty pamiętników rodzinnych, licząc na recenzję. A ja, gdy mam wolną chwilę i dobry nastrój, redaguję tę pisaninę, próbując uczynić bardziej przyswajalną, choć charakterystyczny styl ojca sprawia, że czasem wymiękam… Ale też dzięki pracy nad jego tekstami poznałem rodzinne tajemnice, historie, które wyciskają łzy z oczu lub otwierają je bardzo szeroko ze zdziwienia.

Trochę ze złośliwością i przekorą nazywam go czasem mistrzem białego rymu częstochowskiego i wyszukanej polirytmii.

Może rzecz w tym, że choć często się z nim spieram, to słucham, co mówi i szanuję jego poglądy. Nie odbieram mu również prawa do decyzji, choćby błędnej. Im bardziej dojrzewam, tym uważniej go słucham, tym lepiej rozumiem i jestem bardziej wyrozumiały.

Zaufanie, jakim mnie obdarza, sprawia, że i ja opowiadam mu o rzeczach, które dla większości osób są głęboko ukryte. To jemu pierwszemu powiedziałem o swoich opowiadaniach z pogranicza fantazji malarskiej.

Życie ojca to kawał historii… Dziecko wojny, potem młodość w pookupacyjnej biedzie pierwszych lat komunizmu, dalej już prosty życiorys z pokręconym światopoglądem – od partyjnego lewa, po moherowy beret z jedynie słuszną rozgłośnią. Dopiero na emeryturze wyzwolił się z kajdan systemu. Swobodnie mógł chodzić do kościoła, czytać to, co dawniej było zakazane i otwarcie głosić poglądy wcale niepopularne i niepoprawne politycznie.

Zagoniony sprawami dnia powszedniego dawno go nie odwiedzałam, więc… „popsuł się” telewizor!

– Jutro naprawię, pogadamy – powtarzam, już do głuchego telefonu.

Jak zwykle pod blokiem ojca, przy Mazurskiej 1, nie było gdzie zaparkować. Przy Włoszka też wszystko zajęte, więc musiałem pojechać Mazurską w górę, w stronę szkoły. Dopiero przy domu doktora Małolepszego było miejsce.

„Dawno tu nie byłem, a przecież to tereny mojej młodości: boisko SP 24, tyły liceum Ściegiennego, obecnie to jakaś szkoła katolicka. Za moich czasów na zapleczu podstawówki rosły krzewy dzikiego bzu i inne chabazie. Wtedy liczyło się głównie to, że dawały osłonę przed wzrokiem ludzi i można było przysiąść na kamieniu czy trawie, wypić wino, wypalić klubowego, sążniście zakląć i poopowiadać, co to by się tym dziewczynom nie zrobiło. Przechodnie omijali z daleka zgraję rozwrzeszczanych, podpitych wyrostków. Tylko ta jedna baba z tej kwadratowej kamienicy nie bała się nas i szczuła swoimi psami. Wielkie i groźne bestie. Sama zresztą też była wielka, ponad metr osiemdziesiąt miała na pewno”.

Zanurzony we wspomnieniach sprzed dziesiątek lat, doszedłem do jej domu przy Mazurskiej 48.

Na płocie od strony ulicy widniał wielki baner z portretem kobiety i ogłoszenie: „W sobotę (czyli jutro) odbędzie się prelekcja, której tematem jest życie i twórczość malarki Jadwigi Trzcińskiej oraz prezentacja jej obrazów, czytanie wierszy…” i jeszcze coś tam.

„Ale jak to? Ona była malarką? A na banerze to autoportret? Piękna, młoda kobieta o subtelnych rysach: zgrabny podbródek, nieco wydatny nos, duże brwi nad oczami ciekawie wpatrzonymi gdzieś w dal, jakby wzrokiem omijała widza. Włosy raczej krótkie, niezasłaniające pięknie ukształtowanej szyi, filuternie zaczesane do tyłu trochę przypominają grzywę młodego lwa. To jest ten wstrętny babsztyl, który nas spod płotu przeganiał i psami szczuł? Zaraz, Jadwiga Trzcińska. Gdzieś słyszałem o tej malarce… Ktoś mi wspominał… Kiedyś zawodowo zajmowałem się sztuką, pracowałem w czasopiśmie „DeArte” jako redaktor specjalizujący się w sztukach plastycznych. Teraz pisuję historyjki reklamowe. Praca mniej zajmująca, a bardziej intratna. Jednak nie kojarzę żadnego jej obrazów. Hmm, wybiorę się jutro posłuchać prelekcji. W końcu byliśmy sąsiadami z jednej ulicy”.

Przyszedłem na spotkanie dobrą chwilę przed rozpoczęciem.

Już przy bramie na posesję, gdzie miała się odbyć prezentacja, zagadnął mnie starszy jegomość z długą siwą brodą.

– Ja skądś pana znam? – zaczął.

– Wychowałem się na tej ulicy, na KSM-ie1. Często bywałem w okolicach szkoły, na boisku.

– Ha, to zapewne pan z koleżkami podkradał mi jabłka! – zaczął ostro.

– A gdzie pan mieszka?

– Pod 49. Tam, gdzie ten dom ze skośnym czerwonym dachem. Miałem dwie urodziwe jabłonki, teraz staruszki, prawie nic już nie rodzą, ale kilkadziesiąt lat temu to z jednej miałem trzy skrzynki owoców.

– Owszem, bywaliśmy z chłopakami w tej okolicy, ale tam, pod przychodnią, na działce niczyjej. Winko się wypiło z dziewczynami. Wtedy już mnie cudze jabłka nie bawiły, co innego miałem w głowie. Trzcińską pamiętam, jak przez mgłę. Po śmietnikach łaziła. I te wielkie groźne psy. Uchodziła za dziwaczkę, wręcz wariatkę. Pan był bliskim sąsiadem?

– Tak, pomagałem jej w różnych pracach przydomowych. Wie pan, a to płot naprawić, a to kran. Często dźwigałem paczki z odzieżą, taką, co to już nawet w second handach się nie sprzedała. Dostawała tego całe wory i wyściełała kojce dla psów. Z czasem wszystkie te szmaty cały dom wypełniły, a przynajmniej parter, bo na piętro nie wpuszczała nikogo.

– Dlaczego?

– Nie wiem. Raz tylko tam byłem i to w łazience. Właśnie baterię naprawić. Inne pokoje były zamknięte.

– Dużo miała tych psów?

– Całą sforę. Tak od czterech do sześciu, a czasami i więcej. To nie były małe ratlerki. Pamiętam takiego brytana, mieszańca o imieniu Dżingis. Leżał, nie ruszał się i tylko oczami wodził, jakby się zastanawiał, czy cię pożreć na śniadanie, czy na obiad, czy może chwycić za gardło, czy tylko rękę odgryźć. A jak warknął, to ciarki i pot na plecach murowane. Słabsi nerwowo i popuścić gotowi byli. Tak po prawdzie to psy były spokojne. Szczeknęły, warknęły, obwąchały i tyle. Później to miała taką sukę wilczura. Zamykała ją nawet przede mną, bo ta suka rządziła stadem i gdyby się rzuciła na człowieka, to reszta poszłaby za nią, jak nic. Ponoć chciano ją kupić do walk psów, ale, oczywiście, sąsiadka, znaczy nieboszczka, nie chciała o tym słyszeć i pogoniła handlarzy.

– Skąd miała tyle psów?

– Początkowo brała ze schroniska i to rasowe, ale o coś tam się pokłóciła i już jej psów nie dawali. Wie pan, ona łatwa nie była. Kłótliwa, opryskliwa, w słowach nie przebierała. Potem to ludzie sami podrzucali jej zwierzaki, zostawiali pod płotem, a to chore, a to agresywne. Ona kochała te psy, to było całe jej życie. Mogła o nich opowiadać w nieskończoność. Wtedy zmieniała się ze zgryźliwej baby w łagodną, ciepłą kobietę. Uśmiechała się, a przy całej brzydocie uśmiech miała uroczy.

– Brzydocie? A na banerze jest atrakcyjną kobietą…

– Panie, może i taka w młodości była… Gdy ją poznałem, to o pięknie nie mogło być już mowy: rysy męskie, łapa jak u koszykarza, a stopę miała większą od mojej. No, do tego wielka była, znaczy wysoka, bo żeby gruba, to nie. Przecież nie dojadała, bo najsampierw psy musiała nakarmić.

– Ja pamiętam, że po śmietnikach chodziła. Czasem prowadziła ze sobą jakiegoś kundla na sznurku.

– Eee, to już tak pod koniec… Takie hobby miała. Normalnie to po bazarowych jatkach i sklepach zbierała ochłapy oraz odpadki dla tych bydląt. Co sama jadła? Coś musiała… Raczej chodziła po znajomych. Wcześniej był taki jeden malarz czy fotograf, teraz go nie widzę. On dobrze znał nieboszczkę. Opowiadał, że potrafiła przyjść niby w odwiedziny, a potem na chama do lodówki i wygarniała do siatek wszystko, jak leci. Mówiła przy tym: „To dla moich piesków, bo jak ich nie nakarmię, to mnie pożrą”. To potem on już jej do mieszkania nie wpuszczał, tylko siatkę z jedzeniem na korytarzu wystawiał.

– To z niej kawał cholery był…

– Nie waż się pan tak mówić. Dziwaczka była, z psami gadała, ale my ją tutaj wszyscy lubili. No, prawie wszyscy… Ale na pewno nikt jej źle nie życzył. I pomagali my, jak się dało, na ile pozwała sobie pomóc. Bo faktycznie czasem nerw brał, gdy człowiek jej chleb, wędlinę czy konserwę dał, to ona chleb zjadła, a szynką psy karmiła. No to na drugi raz już tylko chleb dostawała.

– Ale przecież była malarką?

– Odkąd pamiętam, to jej z pędzlem czy ołówkiem w ręce nie widziałem. Owszem, w domu walało się sporo obrazów: jedne wisiały, inne stały oparte o ścianę, a ile ich było na piętrze i na stryszku, Bóg raczy wiedzieć. Ale żeby malowała – nie widziałem.

– A jak długo byliście sąsiadami?

– A bo ja wiem? Jak się tu sprowadziłem, to ona już mieszkała sama. Bo wcześniej ponoć z matką była. No, ja tu mieszkam od 1978, dom po ojcu odziedziczyłem.

– Czy odwiedzali ją jacyś znajomi? Spotkał pan kogoś?

– Nie, nie pamiętam, żeby kto do niej zaglądał. Ludzie psów się bali. Najczęściej to z gazowni albo ten od prądu przychodził, a nieboszczka, jak miała, to płaciła, jak nie, to psami szczuła. Choć nigdy jej prądu nie odcięli. A pan, co pamięta, poza tym, że nie moje jabłka rwał?

Sąsiad Trzcińskiej zaskoczył mnie tym pytaniem.

– Tam, od szkoły, pod murem pijaliśmy wina, cała paczka z KSM-u. Trochę porozrabiało się na boisku, pogoniło jakichś obcych gówniarzy. Raz złapaliśmy kota, więc – wiadomo – przywiązaliśmy mu do ogona metalowe puszki po konserwach i kocisko biegało jak oszalałe, aż jeden kolega postanowił ulżyć zwierzęciu, złapał go ponownie, puszki odwiązał i… przerzucił za mur do jej ogródka. Krótko to trwało… Do dziś mam w uszach ten przeraźliwy pisk i straszne mlaśnięcia psich szczęk.

– No, to byłeś, pan, niezły gagatek.

– Byłem, ale pańskich jabłek nie rwałem.

– Teraz tak, pan, mówisz.

Nie wyczuwałem prawdziwej pretensji w głosie swojego rozmówcy, za to dużą chęć opowiadania, ciągnął dalej, choć z dużym skrótem myślowym.

– Za to po śmierci, to codziennie różni pod dom podjeżdżali i wynosili wielkie paki. Myślę, że wszystko, co wartościowe, zabrali. Może mebli nie dali rady, ale i to niepewne, bo przecież cały czas w oknie nie siedziałem.

– Jak to? Tak po prostu się włamali? – Byłem zaskoczony.

– Nie włamali. Mieli klucze. Tak przez trzy, cztery dni buszowali, aż w końcu sąsiad wezwał policję. Ta przyjechała, ale nic im nie zrobiła. Musi, że na prawie byli. Tyle że od następnego dnia straż miejska przyjechała i domu pilnowała, a potem założono plomby i kłódki. Skończyło się.

– Kto to był? Znał pan tych ludzi?

– No, całkiem obcy to oni nie byli… A kto? Tajemnica poliszynela. Wszyscy wiedzą.

– Nawet po latach nikt nie powie?

– Nawet po latach. Chodźmy, zaczyna się spotkanie.

Mężczyzna wzmógł moją ciekawość, ale nic nie wyjaśnił.

„A może to wymysł lokalnego bajarza?”

Na podwórku, przed domem, rozstawiono kilkanaście krzeseł oraz duży ekran, rzutnik i nagłośnienie.

„Szczęśliwie pogoda dopisuje. Upału nie ma. Ale najważniejsze, że nie pada. A prognozy mówiły inaczej…”

Usiadłem trochę dalej od stolika prelegenta, by w razie nudów czmychnąć, nie robiąc zamieszania.

Jako pierwszy na spotkaniu wystąpił jakiś oficjel z miasta. Opowiadał o tym, że dom nareszcie będzie słusznie wykorzystany, jako ośrodek pracy twórczej malarzy, rzeźbiarzy i innych artystów plastyków, oczywiście, imieniem Jadwigi Trzcińskiej Prandoty.

„To zapewne była aluzja do plotek o poprzednim włodarzu miasta, który nie do końca przejrzyście i uczciwie korzystał z tej nieruchomości”.

Za plecami usłyszałem szept starszej pani:

– Przydomek stawia się przed nazwiskiem, ignorancie.

„Ano, racja” – pomyślałem.

Następnie poinformowano nas, ile miasto włożyło kasy, pracy i swej łaskawości, by dom stał się ośrodkiem pracy twórczej.

„Jeszcze jeden taki występ i wychodzę…”

Nie zdążyłem dokończyć myśli, gdy usłyszałem:

– Siedź pan, najciekawsze będzie dalej.

„To znów ta pani za mną… Jasnowidz jakiś?”

Odwróciłem się. To naprawdę była staruszka: pomarszczona buzia, drobna, przy krześle laska czy kula i… błysk w oczach, jakby temat dotyczył osoby jej bliskiej.

„Ona mogła znać Trzcińską osobiście” – przez głowę przebiegła odkrywcza myśl.

Nawet nie zauważyłem kiedy zmienił się prelegent. Tym razem był to mężczyzna niewysoki, krępy, lekko szpakowaty, tak około pięćdziesiątki. Mówił wyraźnie, dobrze akcentując i intonując zdania. od razu zorientowałem się, że to zawodowiec i nie jeden wykład oraz przemówienie już wygłosił w życiu. Umknęło mi nazwisko.

– Krzysiu Myśliński z Muzeum Historii Kielc zawsze ciekawie opowiada.

„Ta starowinka czyta w moich myślach!” – pomyślałem i skupiłem się na wypowiedzi pana Krzysztofa.

Mężczyzna kontynuował:

– …Ojciec Jadwigi był przedwojennym oficerem elitarnego 12 Pułku Ułanów Podolskich. Walczył w wojnie 1920 roku. To zasłużony i ceniony żołnierz. Nieszczęśliwy wypadek podczas ćwiczeń poligonowych sprawił, że jeszcze przed II wojną światową przeszedł w stan spoczynku. W 1926 roku ożenił się z Klementyną Romanowską, pielęgniarką opiekującą się nim w czasie rekonwalescencji. Nie był to mezalians, bo Klementyna pochodziła ze starej, choć zubożałej szlacheckiej rodziny. Jadwiga przyszła na świat 8 kwietnia 1933 roku w Warszawie. Do Kielc, do nowo wybudowanego, nowoczesnego, jak na tamte czasy, domu, Trzcińscy przeprowadzili się 1938 roku. Tu, nękani przez hitlerowców, przeżyli wojnę. Pan Józef zmarł w 1948 roku. Wtedy cały ciężar utrzymania domu i wychowania Jadwigi spadł na matkę. Trzeba pamiętać, że w ludowej Polsce nie było łatwo wdowie po sanacyjnym oficerze. Na szczęście rodzina Józefa i jego wojskowi przyjaciele, którzy wtedy w większości przebywali w Anglii, pomagali. Jadwiga ukończyła prestiżowe liceum sióstr nazaretanek. Już wtedy wykazywała duży talent malarski. Dalsze nauki zaczęła na wydziale historii sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim, a po roku przeniosła się na ASP do Warszawy. Tu trzeba wspomnieć o wsparciu i pomocy wujostwa Zofii i Zygmunta Kamińskich. Zofia była cioteczną siostrą Józefa, ojca Jadwigi, i znaną rzeźbiarką. Zaś wuj Zygmunt był wykładowcą rysunku na Politechnice Warszawskiej. Oboje dali Jadwidze solidne przygotowanie i podstawy do studiowania ukochanego malarstwa. W 1958 roku Jadwiga Trzcińska obroniła dyplom z malarstwa u profesora Byliny. Lata sześćdziesiąte to najlepszy i najpłodniejszy okres w twórczości malarki. Wtedy powstał charakterystyczny cykl grafik Tristan i Izolda oraz Metamorfozy. Powoli zaczęła odchodzić od malarstwa akademickiego i podążać w kierunku abstrakcji. Tworzyła interesujące kompozycje, złożone jedynie z formy i koloru, bez widocznego tematu malarskiego.

Swój wykład pan Krzysztof przeplatał slajdami prac artystki. Mnie urzekła Kobieta w kapeluszu:

„Oryginalne zestawienie fioletu i głębokiej zieleni. Dzięki temu, że barwy zostały subtelnie złamane, przyćmione i przydymione, z portretu bije nastrój smutku i zagubienia. I to coś intrygującego w spojrzeniu kobiety. Spojrzenia zawsze mnie pociągały, czy to na obrazach, fotografiach czy… w innych sytuacjach. Lubię patrzeć w oczy”.

– …Trzcińska sporo wystawiała w kraju oraz za granicą: w Holandii, Szwecji, RPA… Jej prace trafiły do Anglii, a nawet za ocean. Prawdopodobnie do dnia dzisiejszego zdobią gabinety w konsulatach i ambasadach wielu państw. Jednak przez cały okres studiów i pobytu w Warszawie Jadwigę trawiła wielka tęsknota za rodzinnym domem, za matką, która, choć była coraz słabsza, wciąż jej pomagała i wspierała. Gdy ta znacząco podupadła na zdrowiu, malarka wróciła na stałe do Kielc. W tym okresie podjęła współpracę ze świętokrzyskimi fotografikami, którzy byli u szczytu popularności i sukcesów artystycznych (powstawała wówczas kielecka szkoła krajobrazu). Trzcińska pisywała krytyczne recenzje z ich wystaw, a szczególną sympatią i przyjaźnią darzyła Pawła Pierścińskiego. Kiedy w 1970 roku umarła jej matka, Jadwiga nie potrafiła się odnaleźć w codziennej prozie życia. Z poczucia osamotnienia pojawiła się u niej wielka miłość do psów. Powoli odchodziła od życia towarzyskiego i artystycznego, zrywała kolejne kontakty i znajomości, zamykała się w domu, niczym w twierdzy. Przestała malować. Ostatnie jej obrazy pochodzą z lat siedemdziesiątych. Potem były już tylko psy i coraz słabszy kontakt z otoczeniem. Zdziwaczała i zachorowała. Umarła w samotności 23 marca 2005 roku. Została pochowana na cmentarzu komunalnym na Cedzynie. Z powodu braku spadkobierców, dom przejęło miasto, a pozostałe w nim obrazy, grafiki i wspaniałą kolekcję glinianych figurek iłżeckich przekazano do Muzeum Historii Kielc. W 2009 roku odbyła się retrospektywna wystawa poświęcona malarce.

Zrobił krótką pauzę i dodał:

– Teraz proponuję chwilę przerwy, po czym wysłuchamy wierszy autorstwa Jadwigi Trzcińskiej wydrukowanych w magazynie „Słowa Ludu” w roku 1963, nasza była również utalentowaną poetką. Szkoda, że do dziś zachowało się tylko kilka jej utworów… Przeczyta je aktorka teatru „Kubuś” – Ewa Lubacz. Na zakończenie spotkania, o malarstwie i życiu Jadwigi Trzcińskiej opowie pani Stanisława Zacharko-Łagowska, dyrektor BWA2 i krytyk sztuki.

Usłyszałem słaby kobiecy głos:

– Nic o niej nie wiedzą…

Kiedy odwróciłem się, aby porozmawiać ze starszą panią, ona była już przy furtce. Wychodziła. Pobiegłem więc za nią.

– Pani nie zostaje? – Zatrzymałem staruszkę pytaniem.

– Zostaję, a jakże… Idę popatrzeć na prace przyszłych użytkowników tego domu. Jest tu plener malarzy ze Stowarzyszenia Plastyków Amatorów. Wie pan, poziom bardzo różny, ale trafiają się perełki. Warto wtedy kupić taki obrazek. Choć bez dobrego nazwiska to nawet najlepsza praca lokatą finansową nie będzie.

Spojrzałem we wskazanym przez moją rozmówczynię kierunku i zobaczyłem po drugiej stronie ulicy kilka starszych pań siedzących przy sztalugach.

– Sąsiadka mojego ojca! – wykrzyknąłem. – Witam, pani Ewo – zagadnąłem i przypomniałem sobie, że u taty na ścianie wisi jedna z jej pasteli.

W tym czasie starsza pani zagadała się z inną malarką. Widać było, że znały się od dawna.

– Oooo, dzień dobry – odpowiedziała pani Ewa, trochę speszona niespodziewanym spotkaniem.

– Maluje pani dom Trzcińskiej – stwierdziłem, zerkając jej przez ramię na nieduże płótno oparte o statyw.

– Tylko szkicuję. Tak naprawdę zależy mi, żeby zaklepać sobie miejsce w przyszłej pracowni, bo w swoim mieszkaniu już całkiem nie mam możliwości, aby tworzyć.

– Domyślam się, że wnuczki nie dają spokoju?

– Kocham je, ale przy nich nie da się pracować.

– To życzę powodzenia. Miło było panią spotkać. Wszystkiego dobrego – dodałem i rozstałem się ze znajomą taty.

– Gdzie można skorzystać z toalety? – zagadnąłem pana Krzysztofa.

– Hmm… Właściwie to nie ma, ale… No dobra, proszę tędy.

Zaprowadził mnie do domu od strony ogrodu.

– Na piętrze jest sprawna toaleta. Tej na parterze jeszcze nie skończono remontować, a dom oficjalnie trzeba przekazać, żeby dofinansowanie nie przepadło, rozumie pan…

„Chyba z racji mojego dojrzałego wieku pan Krzysztof założył, że znam sytuacje, kiedy oficjalne otwarcie wyprzedza gotowość obiektu do użytkowania – komuna wiecznie żywa”.

– Tak, rozumiem, dzięki.

Pęcherz tak uciskał mój mózg, że wszelkie dalsze rozmowy mogły się źle skończyć. Prawie pobiegłem na piętro, odnalazłem toaletę i wreszcie… odetchnąłem z ulgą. W trakcie „odzyskiwania świadomości” usłyszałem jakiś ruch na korytarzu.

„Pewnie nie mnie jednemu pęcherz daje znać o sobie” – pomyślałem, ale głos się pojawił i po chwili zniknął.

Zrobiłem swoje i umyłem ręce.

„A nóż widelec są tu kamery” – pomyślałem, kończąc zabiegi higieniczne.

Wyszedłem na korytarz. Był pusty. Z jednego z pokoi dobiegał ni to szloch, ni to szuranie. Nacisnąłem klamkę.

„Zamknięte! Przecież słyszę!”

Jeszcze raz szarpnąłem za klamkę. Drzwi nie puściły, za to głos ucichł.

„Dziwne…”

Na ścianie dostrzegłem zawieszony dość pospiesznie, bo krzywo, obraz.

„Chyba nie było go tutaj, gdy wchodziłem… To dwa czerwone byki zmierzające galopem ku widzowi. A może ku jedynej w okolicy jałówce? Dziwny obraz, trochę fantazyjny w kolorystyce, nierealny, a zarazem bardzo czytelny. Te spojrzenia przekrwionych, ogarniętych obłędem pożądania oczu, pełnych zwierzęcej, niepohamowanej żądzy, tak jednoznaczne w obliczu tylu prawd, tylu różnorodności”.

Po przerwie wróciłem spóźniony, więc dyskretnie zająłem miejsce, aby nie przeszkadzać recytatorce.

JABŁOŃ

Za płotem

deszczowym

szarym

porowatym

Jabłoń

przy ścianie ceglastej

wydętej

głuchej

Przyszli

zaczęli rąbać siekierami

po chłopsku

po kawałku

po kęsie

i wtedy zobaczyłam

drżenie słońca

drżenie liści

milczenie ptaków

ramiona konarów w dole

bezsilne

bez wróbli

bez wiatru

Jeszcze korona wypieszczona

dłońmi wiosen i jesieni

wysoka jak chorągiew

ale już nagość jabłoniowego drewna

z dwóch stron szybko nadciąga

aż do gorzkiego środka

Ta jabłoń dawna – dzisiejsza do dziś

W desce drzazgi słońca i drewniane struny

– ale to deska

Pozostał kawał pnia wstydliwy

niczym latarnia cała znudzona swą sztywnością

zapalaniem i gaszeniem

A za nią

za jabłonią dawną

Dziura pełna niedobrej ciszy

Bez jednej grudki zieleni

twarda

Nie zdążę wyplątać dni dzieciństwa z listowia

gdzie jabłka malutkie

niby ziarnka grochu

niby szmaragdowe spojrzenia

we śnie

Teraz falowanie szarości

Szmer cegieł

które trą o siebie

Konary i pień odnieśli za bramę

prędko

Gałęzie pełne liści odwróconych

– tak wiotczeją godziny

ciężkie nasze

pełne ohydy

i piękna mijania

„Nie znam się na poezji, ale dobrze się tego słucha. A może to zasługa charakterystycznej i pięknie recytującej aktorki? Malarka, poetka, hodowczyni psów – coraz bardziej intryguje mnie pani Jadwiga”.

Nadeszła kolej na panią z BWA. Opowiadała o grubej, mocnej kresce, męskich pociągnięciach pędzla, o kolorach, świetnie dobranych półtonach i umiejętności łamania barw. Na ekranie wyświetlała obrazy i rysunki uzasadniające jej słowa.

Okazało się, że artystka znakomicie radziła sobie z trudnymi technikami grafiki, jak akwaforta, monotypia czy drzeworyt.

Pani Stanisława opowiadała nieco monotonnie i mimo że bardzo chciałem jej wysłuchać do końca, to senność była silniejsza od mojej woli. Najpierw zamknąłem jedno oko, potem drugie i odpłynąłem…

Zawsze tak miałem. Już od czasów studenckich zdarzało mi się, że przysypiałem niezależnie od tego, czy wykład był ciekawy, ważny, czy siedziałem z tyłu, czy w pierwszym rzędzie.

Ocknąłem się, gdy prelegentka podniosła głos:

– …Jej krzyk, niczym wycie ranionego zwierza… Hermafrodyta…

„O czym ona mówi, o mitach? Padło nazwisko Wojciecha Skrodzkiego. Słyszałem o nim – to był uznany krytyk sztuki, jeden z niewielu, którzy od początku doceniali twórczość Beksińskiego” – zamyśliłem się. „Dobrze, że mam opanowaną technikę snu bez opadającej głowy i, oczywiście, bez chrapania… Zdaje się, że nikt nie dostrzegł mojego »zasłuchania«”.

Pani dyrektor zakończyła swoją prelekcję, a ja miałem poczucie, że coś ważnego uszło mojej uwadze.

„Zwyczajnie to przespałem!”

– Przepraszam, pani Stanisławo, Jacek Wowski – przedstawiłem się. – Umknął mi finał opowiadanej przez panią historii…

– Tak, zauważyłam pańskie zaangażowanie.

– Jeszcze raz przepraszam. Przyjechałem prosto z Warszawy i zmęczenie pokonało ciekawość – kłamałem jak z nut. – A bez kawy nie jestem sobą. Pisuję do” DeArte”.

„Pisuję czy pisywałem, to tylko odmiana czasownika, a taki zwrot zawsze dobrze działa na rozmówcę” – przemknęło mi przez myśl, jakbym próbował usprawiedliwić swoje kłamstewko.

– Zaintrygowała mnie postać Jadwigi Trzcińskiej.

Zrobiłem pauzę, licząc, że rozmówczyni podejmie temat, a ona rzuciła od niechcenia:

– Przepraszam, muszę już iść…

– Może panią odwiozę?

– Dziękuję, jestem umówiona ze znajomymi.

– To nie dowiem się, dlaczego Jadwiga tak histerycznie krzyczała? – Przyjąłem żartobliwie-proszalny ton.

– Miał pan szansę. Do widzenia.

– Do widzenia – mruknąłem do pleców dyrektorki, która szybko zniknęła za ogrodzeniem posesji.

Zawróciłem do ogrodu. Towarzystwo powoli się rozchodziło. Zgromadzeni odbierali pamiątkowe odbitki linorytu przygotowane przez pracowników muzeum.

– To oryginalna matryca Trzcińskiej? – zagadnąłem pana Krzysztofa, który był organizatorem całej imprezy.

– Tak, ocalało tylko kilka. Zregenerowaliśmy je w naszej pracowni i odbijamy. – W tej chwili zakręcił korbą wałka, spod którego wysunęła się kartka wielkości pocztówki, a na niej para kochanków w dużej żaglowej łodzi. – To Tristan i Izolda. Zrobiła cały cykl linorytów, ale zachowało się tylko kilka matryc.

– Jacek Wowski, pisuję do „DeArte” – powtórzyłem chwyt, by wzbudzić zainteresowanie.

– Prenumerujemy to czasopismo, ale pana nazwiska nie kojarzę…

„Ale mnie podszedł!”

– Pisuję dorywczo, a ostatnio mniej. Młodsi koledzy robią to lepiej i… taniej. Historia tej malarki jest bardzo ciekawym tematem, a jej obrazy… Widziałem te byki, co wiszą w korytarzu domu. Niesamowite!

– Jakie byki? W tej chwili wypożyczyliśmy z muzeum trzy obrazy. Na przyszłość zamówiliśmy kopie, by zdobiły dom-pracownię młodych ambitnych malarzy. W przypadku twórczych happeningów strata będzie niewielka. Te obrazy to: Abstrakcja, Słońce i Koguty, żadnych byków. W ogóle byków nigdy nie widziałem ani u nas w muzeum ani w Muzeum Narodowym czy w Pałacu Biskupów. Może w Warszawie?

– Przecież wiszą!

Pan Krzysztof popatrzył na mnie podejrzliwie:

– Za chwilę będzie uroczyste otwarcie domu połączone z jego zwiedzaniem. Zapraszam, będzie mógł się pan przekonać, co wisi na ścianach.

– Wspomniał pan o wystawie po jej śmierci – płynnie zmieniłem temat, bo nie było sensu ciągnąć tego wątku. – Czy zostały w muzeum jakieś informacje, folder lub katalog? Mam coraz większą ochotę napisać o niej felieton.

– Tak, jest jeszcze kilka sztuk katalogów, po dwa złote każdy. – Zawiesił głos. – Ale mam też ciekawsze materiały, takie jak korespondencja Jadwigi Trzcińskiej, przede wszystkim jej listy do matki, niepublikowane.

W głowie zapaliła się dziennikarska lampka, to był kolejny znak by w końcu poznać prawdziwą Jadwigę Trzcińską.

– Mówmy sobie po imieniu. Jacek. - Zaproponowałem jako starszy, a pomyślałem:

„Jacku, kuj żelazo póki gorące. Facet podsuwa ci pod nos naprawdę niezły materiał”.

– Krzysztof.

– Miło mi. Jakie są możliwości, bym mógł przestudiować te dokumenty? Jakieś pismo do dyrekcji?

– Po prostu zadzwoń do mnie w przyszłym tygodniu, tak koło wtorku.

Myślałem, że poda mi swój numer telefonu, ale on tylko dodał:

– Telefon znajdziesz na stronie muzeum.

– OK, to jesteśmy umówieni.

– Przepraszam cię, pora na otwarcie ośrodka pracy twórczej – powiedział, kończąc naszą rozmowę, a potem zwrócił się do ogółu: – Drodzy państwo, szanowne artystki i artyści, członkowie Drużyny Utalentowanych Plastyków Amatorów, czas na najważniejszy dla nas moment dzisiejszego popołudnia, przedstawiciel władz miasta wręczy wam oficjalnie klucze…

Czekałem niecierpliwie, kiedy znów będę mógł wejść do domu, na piętro.

„Może to nie jest obraz Trzcińskiej i dlatego Krzysztof go »nie zauważył«?” – rozprawiałem w myślach.

Przemówienia, gratulacje i podziękowania przeciągały się niemiłosiernie…

– Znał pan Trzcińską? – zagadnął mnie szpakowaty niewysoki mężczyzna, nieco starszy ode mnie.

– We wczesnej młodości mieszkałem w bloku przy Mazurskiej 1, ale jej raczej nie pamiętam.

– Jestem jej sąsiadem, a raczej byłem. Obie panie Trzcińskie przyjaźniły się z moimi rodzicami. Bywały u nas na telewizji. O, to ten domek. – Mężczyzna wskazał nieduży parterowy dom po drugiej stronie ulicy.

– Nie miały własnego telewizora?

– Wtedy to był jedyny telewizor w okolicy. Na mecze piłkarskie przychodzili mieszkańcy z całej ulicy. A panie Trzcińskie nawiedzały nas każdego wieczoru i oglądały wszystko, jak leci, do końca programu. Zresztą, wtedy był tylko jeden program. Pani Klementyna przynosiła pyszne ciasta swojego wypieku, a moja mama parzyła prawdziwą kawę. Był czas, że ich wizyty stały się uciążliwe i dezorganizowały nam życie rodzinne, ale rodzice je tolerowali.

– Naprawdę była taką dziwaczką?

– Była sympatyczną, przyjazną osobą. Wszyscy wołaliśmy na nią Dzidka. Była taka, póki matka żyła. Na parę lat wyjechałem z Kielc, a kiedy wróciłem na ojcowiznę, to już zastałem zupełnie inną osobę, zarówno fizycznie, jak i psychicznie. Kontakty były trudne, przez płot. Nie pozwalała sobie pomóc. I te psy… Niemyte, niepielęgnowane, ich odór niósł się po całej ulicy, a ujadanie nie pozwalało nocą spać. Zmieniła się na starość: zbrzydła, nabrała męskich cech. Zawsze miała niski głos, ale pod koniec życia to mówiła najzwyklejszym basem. Czasami, gdy opowiadała o malarstwie albo o psach, znów jaśniała i na chwilę stawała się dawną uroczą Dzidką, wtedy jej oczy promieniały, błyszczały. Do końca miała piękne szarozielone oczy.

– Sąsiad, ten co ma stare jabłonie, opowiadał, że po jej śmierci dom rozkradziono. Wie pan coś o tym?

– No tak, to ja wezwałem policję. Widziałem, jak dostawczymi autami dwa, trzy razy podjeżdżali, wynosili pudła i skrzynie. A przecież tam była srebrna zastawa, prawdziwa porcelana, wartościowe medale, pewnie i biżuteria, bo Dzidka, znaczy pani Jadwiga, choć żyła w nędzy, to nic nie chciała sprzedać z rodzinnych pamiątek.

– Ale kim byli „oni”?

– Musieli być w jakiejś znajomości z nieboszczką. Może dalsza rodzina albo „przyjaciele”? Bo klucze do domu mieli. Psy do schroniska wywieźli, a gdy policja przyjechała, to ich tylko wylegitymowała i puściła. Jedyny efekt tej interwencji był taki, że ta wywózka się skończyła, a dom został oplombowany.

– Nie znał pan tych ludzi?

– Hmm, niektóre twarze już wcześniej widywałem, ale nie wiem, kim byli.

„Czuję, że nie mówi mi wszystkiego… Docisnę go dalszymi pytaniami…”

Usłyszeliśmy głos pracownika muzeum:

– Zapraszam do środka!

Najpierw zwiedzaliśmy salon.

„Faktycznie, wiszą tu obrazy, o których opowiadał Myśliński. Umeblowanie ubogie, stół i kilka taboretów, kilka sztalug – typowa pracownia malarska z miejscem na małe atelier”.

Ruszyłem schodami prowadzącymi na piętro i udałem się na korytarz.

„Słabe światło, a na ścianach pięknie oprawione grafiki – cała historia Tristana i Izoldy. Ale tu były byki! Widziałem! Może ktoś je przewiesił i są w innym pokoju?”

Bez pytania otworzyłem drzwi jednego, a potem drugiego pokoju.

„Żadnych byków…”

Pokoje były jeszcze niezagospodarowane, jeden pusty, a drugi pełen nierozpakowanych kartonów.

„Pewnie to blejtramy, farby i szkicowniki. Byków nie ma!”

Za moimi plecami pojawił się mój wcześniejszy rozmówca, czyli brodaty sąsiad, który, w moim mniemaniu, nie mówił wszystkiego, co wiedział.

– Wie pan, że tylko raz byłem na piętrze, do jej pracowni nie zaglądałem.

– A widział pan obraz, na którym znajdowały się dwa pędzące byki?

– Nie, nigdy nie widziałem. Nikt ich nigdy nie widział. - dodał z naciskiem.

Większość gości już poszła, oficjele zniknęli, Krzysztof z koleżanką sprzątali. Pożegnałem się więc z organizatorami, przypominając o umówionym telefonie i ruszyłem ku furtce, gdy na mej drodze, tak znikąd wyrosła owa starowinka, która w dziwny sposób odgadywała moje myśli.

– Będzie pan o niej pisał?

„Znowu »jest« w mojej głowie”.

– Bardzo ciekawa postać. Pewnie są jakieś opracowania jej twórczości, życia…

– Nic nie ma, poza kilkoma artykułami po jej śmierci. Ale ja mogę o niej trochę opowiedzieć.

– Znała ją pani?

– Można powiedzieć, że przyjaźniłyśmy się prawie do jej śmierci. Bywałam u niej, kiedy jeszcze żyła matka, a później, u schyłku jej życia, to ona częściej odwiedzała mnie. Miałam pełną lodówkę i ciepłą wodę w łazience, a ona nie.

„Ciekawe, ile lat ma ta staruszka? Musi być co najmniej rówieśnicą Trzcińskiej”.

– Jestem od niej starsza. Mam 92 lata. Jednak najważniejsze, by dożyć do wiosny.

– A co potem? – zapytałem odruchowo.

– Potem… to już tylko rozkwitnę!

„Hmm, ciekawe motto życiowe dziewięćdziesięciodwulatki”.

– Może odwiozę panią i porozmawiamy o Trzcińskiej?

– Dziękuję, właśnie przyjechał po mnie siostrzeniec. Proszę do mnie zadzwonić, to się umówimy.

Starsza pani wsiadła do Forda Mondeo i… odjechała.

„Gdzie mam zadzwonić? Do kogo? Świetnie, no po prostu świetnie… Ona na pewno wiele ciekawych rzeczy mogłaby opowiedzieć o malarce. Demencja czy roztargnienie?”

Chciałem kogoś zagadnąć o staruszkę, ale wszyscy się już rozeszli. Wróciłem więc do nowo poznanego muzealnika i zapytałem:

– Widziałeś tą siwą starowinkę, co obok mnie siedziała? Rozmawiałem z nią przed chwilą.

– Nie zwróciłem uwagi, tu wszyscy byli raczej wiekowi.

– To się zdzwaniamy – pożegnałem go zrezygnowany.

„Czasem moment nieuwagi i umyka nam coś bardzo ważnego, istotnego. Trudno być czujnym non stop. A może to jednak grzech zaniechania? Przecież mogłem zatrzymać ten samochód, wcześniej zagadnąć staruszkę, mogłem coś zrobić!”

W następnym tygodniu zadzwoniłem do muzeum. Przywitał mnie sympatyczny kobiecy głos:

– Słucham.

– Czy mogę rozmawiać z panem Krzysztofem?

– Proszę chwileczkę poczekać, poszukam go.

„Więc czekam”.

– Przykro mi, nie znalazłam, jest gdzieś na obiekcie. Może coś przekazać? – Głos kobiety wydawał się coraz milszy.

– Nie… A właściwie, proszę mu powiedzieć, że dzwonił Jacek Wowski. Spróbuję jeszcze później.

– Powinien być u siebie za jakąś chwilę, proszę jeszcze raz zadzwonić.

Przyjąłem, że chwila to jakieś półtorej godziny i ponownie wybrałem numer:

– Słucham.

Poznałem głos Krzyśka.

– Tu Jacek, poznaliśmy się na imprezie w domu Trzcińskiej. Wspominałeś, że jest możliwość…

– Oczywiście, że pamiętam. Jacku, przyjdź jutro, tak około 9:00, do muzeum, udostępnię ci wszystkie materiały o niej, jakimi dysponuję.

– OK. Będę.

– Do jutra.

„Nawet nie zdołałem wypowiedzieć jednego pełnego zdania! Dziwny facet… Parę dni temu gawędziarz i bajarz, usta mu się nie zamykały, a dziś konkretny do bólu. Bez zbędnych formalności pomaga, obcemu przecież, człowiekowi. Tak po prostu! Bezinteresownie?”

Nazajutrz udałem się na umówione spotkanie.

– Witaj. Nie bardzo mam dla ciebie czas, bo muszę być na zebraniu w magistracie. Siadaj, tutaj masz dwie paczki jej listów i dokumentów, czajnik, kubek i herbatę. Jeśli skończysz przed moim powrotem, to zamknij pokój i klucz zostaw na portierni – powiedział i nie czekając na moją odpowiedź, pospiesznie wyszedł.

Zostałem sam w jego gabinecie, a właściwie klitce zawalonej książkami, albumami, broszurami i Bóg wie czym jeszcze.

„Widać, że biurko oczyścił specjalnie dla mnie, zbierając różne papierzyska w stertę, którą ułożył na wolnym krześle. Drugie zająłem ja. Nad drzwiami wisi obraz z kolorowym kogutem, a na ścianie niezastawionej regałami abstrakcja – kompozycja złożona z kolorowych prostokątów. To jej obrazy”.

Nagle otworzyły się drzwi, a w nich stanęła sympatyczna pani z portierni.

– Pan Krzysztof jeszcze to kazał dać. Dwa złote poproszę – powiedziała z czarującym uśmiechem i wręczyła mi katalog z wystawy w 2009 roku.

– Dziękuję bardzo – odpowiedziałem i zapłaciłem.

– Już nie przeszkadzam – dodała i zniknęła zamykając za sobą drzwi.

Sięgnąłem po paczkę z napisem: „LISTY JADWIGI TRZCIŃSKIEJ 1951–1956”.

„Są w kopertach, poukładane chronologicznie – znaczki z Bierutem lub robotnikami planu sześcioletniego”.

Wziąłem pierwszy list do ręki.

„Stempel mówi, że został wysłany z Krakowa”.

Delikatnie wyjąłem papier z koperty.

„Ładny charakter pisma, czytelny. List musiał być pisany piórem dobrej marki, widać to po grubości kreski, po braku zalań i kleksów, może Waterman albo Pelikan”.

Rozprostowałem kartkę…

Rozdział 1.

AKADEMIA

PRZYGOTOWANIE DO STUDIÓW

10 października 1951 roku, Kraków

Mamo moja najukochańsza!

Dopiero dzisiaj zabrałam się do pisania listu.

Musiałam ogarnąć sprawy uczelniane i mieszkaniowe.

Siostry chciały nam dać jeszcze dwie studentki, ale zaprotestowałyśmy i chyba do tego nie dojdzie.

Została sprawa tej cholernej gimnastyki. Staram się o zwolnienie. Muszę pójść do przychodni sportowej, bo tam robią badania. Do tego wymagają z miejsca stałego zamieszkania świadectwa lekarskiegso o niezdolności do ćwiczeń.

O stypendium nic nie wiadomo, żadnej listy nie wywiesili. Indeks i legitymację już odebrałam z dziekanatu.

Przykro mi bardzo, że w liście do Ciebie, który jest dla mnie czymś zupełnie innym niż zwykły list do kogoś, muszę pisać o samych prozaicznych sprawach codziennych, które są takie nudne i głupie same w sobie.

Cała nauka tutaj sprowadza się do kucia na pamięć, a materiału jest mnóstwo.

Muszę przyznać, że ochoty do tych studiów nie mam prawie żadnej. Tęskno mi okropnie za Tobą, za domem i za Kielcami.

Jestem strasznie samotna, ale to mi się przyda. Umyślnie unikam kontaktów ze swoimi koleżankami ze studiów i z sypialni.

Odliczam dni do momentu, kiedy będę mogła być razem z Tobą w domu. To dodaje mi otuchy. Ty jedna mnie rozumiesz i pojmujesz moją indywidualność oraz mój dziwny charakter. Przed Tobą nie muszę taić swego prawdziwego oblicza.

Jak Ty się czujesz, Mamusiu moja kochana? Pewnie Ci tam smutno samej, tak jak mnie tutaj.

Kiedy kładę się spać, to głowę zawsze zwracam w kierunku Kielc, do Ciebie.

Odpisz jak najprędzej.

Całuję Cię bardzo serdecznie, Mamo najukochańsza.

Dzidka

październik 1951 rok, Kraków

Napisałam… Aż mnie w sercu zakłuło i oczy mi się zaszkliły.

„Wciąż jestem sama, sama, sama…”

Odłożyłam pióro, odwróciłam się od biurka i spojrzałam na swoje koleżanki.

„Są wzruszająco głupie” – pomyślałam. „Władzia, co śpi koło mnie, to typowa chłopska córka, naiwna i prostacka. Ta w okularach, Basia, ciągle się wygłupia i dowcipkuje. Natomiast ta spod okna, od mojej strony, ma na imię Lala (kretyńskie imię) i zamiłowanie do opowiadania grubych kawałów i temu podobnych historyjek, a do tego jest hałaśliwa i dosyć ordynarna. Ładna i inteligentna jest »dziennikarka«, co śpi z drugiej strony, od okna. Strasznie chce imponować, sili się na wyszukane dowcipuszki, przy tym jest okropnie krzykliwa. Jak długo wytrzymam w tym towarzystwie? Trudno, jak się zaczęło, to trzeba ciągnąć do końca. W każdym razie obznajomiłam się ze wszystkiem. Do czytelni chodzę i studiuję mądre księgi, uczę się planów starych włoskich kościołów. Hmm… w sumie ta historia sztuki nudna nie jest – to potężna i ciekawa nauka. Ale czy będzie tu miejsce dla mojego malowania?”

Zakleiłam kopertę, nalepiłam znaczek i wykaligrafowałam adres.

„Dziś już go nie wyślę, choć tak bardzo chciałam – jest wieczór, a na pocztę główną daleko. Poza tym siostry nie lubią wychodzenia wieczorem. Jutro wrzucę go do skrzynki”.

3 lutego 1952 roku, Warszawa

Mamo moja najukochańsza!

Wczoraj dotarłam do Warszawy o godzinie dwudziestej. Pociąg przyszedł z czterogodzinnym opóźnieniem!

Od Radomia miałam miejsce siedzące pod oknem i jechało się lepiej, choć w przedziale było niesamowicie duszno i nadymione.

Na dworcu czekały na mnie panie Łukasiewicz. Wiesz, te sublokatorki, co zajmują jeden pokój w mieszkaniu ciotki. Czekały blisko cztery godziny. Trzeba przyznać, że to szczególna ofiarność, dlatego powiedziałam im wszystkie wyszukane grzeczności i złożyłam serdeczne podziękowania.

Od razu wyjaśniłam, że skrzynia z rzeczami dopiero idzie i będzie w Warszawie w najbliższych dniach.

Ciotka Nula oczekiwała mnie z wielkim niepokojem. Zapaliła nawet gromnicę, bo myślała, że zdarzyło się jakieś nieszczęście. Powitała mnie bardzo serdecznie i obsypała pocałunkami. W ogóle przez cały wieczór musiałam znosić przyjemność całowania i całować sama.

Ciotka na razie jest dla mnie słodka, jak najlepszy miód lipowy, ale jak będzie dalej, nie wiadomo.

W pociągu jakiś pan ofiarował mi, bo wysiadał wcześniej, ostatni numer „Przekroju” z portretem Beatrice d’Este, pędzla Leonarda, więc niejako pod tym sztandarem przyjechałam do Warszawy, by zostać artystą malarzem!

Dzidka

luty 1952 rok, Warszawa

Ciotka przeznaczyła dla mnie alkowę, a w zasadzie alkówkę w kuchni. Miejsca tam tyle, żeby tapczanik wstawić i małą komodę na moje osobiste rzeczy. Gdzie farby, kartony, inne przybory – nie mam pojęcia.

Od razu to miejsce skojarzyło mi się z dziuplą, z której pustułka będzie wylatywała w przestworza, ale też z miejscem, które nigdy nie będzie jej gniazdem…

Ciotka tak chętnie zgodziła się mnie przyjąć, bo inaczej dokwaterowano by jej kogoś obcego z nakazu. W końcu to mieszkanie w starej przedwojennej kamienicy, trzy solidne pokoje z obszerną kuchnią. Jeden pokój odnajmuje siostrom Łukasiewicz, sypialnię zajmuje sama, a salon, lepiej teraz powiedzieć stołowy czy jadalniany, jest ogólnego użytkowania.

Stwierdziła zapewne, że jak wzięła kuzynkę z prowincji na kwaterę, to może ją spokojnie do kuchennej wnęki wepchnąć i zameldować, byle dla administracji przydziały do metrażu były zgodne z przepisami.

„Nie ma co narzekać” – pomyślałam.

Póki co będę spać w pokoju ciotki.

Dziś robiłyśmy przenosiny, ale kanapa przejść przez drzwi do kuchni w żaden sposób nie chciała. Może gdyby nogi przyciąć, na co znów ciotka zgody nie dała, że to niby zupełne zniszczenie mebla (jak dla mnie ohydnego grata), to by się udało.

„Zresztą, skoro łóżka przez drzwi kuchenne przecisnąć nie można, to co dopiero mówić o wąskim prześwicie do alkówki! Nie wiadomo jak będzie… Może pozostanę w pokoju ciotki?” – przemknęło mi przez myśl. „Za kilka dni to się rozstrzygnie, ale kłopot jest”.

No i trafił się tapczanik, z odzysku, co bez problemu zmieścił się we wnęce, tyle że krótki, nogi mi wystają, a do tego strasznie już wygnieciony i wszystkie sprężyny czuję, gdy się na nim kładę.

„W sumie lepiej w tej kuchennej celce niż kątem w pokoju ciotki” – pomyślałam.

Było tam też trochę duszno i gorąc tropikalny w nocy, a rano miałam kilka bąbli od ugryzień pająków czy pluskiew. Ciotka powiedziała, że po południu wszystkie kąty i zakamarki zasypiemy DDT3 i to powinno poskutkować.

Umyłabym się po tych pogryzieniach, ale woda była zimna jak pod biegunem, palce wręcz kostniały. Muszę do czwartku czekać na ciepłą kąpiel, bo wtedy ciotka grzeje wielki gar wody na kuchni. Na co dzień jest tyle ciepłej wody, co w imbryku, żeby zęby umyć.

Wtulona w poduszkę, wspominam swoje dawne życie, które było inne, a to obecne wydaje mi się dalekie i nierzeczywiste.

„A to tak niedawno wszystko było… Szkoła, matura, moje marzenia o malarstwie, rozmowy o sztuce. A tu staropanieński słodki nastrój, który mnie w duchu śmieszy, bon ton kuchenno-pokojowy. Pewnie się przyzwyczaję, ale jakież to odległe od artystycznej, wyzwolonej atmosfery naszego domu. Przypomina mi się powiedzenie profesora od łaciny: »Życie jest ciężkie, ale przez trud, a czasem gorycz i ból, można dojść do lepszych rzeczy, per aspera ad astra« – mawiał”.

W końcu wybrałam się na spacer po mieście. Wszystko tu dziwne, inne. Poszłam na Krakowskie Przedmieście. To wycieczka jak z mojego domu na dworzec kolejowy – marsz przez całe Kielce.

Szłam możliwie najprostszą drogą, by nie zabłądzić między kamienicami, ruinami i placami budów.

W dużym parku, po prawej stronie ulicy dostrzegłam odbudowany dom. Podeszłam bliżej. To był piękny, biały pałacyk w stylu późnoklasycystycznym. Wejście zdobił portyk z czterema kolumnami, a nad nim trójkątny tympanon, otoczony kamiennymi roślinnymi ornamentami z miejscem na ozdobną płaskorzeźbę lub herb. Dwa boczne skrzydła, idealnie symetryczne, wypełnione były dużymi prostokątnymi oknami z drewnianymi, pięknie rzeźbionymi okiennicami. Wokół budynku rosły stare drzewa, oklejone śniegiem, który przywarł do konarów, niczym biały nalot.

„Jak one się tutaj uchowały?” – pomyślałam.

Przez chwilę poczułam się jak w Krainie Lodu. Brakowało tylko sań zaprzężonych w renifery. Takie bajkowe miejsce.

Przy wejściu umieszczona była tabliczka z napisem: „PAN – Muzeum Ziemi”, a obok, na desce, dostrzegłam ręcznie wymalowany napis: „Al. Na Skarpie d. Frascati”.

„Muzeum? Czynne?” – zapytałam samą siebie, sprawdzając, czy gdzieś w pobliżu znajdę jakieś informacje o godzinach otwarcia. Obiecałam sobie, że kiedyś odwiedzę to miejsce.

Za to naprzeciwko pałacyku stał zniszczony, naznaczony śladami wojny, opuszczony, dwu, a może trzypiętrowy budynek, postawiony na skraju skarpy (z góry dwie kondygnacje, a z dołu trzy z podpiwniczeniem).

„Tylko w Warszawie są takie kontrasty: umarła kamienica, a obok nowy »żywy« dom” – rozmyślałam, przyglądając się budowlom. „Cała droga na Krakowskie Przedmieście to splot domów ziejących pustymi oczodołami okien i budynków jako tako odnowionych, tętniących życiem. Na piętrze połowa murów, fragment dachu, za to na parterze sklep »kolonialny« z towarami z UNR-y4”.

Na końcu, a może na początku ulicy Książęcej stała piękna neogotycka kamienica, jak z bajki, prawie nietknięta wojną. Odznaczała się bardzo na tle szkieletów i rumowisk, które ją otaczały. Był to dom księży od Świętego Aleksandra.

„Może dlatego ocalał?” – przemknęło mi przez myśl.

Nieopodal, na placu wypatrzyłam całkiem nowy kościół, ale nie weszłam do środka. Chciałam jak najszybciej dojść do kolumny Zygmunta.

Całe Krakowskie Przedmieście to była przeplatanka ruin i odbudowanych zabytkowych pałaców oraz rezydencji. Robiło to niesamowite wrażenie. A pośród tego wrzący tygiel ludzi, samochodów i tramwajów.

Pod kościołem Świętego Krzyża nie sposób było zliczyć żebrzących. Wyglądało to tak, jakby zeszli się tam wszyscy żebracy z całego miasta. Aż przykro patrzeć na kalekich żołnierzy, którzy próbowali stawać na baczność na jednej nodze, czy salutować kikutem ręki, gdy przechodził jakiś oficer. Potem przysiadali na schodach kościoła i wystawiali przed siebie, dopiero co zdjęte z głów, furażerki, do których tak dziarsko salutowali. To naprawdę poruszający widok.

Kiedy przechodziłam na drugą stronę, o mało nie przejechała mnie jakaś zagraniczna limuzyna.

W końcu dotarłam do ulicy Traugutta, do budynku głównego Akademii.

„To tu, w tych ruinach chcę się uczyć malować?”

Śmiech i płacz na zmianę gościły na moim obliczu.

„Może jakiś mały fragment budynku nadaje się do użytku, ale reszta to gruzy, gruzy i jeszcze raz gruzy”.

Ze łzami w oczach zawróciłam. Nie dotarłam do kolumny. Chciałam stamtąd uciec – z tego miejsca i z tego miasta, co niby żyło, ale zewsząd cuchnęło trupem.

„Gdzie moje małe Kielce?”

W pierwszą niedzielę lutego byłam w kościele (tym przy Łazienkowskiej). Nie spodobał mi się wcale. Ciągle w odbudowie, a organy „cieniutkie”… Gdzież im do naszych z kieleckiej katedry.

Wymyśliłam, że co niedzielę będę chodzić do innego kościoła.

12 lutego 1952 roku, Warszawa

Mamusiu moja najdroższa!

Przepraszam, że tak Cię zajmuję swoimi sprawami, kiedy Ty jesteś taka słaba i zdrowie u Ciebie kruche.

Proza życia dopada nas zewsząd.

Muszę się jak najprędzej zameldować, więc prześlij mi kartę meldunkową na tzw. czasowy pobyt, bez wymeldowania z Kielc, to wtedy nikogo więcej nie wcisną Ci do domu.

Przy okazji znajdź moją legitymację z SP5, powinna być w tej zielonej teczce sznurowanej, bo ponoć przy meldowaniu wymagają rejestracji w SP. Jak im książeczkę junaka pokażę prosto w nos, to się przekonają, że w Służbie byłam przez dwa lata i swoje odpracowałam, więc idź z tą legitymacją do tej znajomej w magistracie, niech dopisze, co potrzeba i przedłuży ważność na ten rok. Chyba nie chciałabyś, żeby mnie na brygady wysłali?

Ile wokół trudności, mój Boże, człowiekowi spokojnie malować nie dadzą.

Mamo, proszę Cię, prześlij mi dwa kilo cukru paczką poleconą, bo tu absolutnie nie ma, a ciotka nie chce dawać do herbaty. Błagam Cię też o kawałek mydła, bo tego, podobnie jak cukru, nie ma nawet na lekarstwo.

„Wiadomo, stolica!” – jak mawiał Wiech.

Czy podlewasz starannie moje wszystkie kwiaty (dwa razy na cztery dni)? Teraz, ponieważ nadchodzi wiosna, trzeba je podlewać częściej, a może nawet codziennie.

Czy robisz sobie te nowe zastrzyki? Błagam, szanuj się i nie pracuj za dużo.

Przyślij mi też lampkę, tę co stoi na stole. Żarówkę kupię tutaj.

Na cielęcinę, co obiecałaś, z góry się cieszę. U ciotki od kilku dni tylko bigos i to bez wkładki. Sprzykrzył mi się bardzo, więc cielęcinę powitam z ogromną radością.

Mamo moja jedyna, odpisuj na moje listy, proszę.

Dzidka

luty 1952 rok

Wczoraj byłam pierwszy raz u wujostwa Kamińskich. Wuj Zygmunt z miejsca kazał mi rysować gipsową rzeźbę zakonnicy, samą głowę. Potem rozmawialiśmy o rozmaitych sprawach.

Nie wiedziałam, że ciotka Zofia to taka znana rzeźbiarka. Tworzy posągi świętych do kościołów i sanktuariów. Wuj natomiast jest poważanym architektem i profesorem Politechniki. W tajemnicy opowiedział mi o tym, że to on zaprojektował godło Polski, to przedwojenne, a teraz musiał pozbawić orła korony. Z jego rad korzystają nawet w Biurze Odbudowy Stolicy.

Wieczorem, w pracowni ulepiłam z gliny pędzącego konia, tak od razu, bez projektu, bez poprawiania! Uważam, że wyszedł dobrze. Ciotce i wujowi się podobał. W wolnych chwilach będę mogła lepić z gliny, co mi się podoba.

Na razie moja praca i nauka będzie polegać na rysowaniu dla wuja Zygmunta głów odlewów. Co prawda, nigdy nie lubiłam portretów, ale mówi się trudno.

Na pożegnanie dostałam kilka albumów z rysunkami największych mistrzów do oglądania, a jutro mamy iść z wujem do Muzeum Narodowego.

Muzeum zrobiło na mnie duże wrażenie. Szczególnie kolekcja obrazów polskich malarzy. Ponoć pozabierano co ciekawsze eksponaty z różnych regionalnych muzeów, ale czy to prawda?

Zaczęłam od wizyty w sali głównej, gdzie wisi Bitwa pod Grunwaldem. Chciałam się napatrzeć, napodziwiać, a tu musiałam ustąpić miejsca jakiejś wycieczce zakładowej.

Przeszłam więc do sali obok, gdzie wisiał Stańczyk. Kompozycja ciekawa i czytelna. Na drugim planie, jakby w tle, za Stańczykiem, w najlepsze trwa bal. On jest w centrum, z wyrazem zatroskania, przed nim, na stole, leży list o utracie twierdzy, wiadomość o porażce. Wróg rośnie w siłę, a tymczasem królowa urządza bal we włoskim stylu. Sam błazen pokazany jest w intensywnie szkarłatnym stroju. Tło również w odcieniu czerwieni. Ta barwa budzi niepokój, zwiastuje zagrożenie i nadejście złych czasów. Na twarzy Stańczyka widnieją smutek, zaduma, bezradność. Przeczuwa najgorsze, ale nie może nic zrobić. Choć dzwoneczki jego błazeńskiej czapki dzwonią na trwogę, nikt tego nie słyszy, bo ich dźwięk dworzanie uznają za wesołe nawoływanie do zabawy.

„Tyle symboli, myśli przekazanych jasno i czytelnie na obrazie wycyzelowanym w najdrobniejszych szczegółach. Chcę tak malować, oddać precyzyjnie detale, a zarazem zawrzeć pointę i symbolikę. Nie tylko wiernie odwzorować scenę historyczną, ale dać swoją myśl. Ja jeszcze nie mam nic do powiedzenia. Matejko miał zaledwie dwadzieścia cztery lata, gdy namalował Stańczyka, a ja? Jestem niewiele od niego młodsza i nie mam żadnej prawdziwej kompozycji, bo jakże słabym jest mój Święty Ludwik wyruszający na wyprawę krzyżową wobec jego dzieła. Nie ma w nim tej ekspresji, emocji, nie ma przesłania. To tylko obraz z przeładowanym pierwszym planem, jak powiedział wuj. Kiedy pokazałam mu swojego Ludwika, skrytykował malunek bardzo ostro i bardzo złośliwymi słowami. Może słusznie, ale mnie aż łzy stanęły w oczach”. – Gryzłam się z tym przez kilka dni.

Wizyta w muzeum zaowocowała tym, że dostałam pozwolenie od dyrekcji na szkicowanie wszystkiego, co tam jest. Już myślę o wycieczkach ze szkicownikiem i kredkami… Te wszystkie antyki i rzeźby gotyckie… Czuję, jak płonę z podniecenia do tej pracy.

marzec 1952 rok

Moje rzeźbienie w glinie nie trwało długo, bo ciotka kategorycznie zabroniła mi lepić konie, gdyż, według niej, to zanadto mnie rozpraszało.

Swoją drogą, jest tak despotyczna i uparta, że nawet wuj schodzi jej z drogi. On, zresztą, okazał się nie lepszy. Ciągle jest niezadowolony, zarozumiały i kapryśny. Wszystko, według niego, robię źle. Boję się pokazać mu swoje prace.

Dopiero teraz, kiedy w słoneczny dzień szłam do wujostwa, przyjrzałam się dobrze ich kamienicy. To duży, jednopiętrowy budynek z obszernym poddaszem, gdzie mieści się pracownia rzeźbiarska ciotki. Ma piękną fasadę. Na poziomie pierwszego piętra ciągnie się pas malarsko-rzeźbiarski, wykonany techniką sgraffito, polegającej na nakładaniu i zdrapywaniu kolejnych warstw tynku. W dwóch kolorach (ciemnobrunatnym i jasnobeżowym) namalowane zostały dwie postaci: rzeźbiarki w trakcie pracy z dłutem w dłoni (po jednej stronie) i malarza przy sztalugach, wyglądającego niczym młody Zygmuntus (po stronie drugiej). Nad centralnym, trzyskrzydłowym oknem umieszczono rok 1948. Kompozycja jest o tyle ciekawa, że obie figury pokazane zostały w pozycji siedzącej na ziemi, dzięki czemu są dużych rozmiarów i dobrze mieszczą się w poziomej konstrukcji planu. Dużo tam alegorycznych i symbolicznych odniesień, a zarazem jasny przekaz, kto w tym domu mieszka. Obydwa „obrazy” wkomponowane zostały w pas zdobień (ornamentów kwiatowych i figur geometrycznych), który ciągnie się przez całą długość domu.

Całość wygląda oryginalnie i imponująco w porównaniu z na wpół zburzonymi kamienicami lub tymi odbudowanymi szybko i nieestetycznie.

„Ile to musiało kosztować?! To są na pewno bogaci ludzie” – pomyślałam. „Cóż, przy charakterze ciotki Zofii, który już nieco poznałam, nie mam co liczyć na wsparcie, czy jakąś pomoc, skoro nawet rzeźbić mi nie pozwoliła”.

Od poniedziałku kopiuję Autoportret młodzieńczy Ingresa. Jest bardzo trudny, ale piękny.

„Boże, jak gorąco pragnę, żeby wypadł dobrze, żeby nareszcie choć raz wuj był zadowolony i żebym ja miała choć jeden malutki nawet nie tryumf, ale skromną radostkę, że zrobiłam coś dobrze, że się udało” – prosiłam w myślach.