Wszystko Co Najwazniejsze nr 76 - opracowanie zbiorowe - ebook

Wszystko Co Najwazniejsze nr 76 ebook

Opracowanie Zbiorowe

0,0

Opis

Wszystko co Najważniejsze nr 76
Wydawca: Instytut Nowych Mediów
Kategoria: Czasopisma
Język: polski
Rok wydania: 2026

„Wszystko co Najważniejsze” – jedyny na polskim rynku wydawniczym miesięcznik bez tekstów dziennikarskich. W każdym numerze Czytelnicy znajdą ważne, kierunkowe teksty liderów opinii: intelektualistów, filozofów, historyków, strategów, polityków. Ukazujące się od 2013 r. pismo cechuje otwartość na nowe trendy, idee, tematy i autorów z różnych rejonów sceny politycznej. „Wszystko co Najważniejsze” jest pieczołowicie redagowane przez zespół, któremu przewodniczy prof. Michał KLEIBER. Teksty są ilustrowane portretami Autorów tworzonymi przez Fabiena CLAIREFONDA z „Le Figaro”. Redakcja przykłada wielką wagę do szacunku dla Czytelników, zachowując styl pism opinii z dawnych, najlepszych lat prasy drukowanej.

WcN 76 – spis treści
Prof. Michał KLEIBER, Édito (nr 76)
Andrzej DUDA, Jakiej konstytucji chcą Polacy?
Marjane SATRAPI, Porozmawiajmy o człowieczeństwie
Prof. Michał KLEIBER, Konstytucja do zmiany po 30 latach
Marek JUREK, Majestat Rzeczypospolitej czy republika bossów? 
Prof. Aleksander HALL, Czy Polska potrzebuje nowej konstytucji?
Prof. Zdzisław KRASNODĘBSKI, Jakiego państwa Polacy potrzebują?
Michał KURTYKA, Pułapka Lizandra
Michał KŁOSOWSKI, Kościół nie przespał rewolucji sztucznej inteligencji
Christopher OLAH, Trzy pytania świata sztucznej inteligencji
Kard. Victor FERNANDEZ, Człowiek, którego nie wolno zastąpić
Prof. Michel WIEVIORKA, Rok 1980 był niejako genetycznie wpisany w rok 1956
Karol POLEJOWSKI, O chleb i wolność
Prof. Elżbieta MĄCZYŃSKA, Nadoczywiste miejsce Polski w G20
Prof. Piotr CZAUDERNA, Tylko o jedno dziecko więcej
Narendra MODI, Pięć filarów współpracy Indii i Europy
Jarosław GAJEWSKI, Fredro jaki jest, kto zobaczy?
Prof. Jerzy MIZIOŁEK, W czasach gotyku i protorenesansu
Piotr MYSŁAKOWSKI, Codzienność Fryderyka
Michał PIEKARSKI, Lwów. Ośrodek życia muzycznego II Rzeczypospolitej
Marcin ZARZECKI, Jak Chiny programują przyszłość pieniądza


Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:

Androidzie
iOS
czytnikach certyfikowanych
przez Legimi
czytnikach Kindle™
(dla wybranych pakietów)
Windows
lub macOS

Liczba stron: 151

Rok wydania: 2026

Odsłuch ebooka (TTS) dostępny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacjach Legimi na:

Androidzie
iOS
Oceny
0,0
0
0
0
0
0
Więcej informacji
Więcej informacji
Legimi nie weryfikuje, czy opinie pochodzą od konsumentów, którzy nabyli lub czytali/słuchali daną pozycję, ale usuwa fałszywe opinie, jeśli je wykryje.



Prof. Michał KLEIBER

Édito (nr 76)

W tym numerze naszego miesięcznika dużo miejsca poświęcamy problematyce konstytucji i coraz częściej artykułowanej potrzebie jej nowelizacji. Po dekadach zapisy konstytucji wymagają doprecyzowania. O tym, czy nowelizacja konstytucji wejdzie w życie, zadecyduje oczywiście całe społeczeństwo, ale warto rozpocząć już dziś debatę konstytucyjną.

Nie pomijamy ważnej dla naszej przyszłości sprawy włączenia Polski do grupy G20, w której udział stwarza zachętę do dalszego wykorzystywania naszych doświadczeń transformacyjnych i zapewnia znaczące wzmocnienie międzynarodowego wizerunku naszego kraju.

Piszemy o społecznych konsekwencjach rozwoju sztucznej inteligencji w kontekście niedawno ogłoszonej encykliki Magnifica humanitas Ojca Świętego.

Zadajemy również pytania o to, czy Polska, a także cały świat rozwinięty stoją w obliczu katastrofy demograficznej i jak powinniśmy próbować zatrzymać pogłębiający się kryzys.

Niezwykle ważnym tematem jest 70. rocznica jednego z najtragiczniejszych wydarzeń w powojennej historii Polski, którym był Poznański Czerwiec 1956. Ten pierwszy w Polsce masowy zryw robotniczy przeciwko ówczesnej władzy przyniósł śmierć kilkudziesięciu osób.

W części poświęconej kulturze piszemy o rzadko podejmowanej kwestii codziennego życia Fryderyka Chopina, które stanowi istotny kontekst interpretacyjny jego twórczości.

Prof. Michał KLEIBER, redaktor naczelny

Andrzej DUDA

Jakiej konstytucji chcą Polacy?

To do obywateli powinna należeć decyzja, czy w Polsce ma obowiązywać ustrój prezydencki, czy kanclerski. Jeśli Polacy zdecydują, że chcą nadal wybierać prezydenta w wyborach powszechnych, w konsekwencji powinien zostać zwiększony zakres uprawnień głowy państwa, tak jak ma to miejsce w USA czy Francji

Andrzej DUDA

Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej w latach 2015–2025

Debata konstytucyjna

W wystąpieniu 3 maja 2018 r. na Placu Zamkowym, przypominając zasługi wielkich patriotów – twórców Konstytucji 3 maja oraz ojców niepodległości – zaproponowałem przeprowadzenie referendum konstytucyjnego, które miało się odbyć w dniach 10–11 listopada 2018 r., w setną rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości. Uważałem i uważam, że Polacy zasługują na suwerenne, silne państwo, ze sprawnie działającymi i sprawiedliwymi sądami, z uczciwą władzą, która dobrze zarządza krajem i sprawami społecznymi, z mocnymi gwarancjami podstawowych praw obywatelskich i podstawowych praw socjalnych, w szczególności dla rodzin z dziećmi, z mocnymi gwarancjami dla polskiego ustroju i prawodawstwa – przede wszystkim dla polskiej konstytucji.

Chciałem powierzyć Polakom podstawową decyzję:czy chcą nowej konstytucji, a może zmian w obecnej, czy też pozostawienia jej bez zmian. Zaproponowałem dziewięć konkretnych pytań, dotyczących m.in. modelu władzy wykonawczej, sposobu wybierania posłów, ustroju samorządowego, podkreślenia w Konstytucji RP znaczenia chrześcijańskich źródeł państwowości polskiej oraz kultury i tożsamości narodu polskiego, uregulowania na poziomie konstytucyjnym członkostwa Polski w Unii Europejskiej i NATO, z poszanowaniem zasad suwerenności państwa oraz nadrzędności Konstytucji RP, zagwarantowania w Konstytucji RP ochrony polskiego rolnictwa i bezpieczeństwa żywnościowego Polski, ochrony rodziny, macierzyństwa i ojcostwa, nienaruszalności praw nabytych rodziny (np. programu 800+) oraz uprawnień do szczególnej opieki zdrowotnej kobiet ciężarnych, dzieci, osób niepełnosprawnych i w podeszłym wieku, a także szczególnej ochrony pracy jako fundamentu społecznej gospodarki rynkowej oraz prawa do emerytury, nabywanego w wieku 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. Senat na zaproponowane referendum nie wyraził zgody.

8 lat później Prezydent Karol Nawrocki, także w wystąpieniu na Placu Zamkowym w Warszawie z okazji kolejnej rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 maja, poinformował o powołaniu Rady Nowej Konstytucji oraz przedstawił swoją propozycję debaty, akcentując kwestie ustrojowe oraz mówiąc o potrzebie konstytucji nowej generacji 2030.

Obie te inicjatywy pokazują, że za każdym razem, gdy urząd Prezydenta RP sprawowany jest w sposób aktywny, z ukierunkowaniem przede wszystkim na realizację misji, rozumianej jako element umowy społecznej i wypełnianie zobowiązań oraz wzięcie realnej odpowiedzialności za sprawy państwowe, prezydenci dostrzegają – nierozwiązywalny bez zmian ustrojowych – konflikt na linii silny mandat i oczekiwania społeczne versus realne uprawnienia konstytucyjne i ustawowe głowy państwa.

Przykład kampanii wyborczych – zwłaszcza tych z ostatnich 12 lat – jasno pokazuje, że wybory prezydenckie wygrywa ten kandydat, który ma program ukierunkowany na potrzeby społeczne, lepiej zrozumie obywateli i potrafi się wsłuchać w ich głos. Prezydentura oceniana jest pod kątem wiarygodności i sprawczości. Prezydent, który chce realizować swój program i wywiązać się ze swoich obietnic, także z uwagi na wolę ubiegania się o reelekcję, będzie zatem dążył do zmiany konstytucji, co w żadnych warunkach politycznych nie spotyka się z akceptacją rządu. Potrzebna jest do tego zatem wola obywateli i powierzenie im decyzji.

Premier Donald Tusk od czasu przegranych wyborów prezydenckich w 2005 r. stale próbuje dezawuować rolę i pozycję ustrojową Prezydenta RP. Mówił o Prezydencie RP jako strażniku żyrandola, podkreślał, że na arenie międzynarodowej Prezydent RP nie jest mu do niczego potrzebny. Od 2023 r. mamy do czynienia z sytuacją dużo poważniejszą, gdyż premier Tusk nie poprzestaje na wypowiedziach, ale ostentacyjnie łamie prawo (bezpośrednio lub pośrednio, to jest poprzez działania podległych mu osób, instytucji i służb), pomijając konstytucyjne i ustawowe kompetencje Prezydenta RP, jak miało to miejsce np. przy próbie zmiany Prokuratora Krajowego.

A co mówi konstytucja z 1997 roku? Konstytucja jednoznacznie wskazuje, że władzę wykonawczą sprawują Prezydent RP i Rada Ministrów. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej jest najwyższym przedstawicielem Rzeczypospolitej Polskiej i gwarantem ciągłości władzy państwowej, na którym ciążą fundamentalne dla Rzeczypospolitej obowiązki: czuwanie nad przestrzeganiem konstytucji, stanie na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa oraz nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium. Ustrojodawca, nakładając na Prezydenta RP tak fundamentalne z perspektywy trwania państwa polskiego zadania, nie wyposażył go w dostateczne kompetencje służące ich wykonywaniu. Z drugiej strony Rada Ministrów prowadzi politykę wewnętrzną i zagraniczną Rzeczypospolitej Polskiej. Do Rady Ministrów należą sprawy polityki państwa niezastrzeżone dla innych organów państwowych i samorządu terytorialnego.

Aktualne, dualistyczne ukształtowanie władzy wykonawczej prowadzi do większych czy mniejszych sporów. Warto pochylić się nad dwoma obszarami, tak istotnymi w dzisiejszej sytuacji geopolitycznej. Obszar pierwszy to tzw. stosunki zewnętrzne, a powodem napięć jest interpretacja zapisu konstytucji wskazującego Prezydenta RP jako reprezentanta państwa w tych stosunkach. Przepis ten w zakresie polityki zagranicznej nakazuje współdziałanie Prezydenta RP z Prezesem Rady Ministrów i właściwym ministrem. Należy podkreślić, że obowiązek współdziałania konstytucja nakłada na wszystkie trzy organy, co zwłaszcza w okresie prezydentury Aleksandra Kwaśniewskiego, a więc w pierwszych latach po uchwaleniu konstytucji, nie budziło specjalnych wątpliwości konstytucjonalistów. Tymczasem w ostatnich latach, szczególnie na kanwie nominacji ambasadorskich objętych wymogiem owej współpracy, ale nie tylko, widoczna jest próba sprowadzania urzędu Prezydenta RP (głównie przez rząd) do roli organu jedynie wykonującego wolę premiera i ministra spraw zagranicznych. A przecież oczywiste jest, że po pierwsze, „współpraca” zawsze zakłada działanie wspólne, z pewnością niesprowadzające się do podporządkowania, a po drugie, to prezydenta konstytucja nazywa najwyższym przedstawicielem Rzeczypospolitej Polskiej. W dodatku wybieranym przez naród bezpośrednio w wyborach powszechnych. Próba interpretowania z tego pozycji ustrojowej i roli prezydenta jako podmiotu podporządkowanego rządowi jest więc sprzeczna nie tylko z regułami wykładni prawniczej, ale przede wszystkim z elementarnym zdrowym rozsądkiem.

Drugim obszarem jest kluczowa materia zwierzchnictwa nad siłami zbrojnymi. Najwyższym zwierzchnikiem Sił Zbrojnych RP konstytucja ustanawia Prezydenta RP, wskazując jednocześnie, że w czasie pokoju Prezydent RP sprawuje zwierzchnictwo nad siłami zbrojnymi za pośrednictwem ministra obrony narodowej. Jak powiedziano powyżej, z jednej strony konstytucja powierza prezydentowi stanie na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa, a z drugiej strony wprowadza model współdziałania ośrodka prezydenckiego z rządowym przy podejmowaniu bez mała wszystkich najważniejszych decyzji związanych z bezpieczeństwem państwa, takich jak: nominacje generalskie i mianowanie naczelnego dowódcy, zarządzanie mobilizacji i użycia sił zbrojnych, w tym poza granicami kraju, wyrażanie zgody na pobyt obcych wojsk na terytorium Polski, wprowadzanie stanu wojennego albo stanu wyjątkowego, zatwierdzanie strategii narodowej, wydawanie Polityczno-Strategicznej Dyrektywy Obronnej RP i innych dokumentów strategicznych. Decyzje we wskazanych kwestiach podejmowane są najczęściej na wniosek rządu i wymagają kontrasygnaty. Proces ich podejmowania jest skomplikowany, wieloetapowy, a przez to relatywnie długotrwały i – co może stanowić największe wyzwanie, szczególnie w warunkach kohabitacji – wymaga osiągnięcia konsensu.

Brak porozumienia może uniemożliwiać, a co najmniej utrudniać sprawne reagowanie na sytuacje kryzysowe. Dotychczasowe doświadczenia współdziałania w takich sytuacjach, np. kiedy doszło do eksplozji rakiety na terytorium Polski i śmierci dwóch polskich obywateli w listopadzie 2022 r. lub naruszenia polskiej przestrzeni powietrznej przez rosyjskie drony we wrześniu ubiegłego roku, są dowodem na zdolność do kooperacji. Zasadniczym pytaniem jest, czy w obecnych realiach ustrojowych zawsze tak będzie, tym bardziej że procesy decyzyjne na innych polach pokazują, że pat jest możliwy. Jako przykład można wskazać oczekiwanie ponad rok na kontrasygnatę nominacji do wojewódzkich sądów administracyjnych czy odmowę kontrasygnaty aktów nominacyjnych w Narodowym Banku Polskim.

Powyższe rozważania prowadzą zatem do konkluzji, że dualizm władzy wykonawczej w obowiązującym ujęciu nie jest modelem optymalnym. Warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden aspekt. Tak ukształtowany model władzy wykonawczej jest wyjątkowy i przez to budzi pewną konsternację wśród polityków innych państw, szczególnie opartych na modelu prezydenckim, którzy wybór powszechny utożsamiają z konkretnymi kompetencjami i rzeczywistym, pełnym sprawowaniem władzy przez wybrańca narodu.

Wszystkie te okoliczności przemawiają za jednoznacznym przesądzeniem kształtu ustroju. To do obywateli powinna należeć decyzja, czy w Polsce ma obowiązywać ustrój prezydencki, czy kanclerski. Jeśli Polacy zdecydują, że chcą nadal wybierać prezydenta w wyborach powszechnych, w konsekwencji powinien zostać zwiększony zakres uprawnień głowy państwa, tak jak ma to miejsce w USA czy Francji. Z wyborem powszechnym wiąże się bowiem oczekiwanie realizacji programu, sprawczości i wzięcia odpowiedzialności za sprawy państwowe i jej ponoszenie przed narodem.

W obecnych realiach silny mandat społeczny, jakim cieszy się Prezydent RP, oczekiwania i wola wyborców pozostają w kontraście z zakresem jego samodzielnych uprawnień. W przypadku woli wzmocnienia kompetencji prezydenta nic nie stoi na przeszkodzie, abyśmy wypracowali własny model, np. w drodze wprowadzenia uprawnienia do decydowania czy współdecydowania o kandydatach na ministrów – członków Rady Ministrów odpowiedzialnych za obszary kompetencji prezydenckich, takie jak obronność, sprawy zagraniczne, sprawy wewnętrzne, wymiar sprawiedliwości.

Jeśli Polacy woleliby prezydenta w modelu bardziej ceremonialnym, na przykład modelu niemieckim, włoskim czy węgierskim, powinien być wybierany przez Zgromadzenie Narodowe, a jego dzisiejsze uprawnienia powinny być ograniczone, jak np. możliwość prewencyjnej kontroli prawa czy też konieczność uchwalenia ustawy po wecie większością 3/5 głosów. Z własnego doświadczenia mogę jednak wskazać, że prezydent pochodzący z takiego wyboru ma dużo słabszą pozycję na arenie międzynarodowej, zwłaszcza w bezpośredniej relacji z prezydentami innych państw, wybranymi w wyborach powszechnych.

Poza kwestią ustrojową wymagają debaty także inne problemy konstytucyjne, zaakcentowane przeze mnie w propozycji referendum z 2018 r.Sytuacja na arenie międzynarodowej z jednej strony podkreśla wagę sojuszy, których Polska jest członkiem, ale z drugiej uzmysławia nam, jak ważna jest suwerenność i możliwość podejmowania kluczowych decyzji. Unia Europejska odchodzi od unii wolnych i równych państw, stale rozszerza swoje kompetencje, marginalizując zapisy dotyczące obowiązku poszanowania tożsamości narodowej państw członkowskich oraz wykraczając poza ramy traktatowe. Tendencje te były widoczne od 2017 r., szczególnie przy próbach ingerencji w polski wymiar sprawiedliwości. Komisja Europejska, jak również Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej przyznawały sobie prawo do oceny zgodności polskich ustaw z Konstytucją RP, podważania działania polskich organów czy kwestionowania statusu sędziów. Te działania, wspierane także przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, prowadzą do paradoksalnych skutków, zaprzeczających idei podziału i równowagi władz. Sędziowie, nieposiadający przecież mandatu demokratycznego, na mocy orzeczeń swoich kolegów uzyskują rzekomo uprawnienie do badania statusu sędziów czy kontroli decyzji nominacyjnych Prezydenta RP, w szczególności odmawiających powołania sędziego. Na takie działania nie może być zgody nawet pod rządami obecnej konstytucji, a reforma wymiaru sprawiedliwości, powiązana z reformą ustrojową, także powinna być ujęta w debacie konstytucyjnej. Warto także pochylić się nad zagadnieniami członkostwa w UE i NATO, nadrzędności konstytucji oraz wprowadzenia koniecznych korekt w systemie źródeł prawa.

Debata konstytucyjna będzie także doskonałą okazją do refleksji nad wsparciem i ochroną małżeństwa, jako związku kobiety i mężczyzny, oraz rodziny (z gwarancją programów społecznych, np. 800+), rodzicielstwa, rozwoju i edukacji dzieci i młodzieży, wsparcia osób z niepełnosprawnościami oraz emerytów (ustalenie na poziomie konstytucyjnym wieku emerytalnego), także w kontekście wyzwań demograficznych stojących przed Polską.

Twórcy Konstytucji 3 maja czy konstytucji marcowej mieli polityczny i państwowy instynkt, wpisując w oba te dokumenty możliwość ich rewizji po 25 latach obowiązywania. Elity prawnicze, stojące za treścią konstytucji z 1997 r., takiej potrzeby nie dostrzegały.

Osiem lat temu byłem przekonany, że debata konstytucyjna jest Polsce potrzebna, a zmiany – mające swoje źródło w woli Narodu – są konieczne dla szybszego rozwoju Polski, zagwarantowania jej suwerenności i tożsamości oraz należnego miejsca na arenie międzynarodowej. Zdania w tej kwestii nie zmieniłem i dlatego inicjatywę podjętą przez Prezydenta Karola Nawrockiego uważam za fundamentalnie ważną i godną realizacji.

Marjane SATRAPI

Porozmawiajmy o człowieczeństwie

Marjane SATRAPI

Zmarła 5 czerwca 2026 r. irańsko-francuska reżyser filmów animowanych, autorka komiksów i książek dla dzieci

Porozmawiajmy o człowieczeństwie. Pośród tych istot bowiem, które biolodzy nazywają zwierzętami właściwymi, to znaczy ssakami, człowiek jest jedyną, która zabija swoją samicę. I określamy ten czyn mianem bestialskiego, choć żadna inna bestia, poza nami, nie popełnia go. Oto człowieczeństwo. Ale są także ludzie, którzy tracą życie z rąk swoich oprawców po to, by ochronić bliźnich, by ich nie wydać, i wiem bardzo dobrze, o czym mówię. To również nazywa się człowieczeństwem. Są także członkowie orkiestry, którzy grają symfonię i ofiarowują nam najczystszą postać piękna, i są ci, którzy orkiestrują wojny, a za każde sto litrów przelanej krwi zostają odznaczeni kolejnym medalem. A my, ludzie, z tym samym zapałem oklaskujemy jednych i drugich.

Chcę przez to powiedzieć, że nie mam wyidealizowanej wizji tego, co ludzkie, i sama w sobie doświadczam tej dwoistości. Przyjmuję zarówno własną przemoc, jak i własną życzliwość, zawsze mając nadzieję, że ta druga przeważy nad pierwszą.

Przez długi czas wierzyłam, że kluczem do tego, aby każdy człowiek mógł żyć z godnością, aby nigdy nie doświadczał brutalności ani upokorzenia z powodu swojej płci, swojego pochodzenia etnicznego czy koloru skóry, jest edukacja. Czy jednak Joseph Goebbels nie miał doktoratu z filozofii? Czy doktor Mengele nie składał przysięgi Hipokratesa? Czyżbyśmy mylili się, gdy definiujemy edukację? Być może, zanim zaczniemy wychowywać nasze dzieci do tego, by osiągnęły sukces ekonomiczny i społeczny, powinniśmy nauczyć je, że prawdziwy sukces polega przede wszystkim na humanizmie. Że tym, co pozwoliło człowiekowi wznieść się ponad wszystkie istoty żywe, było to, iż stworzył społeczeństwa; a społeczeństwo istnieje wyłącznie dlatego, że – w odróżnieniu od zwierzęcia, które jest skazane na śmierć, kiedy złamie nogę – my troszczymy się o naszych bliźnich. Bierzemy ich na ramiona i wynosimy w bezpieczne miejsce.

Człowiek sam jeden nie przetrwa bowiem w naturze. Przetrwa jedynie wtedy, gdy łączy się z innymi i tworzy społeczeństwa. A warunkiem sine qua non, aby to osiągnąć, jest empatia. Być może więc w edukacji zamiast uczyć nasze dzieci zapamiętywania wszystkiego i recytowania niczym papugi, powinniśmy uczyć je etyki, postawy obywatelskiej, a przede wszystkim współczucia i dobroci.

Zapewniam, że nie należę do tych, którzy nadstawiają drugi policzek. Za otrzymany policzek oddałabym dziesięć, staram się jednak nigdy nie być tą, która uderza pierwsza.

Na koniec przeczytam Państwu wiersz Sadiego, wielkiego irańskiego poety XIII wieku:

„Istoty ludzkie są częścią jednego ciała

i mają ten sam początek.

Kiedy życie zadaje ból jednemu członkowi,

pozostałe nie zaznają spoczynku.

Ty, który pozostajesz obojętny wobec cierpienia innych,

nie zasługujesz na to, by nazywać się człowiekiem”.

Przemówienie wygłoszone z okazji przyznania Nagrody Księżnej Asturii w dziedzinie Komunikacji i Nauk Humanistycznych 2024.

Prof. Michał KLEIBER

Konstytucja do zmiany po 30 latach

Argumenty za nowelizacją konstytucji stają się od lat coraz powszechniejsze. Z pewnością warto przynajmniej zaproponować zmiany i zobaczyć, jakie mają poparcie

Prof. Michał KLEIBER

Redaktor naczelny „Wszystko co Najważniejsze”. Profesor zwyczajny w Polskiej Akademii Nauk. Prezes PAN (2007–2015), Minister Nauki i Informatyzacji (2001–2005), w latach 2006–2010 doradca społeczny prezydenta Lecha Kaczyńskiego. Przewodniczący Polskiego Komitetu ds. UNESCO. Kawaler Orderu Orła Białego

Debata konstytucyjna

Należę do zwiększającej się grupy osób przerażonych formalnoprawnymi aspektami funkcjonowania naszego państwa, a sporami kompetencyjnymi przede wszystkim. Całkowicie sprzeczne stanowiska polityków i ekspertów w kluczowych dla naszej przyszłości sprawach budzą we mnie oburzenie połączone ze zdumieniem. Coraz częściej dostrzegamy główne źródło tych sprzeczności w niedostatkach dotyczących uregulowań prawnych. A zmiana tego stanu rzeczy wymagałaby zapewne wprowadzenia poprawek w wielu podstawowych normach i zasadach określających formę władzy publicznej, a być może nawet w konstytucji.

Nasza konstytucja za rok będzie miała 30 lat i mimo uznania dla jej twórców jest dzisiaj oczywiste, że przez ten czas mogło zdezaktualizować się wiele z jej zapisów. Nie powinno to nikogo dziwić, biorąc pod uwagę kontekst naszego niezwykle szybkiego rozwoju w zmienionych warunkach politycznych i gospodarczych. W tej sytuacji zmiany w konstytucji, bo nie mówimy tu bynajmniej o jej całkowicie nowej postaci, wydają się potrzebne, a nawet niezbędne.

Głębokie podziały w naszej klasie politycznej nie ułatwiają niestety tego zadania. Zgodnie z art. 235 obecnej konstytucji projekt jej zmiany w formie ustawy złożyć może 1/5 ustawowej liczby posłów, senat lub prezydent. To w naszych warunkach nie wydaje się trudne. Podjęcie ostatecznej decyzji jest jednak znacznie bardziej skomplikowane – decyzję o zmianie podejmuje bowiem sejm większością co najmniej 2/3 głosów oraz, w terminie nie dłuższym niż 60 dni, senat bezwzględną większością głosów, przy obecności co najmniej połowy ustawowych składów w obu izbach.

Efektem jest przedstawienie przez marszałka sejmu uchwalonej przez parlament ustawy prezydentowi, który ma 21 dni na podjęcie ostatecznej decyzji. Argumenty za nowelizacją konstytucji stają się od lat coraz powszechniejsze, więc może udałoby się właśnie teraz coś w tej sprawie zrobić. Z pewnością warto przynajmniej zaproponować zmiany i zobaczyć, jakie mają poparcie.

W sposób opisowy wymieniam poniżej główne problemy wymagające według mnie uwzględnienia w nowelizowanej konstytucji i dotyczące wręcz jej filarów, pozostawiając konkretne zapisy ekspertom w zakresie prawa konstytucyjnego. Uwagi dotyczą zasadniczych spraw, które w obliczu istniejących wyzwań nie są dostatecznie dobrze ujęte w obecnej konstytucji i wymagają wprowadzenia zmian umożliwiających skuteczne zarządzanie państwem.

Po pierwsze, elementem obecnych problemów jest spór kompetencyjny. Na świecie rozróżnia się dwa podstawowe systemy sprawowania najwyższej władzy – model prezydencki, obowiązujący np. w Stanach Zjednoczonych, oraz model zwany kanclerskim bądź parlamentarno-rządowym, obowiązujący np. w Niemczech i przyznający główną decyzyjność w państwie premierowi. W niektórych państwach, np. we Francji czy Austrii, panuje system zwany semiprezydenckim, mający formę pośrednią między dwoma wymienionymi systemami. W Polsce konstytucyjne zapisy w zakresie podziału władzy tworzą dla osób tym bezpośrednio zainteresowanych szerokie pole do odmiennych interpretacji, wywołując olbrzymie spory negatywnie oddziałujące na funkcjonowanie państwa. Nowoczesne państwo nie może być polem brutalnej rywalizacji kluczowych instytucji, władza musi bowiem stanowić zgodne w najważniejszych sprawach centrum strategii rozwojowej.

Niezbędna korekta powinna objąć ewidentną dzisiaj sprzeczność pomiędzy wyborem prezydenta w wyborach powszechnych, dających mu silną legitymację społeczną, a modelem rządowym, w dużym stopniu przesądzanym przez naszą konstytucję. Eliminacja tej niezgodności umożliwiłaby uniknięcie bezwzględnej rywalizacji organów władzy i strategiczne zarządzanie państwem, tworząc warunki do prowadzenia długoterminowej polityki narodowej niezależnie od cyklu wyborczego.

Zauważmy w tym kontekście, że system prezydencki w porównaniu z systemem parlamentarno-rządowym ma wiele zalet, takich jak większa stabilność polityczna ze względu na niezależność od partyjnej rywalizacji i zmieniającej się większości głosów w parlamencie, jasność odpowiedzialności, co pomaga wyborcom w wyborach i eliminuje problem zrzucania winy za niepowodzenia na koalicjantów, silne przywództwo, pozwalające na szybkie podejmowanie decyzji bez tworzenia większości sejmowej, większa stabilność i przewidywalność decyzji, co niesie mniejsze ryzyko zmian i pozwala budować większe zaufanie w instytucjach gospodarczych i finansowych. Zagrożeniem w tym systemie są natomiast doświadczane obecnie trudności w kierowaniu państwem w przypadku politycznej koegzystencji, czyli prezydenta i większości parlamentarnej pochodzących z przeciwnych obozów. W przypadku opowiedzenia się za tym modelem władzy zagrożeniu temu powinna być poświęcona specjalna uwaga w nowelizowanej konstytucji.

Po drugie, ze względu na częste kwestionowanie wyższości konstytucji nad wieloma innymi prawnymi uregulowaniami sprawa ta zasługuje na podkreślenie jeszcze chyba dobitniejsze niż dotychczasowe. Naród jako suweren musi we wszystkich sprawach mieć prawo do podejmowania ostatecznych decyzji. Dotyczy to zarówno decyzji podejmowanych w polityce krajowej, jak i zagranicznej, w szczególności w kontekście unijnym. Rozwiązania w tym zakresie muszą być regulowane całkowicie jednoznacznie, nie pozostawiając miejsca na jakiekolwiek odmienne interpretacje.

Nie oznacza to bynajmniej, że nie możemy na przykład przekazywać pewnej decyzyjności organizacjom ponadnarodowym, pod warunkiem jednak, że wszelkie rozstrzygnięcia w sprawie scedowania uprawnień zawsze będą zgodne z wolą suwerena i przez niego popierane. Tak było z poprzedzonym ogólnopolskim referendum naszym wejściem do UE, mimo iż jego słabością był wówczas brak pełnej wiedzy na temat formalnoprawnych i praktycznych szczegółów członkostwa. Najnowszym przykładem jest problem małżeństw łączących osoby tej samej płci – realizowane aktualnie postępowanie w tej sprawie według wskazań unijnych jest sprzeczne z zapisem w naszej konstytucji, ponieważ związki tego rodzaju mogą być obecnie w Polsce sankcjonowane jedynie odpowiednią regulacją dotyczącą osób bliskich, co jest niestety krytykowane przez część polityków.

Po trzecie,