Wiek Hitlera Tom 1 ebook

Przedmowa do wydania polskiego

Ulu­bie­niec Hitlera pisze nową, szo­ku­jącą histo­rię XX-go wieku! I co wię­cej, na potwier­dze­nie swo­ich kon­tro­wer­syj­nych tez czę­sto przy­ta­cza doku­menty archi­walne lub cytuje publi­ka­cje cał­kiem wia­ry­god­nych euro­pej­skich histo­ry­ków.

Książka jest kapi­tal­nym dowo­dem na to, że nie ma histo­rii tzw. obiek­tyw­nej, czyli jedy­nej słusz­nej. Każdy histo­ryk stara się uwy­pu­klać jedne doku­menty kosz­tem innych, a czę­sto i cytuje jedne źró­dło, pomi­ja­jąc inne, które może zaprze­czyć wysu­nię­tej przez niego tezie. Na naszym podwórku czę­sto tak wła­śnie czy­nią histo­rycy piszący o Powsta­niu War­szaw­skim. (Jeśli jestem za, przy­ta­czam tylko doku­menty za, a jeśli prze­ciw, to odwrot­nie).

Nie ustrzegł się tego i Leon Degrelle. Pisząc z pozy­cji wyznawcy Hitlera nie mógł się wyzwo­lić od anty­ży­dow­skiej reto­ryki. Kry­ty­ku­jąc (słusz­nie lub nie) zacho­wa­nia nie­któ­rych osób pocho­dze­nia żydow­skiego, będą­cych na świecz­niku wła­dzy w Euro­pie, roz­sze­rza tą kry­tykę na wszyst­kich Żydów. I to jest wła­śnie anty­se­mi­tyzm, z któ­rego oko­wów Degrelle uciec nie może.

Ale odrzu­ca­jąc ten cały degrel­low­ski anty­se­mi­tyzm, a także anty­po­lo­nizm i anty­sla­wi­nizm, dosta­jemy do ręki fascy­nu­jącą książkę, pełną nie­zwy­kłych aneg­dot o ludziach wła­dzy przed i w cza­sie pierw­szej wojny świa­to­wej.

Degrelle, opi­su­jąc rze­czy­wi­stość euro­pej­ską cza­sów pierw­szej wojny świa­to­wej, nie stroni też od wycie­czek w przy­szłość, do cza­sów hitle­row­skich. Prze­szłość i przy­szłość czę­sto się u niego spla­tają, nic zresztą w tym dziw­nego, bo pierw­sza wojna świa­towa, według autora, była pra­przy­czyną dru­giej wojny świa­to­wej.

Ory­gi­nalna teza, że wojny tak naprawdę chcieli ludzie będący przy wła­dzy w Rosji, Fran­cji i Anglii, sta­wia naszą wie­dzę histo­ryczną w tym tema­cie na gło­wie. Co cie­kawe, Degrelle czę­sto przy­ta­cza prace fran­cu­skich histo­ry­ków, potwier­dza­ją­cych tą tezę.

Cały nakład tej książki, wydany w Bel­gii został w cało­ści znisz­czony.

W pew­nym sen­sie jest to książka do dzi­siaj zaka­zana. Jej jedyne wyda­nie uka­zało się w Sta­nach Zjed­no­czo­nych. Ale skoro żyjemy w cza­sach, w któ­rych legal­nie wydaje się „Main Kampf”…nie ma powodu aby nie wydać i tej książki.

I na końcu parę cyta­tów z Degrella:

„Co zna­czy cier­pie­nie, kiedy w życiu miało się kilka nie­śmier­tel­nych chwil? Przy­naj­mniej się żyło.”

„Krót­kie czy dłu­gie życie jest coś warte jedy­nie wtedy, gdy nie będziemy musieli się go wsty­dzić.”

Andrzej Ryba

Przedmowa autora

Zabój­stwo, które mogło pozo­stać niczym innym, jak tylko obu­rza­ją­cym wyda­rze­niem w histo­rii ter­ro­ry­zmu, miało zamiast tego w decy­du­jący i kata­stro­falny spo­sób zawa­żyć na całym XX wieku. Spo­wo­do­wało wybuch „Wiel­kiej Wojny” z lat 1914–1918, uto­ro­wało Sowie­tom drogę ku Rewo­lu­cji Paź­dzier­ni­ko­wej w 1917 roku, umoż­li­wiło Hitle­rowi doj­ście do wła­dzy w 1933 roku i póź­niej­szą II wojnę świa­tową, a przede wszyst­kim spo­wo­do­wało kon­fron­ta­cję dwóch współ­cze­snych gigan­tów – Związku Radziec­kiego i Sta­nów Zjed­no­czo­nych, któ­rej kon­se­kwen­cją, prę­dzej czy póź­niej, może być nisz­czy­ciel­ska III wojna świa­towa.

Zabój­stwo arcy­księ­cia Fran­ciszka Fer­dy­nanda i jego żony w Sara­je­wie, w Bośni, w dniu 28 czerwca 1914 roku, które począt­kowo było jesz­cze jedną wia­do­mo­ścią z pierw­szych stron gazet, pozor­nie ska­zaną na prze­mi­nię­cie, jak jej podobne, po kilku dniach okaże się jed­nak owo­cem zawi­łego spi­sku. Począt­kowo sprawa wyda­wała się ogra­ni­czona do Ser­bii i Austrii, dwóch noto­rycz­nie skłó­co­nych ze sobą sąsia­dów. Ale nie minęły cztery tygo­dnie, gdy stało się jasne, iż Ser­bo­wie, będący przed­mu­rzem Bał­ka­nów, byli spryt­nie mani­pu­lo­wani przez pan­sla­wi­stów na rosyj­skim car­skim dwo­rze.

Austria ze swej strony złą­czona była z Niem­cami wię­zami soju­szu poli­tycz­nego i woj­sko­wego. Z kolei rząd rosyj­ski zwią­zany był pak­tem woj­sko­wym z wła­dzami Fran­cji, zde­spe­ro­wa­nej by odzy­skać Alza­cję i Lota­ryn­gię, które Niemcy anek­to­wały w 1871 roku. Ponadto, bry­tyj­ski esta­bli­sh­ment, w ciągu kilku ostat­nich lat roz­sier­dzony wzro­stem wpły­wów nie­miec­kiej gospo­darki i roz­bu­dową nie­miec­kiej floty, jesz­cze bar­dziej zbli­żył się do Fran­cji i jej nie­daw­nego rywala, Rosji. Tym samym powstały oko­licz­no­ści sprzy­ja­jące kata­kli­zmowi, któ­rego furia miała w bez­pre­ce­den­sowy spo­sób wstrzą­snąć Bia­łym świa­tem. W ciągu pię­ciu tygo­dni, dzięki kilku kulom wystrze­lo­nym przez mier­notę w sen­nym mie­ście na Bał­ka­nach, wiel­kie euro­pej­skie potęgi sko­czą sobie do gar­deł. W kon­se­kwen­cji, ponie­waż ani Potrójna Ententa Anglii, Fran­cji i Rosji, ani Dwu­przy­mie­rze Nie­miec i Austro-Węgier nie będą w sta­nie zmu­sić dru­giej strony do ustą­pie­nia, wal­czące pań­stwa nie znajdą lep­szego spo­sobu, niż wcią­gnię­cie do rzezi kolej­nych dzie­więt­na­stu kra­jów. Dzięki obiet­ni­com, rów­nie fał­szy­wym, co sprzecz­nym ze sobą, za pomocą taj­nych poro­zu­mień, kon­ku­ru­jące pań­stwa będą ofe­ro­wać dokład­nie te same tro­fea wojenne dwóm, a cza­sami trzem róż­nym kra­jom. Miliony ludzi zosta­nie sprze­da­nych niczym na aukcjach, bez swej wie­dzy i zgody, jako łup dla najbar­dziej zago­rza­łych prze­ciw­ni­ków swych wła­snych naro­dów.

Celem wzbu­dze­nia nie­na­wi­ści do Nie­miec i wydźwi­gnię­cia jej do poziomu histe­rii, kraje Ententy oskar­żać będą Niemcy o naj­bar­dziej odra­ża­jące okru­cień­stwa, kreu­jąc sza­leń­czą żądzę zemsty, która w połą­cze­niu z krót­ko­wzroczną chci­wo­ścią i głu­potą zwy­cięz­ców zro­dzi w efek­cie trak­tat wer­sal­ski. Układ ten, który zmiaż­dżył pierw­szą potęgę Europy, Niemcy, pod cię­ża­rem wstydu i repa­ra­cji wojen­nych, który ampu­to­wał żywotne tery­to­ria z ciała narodu i który uczy­nił go bez­bron­nym wobec wro­gów wewnętrz­nych i zewnętrz­nych, w kon­se­kwen­cji był sku­teczny jedy­nie w tym, iż spro­wo­ko­wał nową i nie­uchronną wojnę w Euro­pie. Inte­li­gentne mózgi Europy prze­wi­działy następ­stwa trak­tatu jesz­cze zanim został narzu­cony. Bry­tyj­ski pre­mier David Lloyd Geo­rge w 1919 roku uprze­dzał w Paryżu zwy­cię­skie pań­stwa: „Jeśli pokój zosta­nie zawarty na takich warun­kach, sta­nie się zarze­wiem nowej wojny.” I tak też się stało, gdyż bez trak­tatu wer­sal­skiego byłoby nie­moż­li­wo­ścią, aby nie­znany żoł­nierz pie­choty, uro­dzony w Austrii i zahar­to­wany w wal­kach na fron­cie zachod­nim doszedł do abso­lut­nej wła­dzy w Niem­czech. Adolf Hitler przy­szedł na świat w Brau­nau am Inn, ale w sen­sie poli­tycz­nym zro­dził się w Wer­salu.

Dzień, w któ­rym pod­pi­sano trak­tat, 29 czerwca 1919 roku, nie tylko zakoń­czył I wojnę świa­tową – zapo­cząt­ko­wał także II wojnę.

Część I. Zamach w Sarajewie

Część I

Zamach w Sara­je­wie

Rozdział 1. „Czarna Ręka” w Sarajewie

Roz­dział 1 „Czarna Ręka” w Sara­je­wie

28 CZERWCA 1914 roku był w całej Euro­pie dniem cie­płym i sło­necz­nym. Nie­wielu mogłoby przy­pusz­czać, iż ten z pozoru cichy, letni dzień zapi­sze się krwawo na kar­tach histo­rii, i że owa brze­mienna w skutki czerw­cowa data sta­nie się w tym wieku dla Europy zwia­stu­nem tak wielu kolej­nych, ską­pa­nych we krwi czerw­co­wych dni – od trak­tatu wer­sal­skiego w 1919 roku do kapi­tu­la­cji Fran­cji w 1940 roku, do „Dnia D” i lądo­wa­nia w Nor­man­dii w 1944 roku i do roz­bioru sta­rego euro­pej­skiego porządku w Pocz­da­mie, w czerwcu 1945 roku.

Ni­gdzie słońce nie świe­ciło tak mocno, jak owego pamięt­nego dnia w Sara­je­wie – sen­nym bał­kań­skim mia­steczku w Bośni. Dawna sie­dziba pro­win­cji Impe­rium Osmań­skiego wciąż miała orien­talny posmak, z bia­łymi wie­żami mina­re­tów wzno­szą­cymi się nad krę­tymi ulicz­kami bazaru. Mia­sto prze­szło pod admi­ni­stra­cję cesar­stwa austro-węgier­skiego w 1878 roku, zostało osta­tecz­nie anek­to­wane w 1908 roku i teraz było miej­scem, gdzie rzadko działo się coś nad­zwy­czaj­nego.

Tego jed­nak dnia odwie­dzał je naj­waż­niej­szy czło­wiek w monar­chii austro-węgier­skiej, arcy­książę Fran­ci­szek Fer­dy­nand. Był następcą habs­bur­skiego tronu, na któ­rym od sześć­dzie­się­ciu sze­ściu lat zasia­dał leciwy i scho­ro­wany, osiem­dzie­się­cio­sze­ścio­letni Fran­ci­szek Józef. Arcy­książę, na któ­rego piersi pobrzę­ki­wały medale, a hełm zdo­biły pyszne pióra, był czło­wiekiem krzep­kim, wiel­kim miło­śni­kiem polo­wań, który zapeł­nił pałace i dwory myśliw­skie Europy licz­nymi roga­tymi tro­fe­ami.

Następca tronu, jako głów­no­do­wo­dzący armią austro-węgier­ską, przy­był do Sara­jewa celem obser­wo­wa­nia manew­rów, które odby­wały się kilka mil poza mia­stem. Fran­ci­szek Fer­dy­nand wraz z mał­żonką jechał do miej­skiego ratu­sza nabrze­żem rzeki Mil­jacka prak­tycz­nie bez obstawy. Kolumna, skła­da­jąca się z czte­rech pojaz­dów, prze­była zale­d­wie połowę drogi, gdy młody zama­cho­wiec wymie­rzył bombę w arcy­księ­cia. Ładu­nek, ude­rza­jąc w tył samo­chodu arcy­księ­cia, ześli­zgnął się i eks­plo­do­wał pod następ­nym pojaz­dem, gdzie zra­nił dwóch ofi­ce­rów – jed­nego z nich natych­miast prze­wie­ziono do pobli­skiego szpi­tala. Fran­ci­szek Fer­dy­nand i jego żona, wstrzą­śnięci, lecz cali i zdrowi, kon­ty­nu­owali podróż do ratu­sza, gdzie arcy­książę ostro zga­nił bur­mi­strza za taki prze­jaw braku gościn­no­ści w mie­ście. Następ­nie mała kolumna pojaz­dów skie­ro­wała się w stronę szpi­tala, gdzie opa­try­wano mło­dego, ran­nego ofi­cera.

Samo­chód jadący na czele kolumny omył­kowo skrę­cił w nie­wła­ściwą ulicę i pojazd arcy­księ­cia podą­żył za nim. Woj­skowy guber­na­tor Bośni, gene­rał Potio­rek, przy­tom­nie zasy­gna­li­zo­wał kie­rowcy, by ten cof­nął samo­chód i wró­cił na zapla­no­waną trasę. Gdy kie­rowca zaha­mo­wał, do przodu wystą­pił młody czło­wiek, który sta­ran­nie celu­jąc, dwu­krot­nie wystrze­lił w kie­runku otwar­tego pojazdu.

Jedna z kul tra­fiła Fran­ciszka Fer­dy­nanda w szyję. Druga ugo­dziła w brzuch jego żonę Zofię, księżną Hohen­berg. Gdy osu­nęła się na zie­lony mun­dur męża, zbry­zgany krwią, ten wyszep­tał, „Zofio, żyj dla naszych dzieci”. Para zmarła kilka minut po ataku.

* * *

Wia­do­mość o zabój­stwie swego bra­tanka i następcy, cesarz Fran­ci­szek Józef przy­jął w swym wie­deń­skim pałacu Hofburg z nie­sto­sow­nym spo­ko­jem. Sędziwy czło­wiek żywił nie­chęć do Fran­ciszka Fer­dy­nanda, być może czę­ściowo z powodu, iż arcy­książę zastą­pił w kolejce do tronu jego wła­snego syna, Rudolfa, który dwa­dzie­ścia pięć lat wcze­śniej zmarł w pała­cyku myśliw­skim May­er­ling wraz ze swą kochanką, Marią Vet­serą, tra­giczną, samo­bój­czą śmier­cią.

Co gor­sza, żona Fran­ciszka Fer­dy­nanda, Zofia, choć pocho­dziła ze sta­rego, cze­skiego rodu ksią­żę­cego, była zbyt nisko uro­dzona, by odpo­wia­dać stan­dar­dom prawa i oby­cza­jów, które wyma­gały od habs­bur­skiej księż­nej znacz­nie wyż­szego tytułu i pocho­dze­nia. Gdy Fran­ci­szek Fer­dy­nand oże­nił się z nią w 1900 roku, musiał zrzec się wszel­kich praw dzie­dzi­cze­nia tronu Habs­bur­gów ze strony mał­żonki i ich wspól­nych dzieci. Mał­żeń­stwo mor­ga­na­tyczne – nie­wy­ba­czalne prze­stęp­stwo w zawo­dzie cesa­rza! Jasne jest, iż pozwala się koro­no­wa­nym gło­wom na utrzy­my­wa­nie kocha­nek i nawet bękar­tów, uwa­ża­jąc je za dopusz­czalne „przy­gody serca”. Ale gdyby Rudolf Habs­burg, Fran­ci­szek Fer­dy­nand, król Anglii Edward VIII lub król Bel­gii Leopold III nie zechcieli pod­po­rząd­ko­wać się odwiecz­nej tra­dy­cji wybie­ra­nia sto­sow­nych mał­żo­nek – musie­liby się mieć na bacz­no­ści! Tak więc na pań­stwo­wym pogrze­bie Fran­ciszka Fer­dy­nanda i jego żony, który odbył się w Wied­niu, zamor­do­wana para podró­żo­wała osob­nymi kara­wa­nami. Pro­ce­sja pań­stwo­wych dygni­ta­rzy postę­po­wała za wspa­nia­łym kara­wa­nem arcy­księ­cia, ude­ko­ro­wa­nym czar­nymi pió­rami i cią­gnię­tym przez kare konie. Kara­wan Zofii, znacz­nie mniej oka­zały, jechał z tyłu. Jej trumnę usta­wiono w kate­drze o jeden sto­pień niżej, niż trumnę męża. Zamiast korony, poło­żono na niej wachlarz zwy­kłej damy dworu. Wie­kowy monar­cha wciąż wsty­dził się żony swo­jego bra­tanka, nawet po jej śmierci.

Fran­ci­szek Józef miał jesz­cze jeden powód, by nie przej­mo­wać się zbyt­nio gwał­tow­nym zej­ściem swo­jego następcy. Poglądy poli­tyczne księ­cia i jego pro­jekty reformy cesar­stwa były dla sta­rego monar­chy rze­czami wyklę­tymi, gdyż sam z każ­dym mija­ją­cym rokiem sta­wał się coraz bar­dziej kon­ser­wa­tywny. W 1867 roku oko­licz­no­ści zmu­siły Fran­ciszka Józefa (prze­grana rok wcze­śniej wojna z Pru­sami) do przy­zna­nia Węgrom nie­mal rów­no­rzęd­nych praw w pań­stwie, które stało się austro-węgier­ską monar­chią duali­styczną. W kolej­nych latach sło­wiań­scy pod­dani Habs­bur­gów zaczęli się doma­gać coraz więk­szych praw, a Fran­ci­szek Fer­dy­nand znany był ze swo­jego przy­chyl­nego sto­sunku do ich żądań do tego stop­nia, iż być może posu­nąłby się tak daleko, by wpro­wa­dzić monar­chię tria­li­styczną. Dla reak­cyj­nego w swych poglą­dach Fran­ciszka Józefa, jak rów­nież dla dum­nych Madzia­rów, zazdro­snych o swe przy­wi­leje, tria­lizm sta­no­wił śmier­telne zagro­że­nie dla monar­chii. Poza gra­ni­cami impe­rium rów­nież zna­la­zły się siły, dla któ­rych idee arcyksię­cia oka­zały się rów­nie nie­bez­pieczne.

Ser­bia, oddzie­lona od Austro-Węgier Duna­jem, była naj­bar­dziej aktyw­nym i agre­syw­nym ze wszyst­kich państw bał­kań­skich. Kraje bał­kań­skie, które przez wieki pozo­sta­wały pod wła­da­niem otto­mań­skiej Tur­cji, i któ­rych wielu oby­wa­teli prze­szło na islam – Ser­bia, Buł­ga­ria, Alba­nia, Rumu­nia i Gre­cja – uzy­skały sta­tus nie­pod­le­głych państw w dzie­więt­na­stym i na początku dwu­dzie­stego wieku. Odzy­skaw­szy nie­za­leż­ność, poświę­cały mnó­stwo ener­gii na próby wza­jem­nej domi­na­cji, sprze­cza­jąc się o pro­blemy nie do roz­wią­za­nia w rejo­nach tak etnicz­nie zróż­ni­co­wa­nych, jak Mace­do­nia i Tra­cja, i robiąc to z bar­ba­rzyń­skim zapa­łem, który był rów­nie nie­zmor­do­wany, co zabój­czy.

Przej­ściowo zjed­no­czone w 1912 roku, pań­stwa bał­kań­skie zdo­łały wyzwo­lić pozo­stałą część Bał­ka­nów spod pano­wa­nia turec­kiego, spy­cha­jąc Tur­ków na przed­mie­ścia Kon­stan­ty­no­pola – ostatni ich bastion na euro­pej­skiej ziemi. Rok póź­niej Ser­bo­wie i Buł­ga­rzy rzu­cili się na sie­bie z dziką zacie­kło­ścią, zde­ter­mi­no­wani, by zawład­nąć Mace­do­nią. Nie­szczę­śni Mace­doń­czycy ponie­śli główne koszty tej walki, gdy tysiące z nich zostało zma­sa­kro­wa­nych, a jesz­cze wię­cej zapę­dzo­nych pod sztan­dary serb­skich i buł­gar­skich najeźdź­ców. Ser­bia zatrium­fo­wała, gdyż miała wspar­cie potęż­nego patrona, który był zde­cy­do­wany na posłu­że­nie się małym, bał­kań­skim pań­stwem do wywal­cze­nia punktu pod­par­cia w swym mar­szu na połu­dnie i zachód – wszech­moc­nego Cesar­stwa Rosyj­skiego.

Poko­nani i upo­ko­rzeni przez Japo­nię w 1905 roku, car­scy impe­ria­li­ści musieli zre­zy­gno­wać ze swych ambi­cji roz­sze­rze­nia wpły­wów na wschód. Bez­pow­rot­nie minęły czasy, gdy wieki temu nie­zwy­cię­żeni Kozacy gnali po kry­sta­licz­nych śnie­gach Sybe­rii, a Wielki Niedź­wiedź zapusz­czał się na Ala­skę i do Kali­forni. Oka­zało się, że ocię­żała rosyj­ska mary­narka wojenna jest nie­efek­tywna i prze­sta­rzała. Po dzi­wacz­nym incy­den­cie na Morzu Pół­noc­nym, kiedy to rosyj­skie okręty ostrze­lały bry­tyj­skie statki rybac­kie, w prze­ko­na­niu, iż są to japoń­skie nisz­czy­ciele, flota car­ska prze­pły­nęła dzie­sięć tysięcy mil tylko po to, by japoń­ska flota admi­rała Togo mogła posłać ją na dno w Cie­śni­nie Cuszim­skiej w maju 1905 roku. Oka­zało się, że japoń­skie armie w Man­dżu­rii są lep­sze, niż rosyj­skie, co w efek­cie ozna­czało dla cara utratę Port Artura i reszty Man­dżu­rii.

Wkrótce potem cesar­scy impe­ria­li­ści zmie­nili stra­te­gię, poszu­ku­jąc spo­so­bów na wyko­rzy­sta­nie obaw i nadziei ich sło­wiań­skich kuzy­nów na Bał­ka­nach, w szcze­gól­no­ści Ser­bów i Buł­ga­rów, któ­rych kraje zapew­niały wygodny dostęp do Adria­tyku i owego stu­let­niego celu rosyj­skich carów – kolo­ro­wych kopuł i murów Kon­stan­ty­no­pola, bramy do cie­płych wód Morza Śród­ziem­nego.

* * *

W 1908 roku impe­ria­li­ści rosyj­scy, wciąż liżący rany po swej klę­sce na Dale­kim Wscho­dzie, oraz ich serb­scy pro­te­go­wani, zostali zmu­szeni do zaak­cep­to­wa­nia, na kon­fe­ren­cji w Lon­dy­nie, austro-węgier­skiej anek­sji Bośni i Her­ce­go­winy, która była tery­to­rium sło­wiań­skim na zachód od Ser­bii, na które Ser­bo­wie od dawna patrzyli z wiel­kim ape­ty­tem. Serb­ska kon­trola nad tymi rejo­nami zapew­ni­łaby ich car­skim panom dostęp do por­tów na wybrzeżu Adria­tyku, jed­nak Rosja­nie czuli się zbyt słabi mili­tar­nie, by pró­bo­wać prze­for­so­wać tę kwe­stię zbroj­nie.

Przy­wo­łane do porządku, lecz nie­zra­żone, impe­ria­li­styczne kręgi na dwo­rze cara Miko­łaja II, „pan­sla­wi­ści”, zin­ten­sy­fi­ko­wały swe dzia­ła­nia. Car Miko­łaj – nie­bez­pieczny, gdyż łatwo pod­da­jący się wpły­wom i wiecz­nie nie­zde­cy­do­wany – dał im wolną rękę. Reżim z Sankt Peters­burga zamie­szał w bał­kań­skim kotle z jesz­cze więk­szym zapa­łem. Wobec rosną­cego napię­cia na linii Ser­bia – Austro-Węgry, rosyj­scy agenci i doradcy wydali roz­kazy oraz dostar­czyli Ser­bom nie­zbędne środki. Rosyj­ski amba­sa­dor w Ser­bii, Miko­łaj Har­twig, nie­dy­skret­nie napo­mknął rumuń­skiemu mini­strowi Fila­liti w dniu 12 listo­pada 1912 roku: „Rosja liczy na to, że Ser­bia, powięk­szona o bał­kań­skie pro­win­cje Austro-Węgier, sta­nie się przed­mu­rzem pan­sla­wi­zmu”.

Har­twig, jako car­ski amba­sa­dor w Bel­gra­dzie, był bez­dy­sku­syj­nym zarządcą mia­sta i czło­wie­kiem, któ­rego fran­cu­ski amba­sa­dor, Descos, okre­ślił, jako „praw­dzi­wego władcę Ser­bii.” Inni nazy­wali Har­twiga po pro­stu „wice­kró­lem”.

W teo­rii głową pań­stwa był król Ser­bii, Piotr I, ale król Piotr, wnuk han­dla­rza świń, zawdzię­czał wynie­sie­nie na tron klice serb­skich spi­skow­ców, któ­rzy zli­kwi­do­wali poprzed­niego króla, Alek­san­dra Obre­no­wi­cza i jego żonę, kró­lową Dragę, doko­nu­jąc w 1903 roku maka­brycz­nego aktu podwój­nego mor­der­stwa. Rodzina króla Pio­tra, Kara­dzior­dzie­wi­cze, przez więk­szą część poprzed­niego wieku pozo­sta­wała w cią­głym kon­flik­cie z ze swymi rywa­lami, Obre­no­wi­czami. Przy jed­nej z oka­zji szef klanu Obre­no­wi­czów zapre­zen­to­wał na dwo­rze suł­tana w Istam­bule sta­ran­nie zaso­loną głowę jed­nego z Kara­dzior­dzie­wi­czów. Pre­mie­rem przy Pio­trze I był Nikola Pašić, czło­wiek prze­bie­gły, acz dający sobą kie­ro­wać, który z dnia na dzień i bez zbęd­nych wyrzu­tów sumie­nia prze­sko­czył ze sta­no­wi­ska pre­miera, przy Alek­san­drze Obre­no­wi­czu, na sto­łek szefa rządu u króla wynie­sio­nego na tron przez zabój­ców. Bał się pod­że­ga­czy, któ­rzy zamor­do­wali rodzinę kró­lew­ską i z ochotą zgo­dził się słu­żyć, jako narzę­dzie potęż­nych i wpły­wo­wych Rosjan.

Prze­słu­cha­nie zabój­ców arcy­księ­cia Fran­ciszka Fer­dy­nanda w Sara­je­wie spo­wo­do­wało, powoli i nie­ubła­ga­nie, pewne impli­ka­cje, gdyż wyja­wiło powią­za­nia wska­zu­jące na naj­wyż­sze kręgi serb­skiego reżimu. Obaj ter­ro­ry­ści począt­kowo byli nie­zbyt roz­mowni – Čabrinović, któ­rzy nie­cel­nie rzu­cił bombę w arcy­księ­cia i ranił dwóch ofi­ce­rów oraz Gaw­riło Prin­cip, który oddał śmier­telne strzały, zaprze­czali, jakoby brali udział w więk­szym spi­sku. Wymknęło im się tylko jedno nazwi­sko. Zapy­tani, kto szko­lił ich w uży­ciu broni strze­lec­kiej, odpo­wie­dzieli: „Ciga­no­vić.” W rze­czy­wi­sto­ści Milan Ciga­no­vić, pra­cow­nik Kolei Serb­skich oraz czło­nek taj­nej orga­ni­za­cji ter­ro­ry­stycz­nej „Czarna Ręka”, był oso­bi­stym agen­tem pre­miera Pašića.

Rozdział 2. Europa reaguje

Roz­dział 2 Europa reaguje

Jeśli rząd serb­ski uwa­żałby, iż jest poza wszel­kimi podej­rze­niami, powi­nien bez­zwłocz­nie roz­po­cząć publiczne docho­dze­nie w kwe­stii poważ­nego prze­stęp­stwa, w które uwi­kła­nych było pię­ciu oby­wa­teli jego kraju. Nie­pod­ję­cie śledz­twa, czy nawet powstrzy­ma­nie się przed wyda­niem ofi­cjal­nego oświad­cze­nia, mogło tylko wzmoc­nić rosnące austriac­kie podej­rze­nia co do tego, że w sprawę zamie­szane są ofi­cjalne czyn­niki serb­skie.

W rze­czy­wi­sto­ści kwe­stia spi­sku była znana Pašićowi już na tygo­dnie przed 28 czerwca. Angiel­ski histo­ryk Geo­rge Mal­colm Thom­son napi­sał póź­niej: „Ten wysoki, dobrze wyglą­da­jący męż­czy­zna, któ­rego sza­cowna broda i impo­nu­jąca pre­zen­cja skry­wały jed­nego z naj­bar­dziej szczwa­nych lisów na Bał­ka­nach, wie­dział o pla­no­wa­nym mor­der­stwie pra­wie natych­miast po tym, jak je uknuto. Być może usły­szał o nim przy­pad­kowo, a być może dzięki jakie­muś pod­słu­chi­wa­czowi z jed­nej z kilku w Bel­gra­dzie kafe­jek, gdzie dys­ku­to­wano na tematy poli­tyczne. Bar­dziej praw­do­po­dobne jest, iż jego agent, urzęd­nik kole­jowy, który był także człon­kiem „Czar­nej Ręki”, prze­ka­zał mu tę infor­ma­cję.” (The Twe­lve Days, s. 48).

W ten spo­sób intrygę można było zawczasu uda­rem­nić. W takim przy­padku jed­nak, Pašić z pew­no­ścią ścią­gnąłby na sie­bie zemstę „Czar­nej Ręki”. Ponie­waż stary bro­dacz, wytrawny poli­tyk, cenił swoją skórę, oba­wiał się otwar­cie zgnieść spi­sek. Z dru­giej strony zale­żało mu też na tym, by zabez­pie­czyć się przed moż­li­wymi oskar­że­niami o współ­udział, które mogły paść ze strony Austria­ków. Wpadł na pomysł pod­rzu­ce­nia zawo­alo­wa­nego, del­fic­kiego ostrze­że­nia, które serb­ski amba­sa­dor w Wied­niu prze­ka­zał austriac­kiemu mini­strowi finan­sów, Leonowi Biliń­skiemu, Pola­kowi z Gali­cji, do któ­rego obo­wiąz­ków nale­żało mię­dzy innymi zarzą­dza­nie Bośnią. Biliń­ski, który nie nale­żał do lojal­nych zwo­len­ni­ków cesar­stwa austro-węgier­skiego (zbiegł w cza­sie wojny), albo nie prze­jął się nie­wy­raźną suge­stią serb­skiego amba­sa­dora, iż arcy­książę może mieć nie­for­tunny wypa­dek pod­czas swej wizyty w Bośni, lub też, jeśli został dosta­tecz­nie poin­for­mo­wany, nie zde­cy­do­wał się dzia­łać w opar­ciu o uzy­skane infor­ma­cje. Nie pod­jęto więc środ­ków zapo­bie­gaw­czych; Fran­ci­szek Fer­dy­nand podą­żył w kie­runku swego prze­zna­cze­nia. Poja­wiły się kolejne serb­skie powią­za­nia ze spi­skow­cami jesz­cze przed zabój­stwem: serb­ski następca tronu, Alek­san­der, spo­tkał się w Bel­gra­dzie z jed­nym z mor­der­ców.

Kto zapla­no­wał ope­ra­cję i nią kie­ro­wał? Wino­wajcą był nie kto inny, jak szef wywiadu woj­sko­wego, puł­kow­nik Dra­gu­tin Dmi­trie­vić, doświad­czony ter­ro­ry­sta i główne narzę­dzie w rękach Rosji na Bał­ka­nach. Jede­na­ście lat wcze­śniej, jako młody kapi­tan, Dmi­trie­vić brał udział w zamor­do­wa­niu serb­skiej pary kró­lew­skiej. Póź­niej spi­sko­wać będzie z zamia­rem doko­na­nia zabój­stwa cesa­rza Nie­miec, Wil­helma II, jak rów­nież będzie pla­no­wać zamor­do­wa­nie kró­lów Buł­ga­rii i Gre­cji. Dmi­trie­vić, pozo­sta­jąc na żoł­dzie rosyj­skiego amba­sa­dora, Har­twiga, dodat­kowo peł­nił funk­cję przy­wódcy taj­nej „Czar­nej Ręki”, która wystę­pu­jąc prze­ciwko Austro-Węgrom, wyko­ny­wała krwawą robotę na rzecz Ser­bii i jej rosyj­skich moco­daw­ców.

* * *

Natych­mia­sto­wym następ­stwem ataku były austriac­kie podej­rze­nia, co do roli serb­skiego rządu, ale moż­liwe współ­uczest­nic­two rosyj­skie nie było nawet roz­pa­try­wane. Pod wpły­wem roz­wagi, ale także sła­bo­ści, spę­dzono cenne tygo­dnie na dro­bia­zgo­wym docho­dze­niu w spra­wie zbrodni na tyle, na ile było to moż­liwe w przy­padku prze­stęp­stwa, któ­rego korze­nie znaj­do­wały się po dru­giej stro­nie gra­nicy. Gdyby Austria, prak­tycz­nie pewna udziału Ser­bii, zażą­dała wyja­śnień po kilku dniach, gdy obu­rze­nie Europy spo­wo­do­wane maka­bryczną zbrod­nią wciąż się­gało zenitu, z łatwo­ścią dopro­wa­dzi­łoby to do sytu­acji, w któ­rej mały bał­kań­ski kraj zostałby przy­wo­łany do porządku bez pro­te­stów ze strony wiel­kich mocarstw. W 1801 i 1807 roku Bry­tyj­czycy ostrze­lali Kopen­hagę za sto razy mniej rażące pro­wo­ka­cje. Gdy Hus­sein Dey pac­nął wachla­rzem fran­cu­skiego kon­sula w Algie­rii w 1830 roku, Fran­cja desan­to­wała tam swe oddziały i zaanek­to­wała kraj. Wie­deń był jed­nak sto­licą kraju glę­dzą­cych star­ców i wymu­ska­nych tchó­rzy. Cesarz Fran­ci­szek Józef, który wciąż wzbu­dzał ogromny sza­cu­nek i cie­szył się ogrom­nymi wpły­wami, był starą, wycień­czoną zjawą, nie mającą już kom­pe­ten­cji poli­tycz­nych. Jego mini­ster spraw zagra­nicz­nych, Leopold Anton Zyg­munt Józef Kor­si­nus Fer­dy­nand Graf Berch­told w roli dyplo­maty lub poli­tyka nie czuł się dobrze. Jego gustom bar­dziej odpo­wia­dało życie pośród nie­koń­czą­cych się serii sztuk i kon­cer­tów, na fry­wol­nych salo­nach, wyści­gach kon­nych i w skle­pach z rzad­kimi księ­go­zbio­rami. Nie­czę­sto widy­wany bez swego wyso­kiego jedwab­nego cylin­dra, był wybred­nym ele­gan­tem i zapa­lo­nym miło­śni­kiem grec­kich kla­sy­ków. Prze­ni­kliwy obser­wa­tor napi­sał o nim: „Był z pew­no­ścią oddany kra­jowi, któ­remu słu­żył całą wie­dzą, na jaką było go stać – z fatal­nym skut­kiem”. Hra­bia Berch­told, podob­nie jak jego odpo­wied­nik na czele austro-węgier­skiej armii cesar­skiej, gene­rał Con­rad von Hot­zen­dorff, mili­ta­ry­styczny „poły­kacz ognia”, pozba­wiony cie­nia wyczu­cia w dyplo­ma­cji, stał murem za pomy­słem zło­je­nia skóry Ser­bom. Żaden z nich jed­nak nie był w sta­nie poko­nać austriac­kiej iner­cji. Pierw­szy krok, który Austria był w sta­nie pod­jąć, miał miej­sce pra­wie w tydzień po zama­chu, gdy Fran­ci­szek Józef napi­sał list do cesa­rza Nie­miec, Wil­helma II, z prośbą o kon­sul­ta­cje przed pod­ję­ciem jakich­kol­wiek kro­ków prze­ciwko Ser­bii.

Wil­helm II, inte­li­gentny, lecz neu­ro­tyczny, był osobą kapry­śną. Mając inkli­na­cje do nano­sze­nia zło­śli­wych uwag na przed­kła­da­nych mu doku­men­tach pań­stwo­wych, w rodzaju „Ropu­chy!”, „Kruki!”, „Jezu­ici!”, czę­sto odgry­wał rolę afek­tow­nego aktora w krót­ko­trwa­łych poli­tycz­nych dra­ma­tach, które jed­nak zwy­kle koń­czyły się bez­bo­le­śnie. 28 czerwca ode­brał w Ber­li­nie wie­ści o śmierci Fran­ciszka Fer­dy­nanda z prze­ra­że­niem, gdyż obaj pano­wie pozo­sta­wali w przy­jaźni. Odpi­sał na list Fran­ciszka Józefa, infor­mu­jąc go, iż Niemcy gotowe są wypeł­nić swe obo­wiązki sojusz­ni­cze wobec swego austriac­kiego alianta, gdyby oka­zało się, że Ser­bia wspo­ma­gała lub chro­niła zabój­ców. Jed­nakże inten­cją Wil­helma II nie było pro­wa­dze­nie Nie­miec do wojny na skalę euro­pej­ską, ani też roz­sze­rza­nie kon­fliktu poza gra­nice zachod­nich Bał­ka­nów.

Kaiser, do tej pory czę­sto przed­sta­wiany, jako roz­hi­ste­ry­zo­wany ogr z upo­rem miaż­dżący wszystko na swo­jej dro­dze, był tak daleki od myśli o przy­go­to­wa­niach do wojny, iż w dniu 6 lipca wyru­szył w trzy­ty­go­dniowy rejs swym jach­tem „Hohen­zol­lern” w kie­runku Nor­we­gii. Podob­nie, jak i on, jego mini­stro­wie udali się na waka­cje: von Jagow, mini­ster spraw zagra­nicz­nych, udał się w podróż poślubną; von Moltke, szef sztabu, prze­by­wał w uzdro­wi­sku Kar­lowe Wary, a admi­rał von Tir­pitz wypo­czy­wał w Tarasp, w Szwaj­ca­rii. Także kró­lo­wie Bawa­rii i Sak­so­nii opu­ścili swe sto­lice, uda­jąc się do rezy­den­cji ziem­skich w głębi kraju. Ani Cesarz, ani jego mini­stro­wie nie uru­cho­mili przed wyjaz­dem żad­nych pro­ce­dur alar­mo­wych. Nie pod­jęto kro­ków, mają­cych na celu zgro­ma­dze­nie zapa­sów zboża: w lipcu 1914 roku Niemcy nie zaku­piły nawet jed­nej tony mąki. Nawet przy­wódcy opo­zy­cji opu­ścili Ber­lin.

Pod­czas gdy zarówno Kaiser, jak i jego rząd nie mieli motywu – i jesz­cze mniej chęci – by pogrą­żać Europę w bra­to­bój­czej woj­nie, zupeł­nie inne odczu­cia pano­wały wśród przy­wód­ców fran­cu­skich. Fran­cuzi wciąż bole­śnie odczu­wali nie­miecką anek­sję Alza­cji i czę­ści Lota­ryn­gii z roku 1871. W Paryżu, na Placu Zgody, pomniki upa­mięt­nia­jące Metz i Stras­burg wciąż były prze­wią­zane kirem.

W 1914 roku byłem zale­d­wie ośmio­let­nim chłop­cem, uro­dzo­nym w bel­gij­skich Arde­nach po dru­giej stro­nie fran­cu­skiej gra­nicy. Nawet tam, w dłu­gich, cichych doli­nach odda­lo­nych nie­malże od wszyst­kiego, histo­ria Alza­cji i Lota­ryn­gii roz­pa­lała nasze emo­cje. Widząc jaskółki wra­ca­jące na wio­snę z połu­dnia, śpie­wa­li­śmy: „Oto ptak, który leci z Fran­cji”, dokład­nie tak samo, jak robiły dzieci w Alza­cji na swym pru­skim zesła­niu. Podob­nie jak Fran­cuzi, z żalem myśle­li­śmy o Alza­cji i Lota­ryn­gii i czu­li­śmy urazę do Niem­ców: prze­klęci Pru­sacy będą musieli ją oddać, nawet, jeśli trzeba będzie użyć siły.

Niemcy, aspi­ru­jące do pozy­cji świa­to­wej potęgi eko­no­micz­nej i poli­tycz­nej, ze swą lud­no­ścią rosnącą o sześć­set tysięcy ludzi rocz­nie, nie zaprzą­tały sobie spe­cjal­nie głowy kwe­stią zade­mon­stro­wa­nia swo­jej domi­na­cji Fran­cu­zom. Sam Bismarck ni­gdy nie prze­ja­wiał entu­zja­zmu na myśl o anek­sji, a jego następcy gotowi byli na ustęp­stwa wobec Fran­cji. The­obald von Beth­mann-Hol­l­weg, w 1912 roku kanc­lerz cesar­stwa, pro­po­no­wał w tymże samym roku amba­sa­do­rowi fran­cu­skiemu w Ber­li­nie, Jule­sowi Cam­bon, nego­cja­cje z Fran­cją doty­czące neu­tral­no­ści i peł­nej auto­no­mii Alza­cji i Lota­ryn­gii, ale suge­stia została wynio­śle odrzu­cona. Fran­cja zama­ni­fe­sto­wała swą złą wolę. Niemcy zaś woleli łudzić się nadzieją, iż czas zale­czy rany Fran­cji.

* * *

Ofi­cjalna bry­tyj­ska reak­cja na zbrod­nię w Sara­je­wie była bar­dziej powścią­gliwa. Naj­więk­szym powo­dem do zmar­twień dla przed­sta­wi­cieli esta­bli­sh­mentu bry­tyj­skiego impe­rium była stała roz­bu­dowa nie­miec­kiej mary­narki wojen­nej i floty han­dlo­wej, które Wil­helm II kon­se­kwent­nie wspie­rał – w kon­tra­ście do roz­wagi, jakiej dowiódł póź­niej Hitler, zga­dza­jąc się w 1935 roku na ogra­ni­cze­nie tonażu floty nie­miec­kiej do poziomu 35% Royal Navy. Tak naprawdę, dla angiel­skiej opi­nii publicz­nej, Bel­grad, nie wspo­mi­na­jąc o Sara­je­wie, był czymś nie­zna­nym. Dla lon­dyń­czy­ków Sin­ga­pur, Hong Kong, czy nawet Wyspy Fal­klandz­kie, były miej­scami nie­zbyt odle­głymi od ujścia Tamizy, ale Dunaj był dziką i nie­znaną rzeką na krańcu cywi­li­zo­wa­nego świata (podob­nie, jak dla Nevilla Cham­ber­la­ina Cze­cho­sło­wa­cja w 1938 roku sta­no­wiła „odle­gły kraj, o któ­rym nie­wiele wiemy”).

W Bel­gra­dzie pre­mier Pašić, dowo­dząc nie­ma­łej hipo­kry­zji, zarzą­dził mszę za zmar­łego arcy­księ­cia i jego mał­żonkę. Ze łzami w oczach usil­nie pro­sił Wszech­moc­nego, by przy­jął na swe łono dwoje swych sług, Fran­ciszka Fer­dy­nanda i Zofię. Jego poza wydała się tak cyniczna, iż fran­cu­ski amba­sa­dor w Bel­gra­dzie, Descos, odmó­wił udziału w uro­czy­sto­ści.

Descos od dawna miał podej­rze­nia co do intryg serb­skiego rządu. Obser­wo­wał gwał­towną roz­bu­dowę serb­skiej armii, która rok wcze­śniej podwo­iła swoją liczeb­ność, wchła­nia­jąc dzie­siątki tysięcy mace­doń­skich rekru­tów. Kto zagra­żał temu kra­jowi?

Amba­sa­dor fran­cu­ski dostrze­gał korup­cję w inte­re­sach, dzięki któ­rej miliony fran­ków w zło­cie pły­nęły z Fran­cji do Ser­bii w postaci nisko­opro­cen­to­wa­nych poży­czek po tym, jak drogę uto­ro­wały im serb­skie łapówki, wrę­czane wpły­wo­wym Fran­cu­zom, głów­nie ze świata prasy. Fran­cu­ski sena­tor Hum­bert, wydawca Le Jour­nal, oso­bi­ście ode­brał pro­wi­zję w wyso­ko­ści 15% od war­to­ści dużego kon­traktu na dostawę woj­sko­wego obu­wia, które zaku­pił Bel­grad. Tego typu wyda­tek wyma­gał dra­stycz­nych oszczęd­no­ści w pro­ce­sie pro­duk­cji: skó­rzane obcasy zastą­piono kar­to­no­wymi i w związku z tym tra­giczny odwrót armii serb­skiej w 1915 roku będzie odby­wać się boso. Przy­pa­dek sena­tora Hum­berta nie był odosob­niony. Descos, dosta­tecz­nie już znie­sma­czony tym, co się dzieje, zażą­dał, aby zwol­niono go z ze sta­no­wi­ska amba­sa­dora – pełna hipo­kry­zji msza za zmar­łych była ostat­nią kro­plą, która prze­lała czarę. W tym samym cza­sie jego ustą­pie­nia zażą­dał też Pašić, i Descos opu­ścił Bel­grad, jako czło­wiek bar­dzo poiry­to­wany.

W mię­dzy­cza­sie Austriacy kon­ty­nu­owali swe śledz­two doty­czące zama­chu w Sara­je­wie. Po tym, jak poznano nazwi­sko Ciga­no­vića, austriaccy śled­czy dowie­dzieli się, dzięki uprzej­mo­ści rządu serb­skiego, iż aku­rat ten kon­spi­ra­tor w cudowny spo­sób znik­nął. Można przy­to­czyć tu lako­niczne stwier­dze­nie Pašića: „W dniu 28 czerwca udał się w nie­zna­nym kie­runku”. Nie pojawi się przez ponad rok.

Gniew Austria­ków rósł powoli. Dopiero po trzech tygo­dniach przed obli­czem rządu Pašića poja­wił się austriacki amba­sa­dor w Bel­gra­dzie, Giesl, aby przed­sta­wić żąda­nie Austrii doty­czące powo­ła­nia komi­tetu docho­dze­nio­wego, skła­da­ją­cego się z przed­sta­wi­cieli obu kra­jów. Austriacy sfor­mu­ło­wali swe żąda­nia w surowy spo­sób. Po pierw­sze, posta­wili wymóg, by strona serb­ska w jed­no­znaczny spo­sób potę­piła zabój­stwo; po dru­gie, doma­gali się poważ­nego docho­dze­nia z udzia­łem przed­sta­wi­cieli Austrii. Rzecz jasna, rząd serb­ski opo­no­wał. Jak utrzy­my­wał pre­mier Pašić, nie było to tylko kwe­stią suwe­ren­no­ści Ser­bii. Zwie­rza­jąc się Dra­go­mi­rowi Ste­fa­no­vi­ćowi, swemu sekre­ta­rzowi spraw zagra­nicz­nych (i jed­no­cze­śnie swemu pasier­bowi), powie­dział: „Jeśli zaak­cep­tu­jemy to docho­dze­nie, zła­pią nas na gorą­cym uczynku”.

W obli­czu żądań Austrii, Pašić zro­bił coś, w co trudno uwie­rzyć. Nie tylko zwle­kał i uni­kał odpo­wie­dzi na pyta­nia, ale uciekł. Każdy szcze­gół tej dzi­wacz­nej histo­rii stał się znany. Gdy amba­sa­dor Giesl w dniu 23 lipca poja­wił się w serb­skim Mini­ster­stwie Spraw Zagra­nicz­nych, zaopa­trzony w sto­sowne pismo do Pašića, jego sekre­tarz powi­tał go lapi­dar­nym: „Wyje­chał”. Zapy­tany, dokąd, odpo­wie­dział emi­sa­riu­szowi, „W teren”. Zgod­nie z infor­ma­cją urzęd­nika, nie było szans na skon­tak­to­wa­nie się z nim przez tele­fon, więc Austriak nie miał innego wyboru, jak zło­żyć ulti­ma­tum na ręce sekre­tarza.

W tym samym cza­sie Pašić prze­by­wał w Niszu, osiem­dzie­siąt kilo­me­trów na połu­dnie od sto­licy. Powia­do­miony o austriac­kich żąda­niach, Pašić, zamiast wró­cić natych­miast do Bel­gradu, jesz­cze tego samego popo­łu­dnia wsko­czył do pociągu i podą­żył na połu­dnie do Salo­nik, aby, jak to powie­dział kilku towa­rzy­szą­cym mu przy­ja­cio­łom, „inco­gnito spę­dzić tam kilka dni na odpo­czynku”. Georg Mal­colm Thom­son tak okre­ślił zacho­wa­nie pod­stęp­nego poli­tyka: „Zamia­rem Pašića było pozo­sta­wa­nie ‘poza zasię­giem’ w kry­tycz­nym cza­sie, gdy ulti­ma­tum mogło być zaak­cep­to­wane lub odrzu­cone, gdyż oba roz­wią­za­nia były dla niego rów­nie nie­bez­pieczne”.

Jed­nakże w Bel­gra­dzie książę regent, Alek­san­der, ina­czej poj­mo­wał obo­wiązki Pašića. Naka­zał naczel­ni­kowi sta­cji w Niszu, aby tele­gra­ficz­nie prze­ka­zał Pašićowi roz­kaz natych­mia­sto­wego powrotu. Jed­nak Pašić wciąż wyka­zy­wał upór, wsia­da­jąc do pociągu i kon­ty­nu­ując podróż na połu­dnie. Po godzi­nie skład został zatrzy­many i Pašić ponow­nie otrzy­mał pole­ce­nie nie­zwłocz­nego powrotu do Bel­gradu. Po kilku kolej­nych godzi­nach lawi­ro­wa­nia, Pašića opu­ściła deter­mi­na­cja i udał się w stronę sto­licy.

24 lipca o godzi­nie pią­tej rano, po przy­by­ciu na dwo­rzec w Bel­gra­dzie, Pašić, ze szkli­stym spoj­rze­niem i zmierz­wioną brodą, zro­bił coś wiele mówią­cego – zamiast natych­miast zamel­do­wać się u regenta, udał się bez­po­śred­nio do amba­sady rosyj­skiej. Było oczy­wi­ste, kto spra­wuje w Ser­bii praw­dziwą wła­dzę.

* * *

Rosja, wcale nie bar­dziej niż Ser­bia, mogła sobie pozwo­lić na dokładne śledz­two w spra­wie sara­jew­skiego spi­sku. Zna­mienne są słowa, wypo­wie­dziane przez car­skiego mini­stra spraw zagra­nicz­nych, Sazo­nowa, który 24 lipca powie­dział, dowie­dziaw­szy się o for­mal­nych żąda­niach Austrii: „To ozna­cza wojnę w Euro­pie”.

Natych­miast zawtó­ro­wał mu fran­cu­ski amba­sa­dor w Rosji, Mau­rice Pale­olo­gue, który pospie­szył do Sazo­nowa, nio­sąc posła­nie pre­zy­denta Poincaré: „Bądź­cie twar­dzi! Musimy być twar­dzi!”. W dniu 24 lipca książę Alek­san­der wysłał do cara roz­pacz­liwe prze­sła­nie. Rosyj­ska reak­cja miała ujaw­nić, czy Rosja zde­cy­do­wana jest wes­przeć swo­jego serb­skiego wabika, czy też nie. Po kilku godzi­nach nade­szła tele­gra­ficzna odpo­wiedź i Pašić otwo­rzył ją trzę­są­cymi się rękoma. Prze­czy­tał ją szybko, po czym wykrzyk­nął: „Dobry, wielki, miło­sierny car!”.

Mając popar­cie Rosji, Ser­bia nie będzie musiała poku­to­wać za swe występki.

Następ­nego dnia amba­sa­dor Giesl ponow­nie poja­wił się w biu­rze pre­miera, tym razem nie­długo przed godziną szó­stą po połu­dniu. Pašić był obecny i na austriac­kie ulti­ma­tum odpo­wie­dział zde­cy­do­wa­nym „nie”. Odmowa sfor­mu­ło­wana była w wyra­fi­no­wa­nym, dyplo­ma­tycz­nym tonie i zawie­rała nawet pewne ustęp­stwa, jed­nakże Ser­bo­wie nie byli gotowi na wyda­nie Austria­kom zezwo­le­nia na pro­wa­dze­nie docho­dze­nia na tery­to­rium Ser­bii, nawet przy współ­udziale strony serb­skiej. Austriacki amba­sa­dor uprzej­mie zabrał swój melo­nik i wyszedł, aby zdą­żyć na pociąg do Wied­nia, odcho­dzący o godzi­nie osiem­na­stej trzy­dzie­ści. Sto­sunki dyplo­ma­tyczne zostały zerwane. W powie­trzu zapach­niało wojną.

Jak na iro­nię, trzy lata póź­niej, Pašić, celem osią­gnię­cia wła­snych celów poli­tycz­nych, ode­gra poka­zowe docho­dze­nie i pro­ces ofi­ce­rów, któ­rzy zor­ga­ni­zo­wali zamach. Fina­łem roz­prawy sądo­wej będzie egze­ku­cja puł­kow­nika Dmi­trie­vića i jego sie­pa­czy. W owym cza­sie, w roku 1917, Pašić, któ­rego armie zapę­dzono znad Dunaju nad Adria­tyk po zada­niu im strat w zabi­tych w wyso­ko­ści trzy­stu tysięcy ludzi, wpad­nie na pomysł pojed­na­nia się z Austro-Węgrami, na czele któ­rych stać będzie wów­czas cesarz Karol I. Mimo, iż Karol I nie był prze­ciwny ugo­dzie, fina­łem całej sprawy będzie nic innego, jak tylko koniec Dmi­trie­vića i jego kon­fe­de­ra­tów oraz ponure w swym wydźwięku ujaw­nie­nie cyni­zmu serb­skiego przy­wódcy.

Gdyby Dmi­trie­vić przy­znał się do winy w 1914 roku tak, jak zro­bił to w 1917, rząd Pašića bez wąt­pie­nia by upadł i ani Ser­bia, ani Europa nie zamie­ni­łyby się w morze ruin tak, jak to się stało w 1917 roku.

Jak ujaw­nił przed śmier­cią Dmi­trie­vić, praw­dzi­wym dyry­gen­tem całego spi­sku był rosyj­ski attaché woj­skowy, puł­kow­nik Wik­tor Art­ma­now, który na wcze­snym eta­pie przy­go­to­wań powie­dział do Dmi­trie­vića: „Dzia­łaj­cie. Jeśli was zaata­kują, nie będzie­cie sami.” Dmi­trie­vić ujaw­nił w swych zezna­niach, iż Art­ma­now finan­so­wał spi­skow­ców, i że on sam nie uru­cho­mił machiny spi­sko­wej, zanim nie otrzy­mał final­nej zgody Rosjan. Jeśli cho­dzi o Art­ma­nowa, opu­ścił Bel­grad na długo przed 28 czerwca, dniem zama­chu. Tego dnia prze­by­wał w Zuri­chu i kon­ty­nu­ował swą nie­śpieszną podróż po Szwaj­ca­rii i Wło­szech, nie zapo­mi­na­jąc o pro­wa­dze­niu dokład­nego dzien­nika, który mógłby posłu­żyć mu za dowód, pozwa­la­jący na roz­li­cze­nie się z każ­dego dnia.

W Sankt Peters­burgu rząd car­ski w pośpie­chu przy­go­to­wy­wał się do wojny. W dniu 7 lipca 1914 roku, na dwa tygo­dnie przed dostar­cze­niem przez Austrię ulti­ma­tum dla Ser­bii, wydano roz­kazy doty­czące prze­rzu­ce­nia wojsk z Ser­bii do euro­pej­skiej czę­ści Rosji. Do 25 lipca oddziały te były już zakwa­te­ro­wane na tery­to­rium moskiew­skiego okręgu woj­sko­wego.

Gdyby Austria miała szansę prze­słu­cha­nia Dmi­trie­vića tak szybko, jak póź­niej zro­bili to ludzie Pašića, bły­ska­wicz­nie dowie­dzia­łaby się, że zała­twie­nie sprawy Sara­jewa nie zakoń­czy się małą sprzeczką pomię­dzy jej wła­snymi, pokaź­nymi siłami zbroj­nymi i woj­skami małej Ser­bii, lecz, że czeka na nią pię­cio­mi­lio­nowa armia naj­bar­dziej lud­nego pań­stwa Europy, gotowa siłą prze­ciw­sta­wić się impe­rium Habs­bur­gów.

Po śmierci Dmi­trie­vića, (któ­rej bez­sku­tecz­nie pró­bo­wało zapo­biec kilka kra­jów, pod­czas gdy Pašić nie mógł tole­ro­wać stanu, gdy ten wciąż żył i mówił), pamięć o nim zagi­nęła na ćwierć wieku, aż do chwili, gdy została wskrze­szona i doce­niona przez Josipa Broz Tito, innego ter­ro­ry­stę, który skrom­nie mia­no­wał się mar­szał­kiem. Dmi­trie­vić stał się boha­te­rem naro­do­wym i jed­nym z męczen­ni­ków w przy­szłej Jugo­sła­wii. Czło­wiek, który naci­snął spust, Gaw­riło Prin­cip, został podob­nie uho­no­ro­wany i w miej­scu, w któ­rym stał w Sara­je­wie i celo­wał z rewol­weru, znaj­duje się dziś pomnik.

W ten oto spo­sób Austro-Węgry zostały wcią­gnięte w pułapkę, która stała się naj­więk­szą i naj­bar­dziej nisz­czy­ciel­ską wojną, jaką widział do tej pory świat. Następ­nym celem rosyj­skich pro­wo­ka­to­rów będzie zwa­bie­nie w pułapkę Nie­miec. W dniu 31 lipca 1914 roku było to już fait accom­pli.

Rozdział 3. Niemieckie dynamo

Roz­dział 3 Nie­miec­kie dynamo

Prze­ciętny oby­wa­tel Zachodu – Euro­pej­czyk, Ame­ry­ka­nin, czy też, kto tam jesz­cze chce­cie – od dawna przyj­mo­wał za pew­nik, że główną odpo­wie­dzial­ność za I wojnę świa­tową ponosi cesarz Wil­helm II. Prze­cież pod koniec wojny nawet zwy­kle roz­sądny czło­wiek, jakim był bry­tyj­ski pre­mier David Lloyd Geo­rge, widząc zwy­cię­stwo w zasięgu ręki obwie­ścił, iż on i jego sojusz­nicy „Powie­szą Kaisera!” Póź­niej Lloyd Georg obie­cał Izbie Gmin, że cesarz-wino­wajca będzie obwo­żony uli­cami Lon­dynu w żela­znej klatce. Obiet­nica ta pozwo­liła mu zgrab­nie wygrać wybory w lutym 1919 roku.

Cho­ciaż Lloyd Geo­rge i motłoch, do któ­rego prze­ma­wiał, jak rów­nież bry­tyj­scy alianci i rewo­lu­cyjni spad­ko­biercy Wil­helma w Niem­czech zostali odarci ze swych pra­gnień, repu­ta­cja Kaisera została sku­tecz­nie zszar­gana przez ówcze­sną pro­pa­gandę wojenną i na zawsze zawi­sła na szu­bie­nicy histo­rii dzięki pisar­stwu wpły­wo­wych gre­miów histo­ry­ków. Ogłu­pia­jący efekt tej pro­pa­gandy był taki, że, mimo iż masa ludzi do dziś jest prze­ko­nana, że nie­miecki cesarz był wyjąt­ko­wym oka­zem odra­ża­ją­cego ogra, to nawet jedna osoba na tysiąc nie ma poję­cia o dzia­ła­niach Kaisera w tam­tych dniach. Wra­że­nie jest takie, że osiem milio­nów ludzi zgi­nęło w rzeź­niach Flan­drii i Gali­cji wyłącz­nie dzięki Kaise­rowi.

Trak­tat wer­sal­ski, który potwier­dził, iż wyłączną winę za wybuch wojny pono­szą Niemcy, rzecz jasna ni­gdy nie mógłby być narzu­cony, gdyby u jego pod­wa­lin nie leżała teza o nik­czem­no­ści Wil­helma II. Naj­mniej­sza wąt­pli­wość, co do rze­ko­mych wojen­nych kno­wań Wil­helma spra­wi­łaby, że cały oszu­kań­czy doku­ment stra­ciłby swą moc.

* * *

Jaka była rze­czy­wi­sta rola Wil­helma II w roz­pę­ta­niu wojny?

By rzec prawdę, trzeba zauwa­żyć, iż w dniu, kiedy Austro-Węgry wypo­wie­działy wojnę Ser­bii, cesa­rza od wielu dni nie było w Niem­czech. Jako zado­wo­lony urlo­po­wicz wciąż żeglo­wał po Morzu Pół­noc­nym na swym jach­cie „Hohen­zol­lern”. Powia­do­miony o zbrodni w Sara­je­wie, wyra­ził swe prze­ra­że­nie i zapew­nił cesa­rza Fran­ciszka Józefa o swym peł­nym popar­ciu. Nie­mniej jed­nak w owym cza­sie wciąż odbie­rał całe wyda­rze­nie jako lokalny incy­dent, któ­rym Austro-Węgry – za jed­nym zama­chem pozba­wione swego następcy tronu i głów­no­do­wo­dzą­cego armią – mogły być w oczy­wi­sty spo­sób poważ­nie zanie­po­ko­jone. Wciąż nie­świa­dom tego, jakich rze­czy dowie­dzą się Austriacy w cza­sie prze­słu­cha­nia zama­chow­ców, cesarz wyje­chał na początku lipca z kraju, z moc­nym posta­no­wie­niem, by spę­dzić cały mie­siąc na morzu.

Gdyby impul­sywny władca rze­czy­wi­ście pra­gnął wznie­cić wojnę w Euro­pie, z pew­no­ścią zwró­ciłby więk­szą uwagę na dopil­no­wa­nie, by jego plany zostały wcie­lone w życie. Jed­nak pozwo­lił na to, aby jego szef sztabu, von Moltke, kon­ty­nu­ował swój wypo­czy­nek w Kar­lo­wych Warach, a admi­rał Tir­pitz wciąż spę­dzał czas na urlo­pie w Tarasp.

Zresztą, dla­czego Niemcy i ich przy­wódca mie­liby chcieć wojny? Do 1914 roku Niemcy osią­gnęły na kon­ty­nen­cie pry­mat eko­no­miczny bez jed­nego wystrzału. Zauwa­żył to fran­cu­ski histo­ryk Lavisse, który w kwiet­niu 1917 roku na odczy­cie wygło­szo­nym na Sor­bo­nie, odniósł się do okresu 1871–1914 w nastę­pu­ją­cych sło­wach: „ Ni­gdy jesz­cze w żad­nym kraju histo­ria nie widziała tak zdu­mie­wa­ją­cego wzro­stu pro­duk­cji i ogól­nego dobro­bytu w tak krót­kim cza­sie”.

Od 1870 roku liczba lud­no­ści Nie­miec zwięk­szyła się o pięt­na­ście milio­nów, pod­czas gdy liczba miesz­kań­ców Anglii utrzy­my­wała się na nie­zmien­nym pozio­mie, zaś Fran­cja znaj­do­wała się w okre­sie sta­gna­cji. Niemcy nie musieli już emi­gro­wać, gdyż kolo­salny wzrost eko­no­miczny kraju zapew­niał pracę dla wszyst­kich. W okre­sie mię­dzy 1900 i 1910 rokiem wydo­by­cie węgla nie­malże się podwo­iło. Nie­miecki prze­mysł meta­lur­giczny, che­miczny i wyro­bów pre­cy­zyj­nych nie miały sobie rów­nych na świe­cie. Pro­dukty nie­miec­kie wszę­dzie wzbu­dzały podziw, co w latach 1910–1913 pozwo­liło na podwo­je­nie eks­portu, który w tym ostat­nim roku osią­gnął war­tość dzie­się­ciu miliar­dów marek.

Towary eks­por­to­wano do odle­głych kra­jów – Chin i obu Ame­ryk – nie­miec­kimi stat­kami, gdyż flota han­dlowa wkro­czyła wła­śnie w okres swo­jego naj­więk­szego roz­woju i ban­dera cesar­stwa była obecna na sied­miu morzach.

Nie­miecka eks­pan­sja robiła wra­że­nie, tym bar­dziej że przez kilka dzie­się­cio­leci odby­wała się bez pod­bo­jów mili­tar­nych, co było zauwa­żal­nie poko­jo­wym spo­so­bem roz­sze­rza­nia wpły­wów, szcze­gól­nie w porów­na­niu z krwa­wymi meto­dami takich impe­rial­nych potęg, jak Anglia i Fran­cja, nie wspo­mi­na­jąc o Ame­ryce, która uzy­skała nowe tery­to­ria kosz­tem Mek­syku.

Jakość nie­miec­kich towa­rów, w połą­cze­niu z efek­tyw­no­ścią nie­miec­kich przed­sta­wi­cieli han­dlo­wych, powo­do­wała budzącą obawy zazdrość, szcze­gól­nie wśród moż­nych angiel­skiego impe­ria­li­zmu. Wybitny fran­cu­ski histo­ryk, Pierre Reno­uvin, zauwa­żył: „Od 1900 roku Niemcy były na fali suk­cesu. Dzięki ini­cja­ty­wie swych han­dlow­ców-glob­tro­te­rów, któ­rzy dokła­dają wszel­kich sta­rań, by odgad­nąć potrzeby swych klien­tów i zaspo­koić ich gusta, jak rów­nież dzięki dobrym warun­kom ofe­ro­wa­nym przez eks­por­te­rów swym odbior­com, nie­miecki han­del bie­rze górę nad angiel­skim w Holan­dii, gdzie Rot­ter­dam jest dodat­kiem do Nad­re­nii; w Bel­gii, gdzie część firm w Antwer­pii jest w rękach czter­dzie­stu tysięcy Niem­ców; we Wło­szech, które kupują wyroby nie­mieckiego prze­my­sły che­micz­nego i meta­lur­gicz­nego; w Rosji, gdzie Niemcy mają prze­wagę odle­gło­ści i lep­szej zna­jo­mo­ści kraju, i nawet w Ser­bii. Wąski mar­gi­nes prze­wagi, jaką han­del bry­tyj­ski cie­szy się na ryn­kach Fran­cji, Hisz­pa­nii i Impe­rium Osmań­skiego, bez­u­stan­nie się zmniej­sza. Angiel­ski pro­du­cent i eks­por­ter dener­wuje się, gdyż wszę­dzie natra­fia na nie­miec­kich han­dlow­ców, któ­rzy wygry­zają go z inte­resu. Rywa­li­za­cja eko­no­miczna two­rzy zły kli­mat wśród opi­nii publicz­nej, co nie może nie mieć wpływu na sto­sunki poli­tyczne. (Reno­uvin, La crise euro­pe­enne, s. 142)

Do tego czasu morza przez dwa wieki były nie­malże pry­watną domeną impe­rium bry­tyj­skiego, a świa­towy han­del na prze­strzeni dzie­więt­na­stego wieku był zmo­no­po­li­zo­wany przez Bry­tyj­czy­ków. Zarówno Fran­cja, jak i Hisz­pa­nia zostały solid­nie prze­trze­pane za to, że nie chciały z odpo­wied­nim wdzię­kiem zgo­dzić się na supre­ma­cję Bry­ta­nii. Marze­nia Filipa II, króla Hisz­pa­nii oraz Napo­le­ona, cesa­rza Fran­cji, poszły na dno razem z ich flo­tami, zato­pio­nymi przez Royal Navy.

Wil­helm II, mając śmia­łość zbu­do­wać flotę mogącą obsłu­żyć sie­dem­dzie­siąt pro­cent zamor­skiego han­dlu Nie­miec, wywo­łał gniew aro­ganc­kiego mono­polu, któ­rego nawet Hitler nie miał odwagi anta­go­ni­zo­wać dobre dwa­dzie­ścia lat póź­niej. Kró­lowa Anglii wyra­ziła poglądy esta­bli­sh­mentu, mówiąc: „Wil­helm II bawi się w Char­le­ma­gne”.

W więk­szo­ści przy­pad­ków bry­tyj­scy przy­wódcy z nie­chę­cią myśleli o publicz­nym roz­trzą­sa­niu swych obaw co do eks­pan­sji nie­miec­kiego prze­my­słu i floty. Niemcy ze swo­jej strony żyli nadzieją, iż uda im się uzgod­nić sprawy z Bry­tyj­czy­kami na zasa­dzie pew­nego rodzaju umowy dżen­tel­meń­skiej.

Jed­nak bry­tyj­ska odpo­wiedź nie była zachę­ca­jąca, szcze­gól­nie w kwe­stii roz­sze­rza­nia nie­miec­kich kolo­nii, które mogłyby wchło­nąć część rosną­cej popu­la­cji. Każdy wysi­łek w tym kie­runku był zazdro­śnie tor­pe­do­wany przez Wielką Bry­ta­nię. Mali sąsie­dzi, tacy jak Bel­gia czy Holan­dia, mogli posia­dać wiel­kie zamor­skie impe­ria, sześć­dzie­się­cio­krot­nie lub osiem­dzie­się­cio­krot­nie prze­wyż­sza­jące powierzch­nię metro­po­lii, ale one z dawien dawna uwa­żane były za posłusz­nych sate­li­tów. Niemcy zaś były potęż­nym rywa­lem.

Oczy­wi­sta prawda, iż do sku­tecz­nego kon­ku­ro­wa­nia z rosnącą potęgą nie­miec­kiej eko­no­mii Zjed­no­czone Kró­le­stwo musia­łoby pro­du­ko­wać towary rów­nie dobre i nie­dro­gie, jak te wytwa­rzane w Rze­szy, zupeł­nie umy­kała uwa­dze Bry­tyj­czy­ków. Zamiast pod­jąć wyzwa­nie, czuli się zagro­żeni. Samotni, wynio­śli i opry­skliwi, ruszyli na poszu­ki­wa­nie sprzy­mie­rzeń­ców prze­ciwko nie­miec­kiemu „zagro­żeniu”. W 1904 roku Bry­ta­nia zapo­cząt­ko­wała zbli­że­nie ze swym odwiecz­nym wro­giem, Fran­cją, kiedy to oba kraje zawarły układ, znany pod nazwą Entente Cor­diale, który w rze­czy­wi­sto­ści zawsze pozo­sta­nie swo­istym Mesen­tente Cor­diale. W końcu jed­nak fakt, iż ocię­żały John Bull i zwinna Marianne ruszyli do tańca, ozna­czał punkt zwrotny w histo­rii.

Bry­tyj­ski esta­bli­sh­ment potrze­bo­wać będzie kata­kli­zmu dwóch wojen świa­to­wych w cza­sie jed­nego wieku, by dotarło do niego, iż jego świa­towy mono­pol osta­tecz­nie się skoń­czył, wyparty przez nie­pewne kon­do­mi­nium Sta­nów Zjed­no­czo­nych Ame­ryki i Związku Sowiec­kiego.

* * *

Pomi­ja­jąc chy­bioną bry­tyj­ską ofertę por­tu­gal­skiej Angoli w zamian za zanie­cha­nie roz­bu­dowy floty, zło­żoną Niem­com w 1912 roku, Wil­helm II nie dał się odwieść od swych pla­nów i stocz­nie kon­ty­nu­owały prace pełną parą. By­naj­mniej nie zna­czyło to, iż Kaiser dążył do wojny. W rze­czy samej, w 1905 roku, z wła­snej ini­cja­tywy, prze­by­wa­jąc na waka­cjach na pokła­dzie swego jachtu u wybrzeży Danii, zawarł bra­ter­ską umowę z nie­gdy­siej­szym rosyj­skim rywa­lem, carem. Impe­ra­tor Rosji był z natury czło­wie­kiem łagod­nego uspo­so­bie­nia, ocie­ka­ją­cym dobrymi inten­cjami. Ale miał słabą wolę i będąc neu­ro­ty­kiem, był cią­gle oto­czony krę­giem pan­sla­wi­stycz­nych akty­wi­stów, wojow­ni­czych arcy­ksią­żąt, męt­nych sza­rych emi­nen­cji i wsze­la­kiej maści mani­pu­la­to­rów. Pomimo inten­cji Wil­helma, by przy­cią­gnąć Fran­cję do jego ser­decz­nego poro­zu­mie­nia z Rosją, sku­pione wokół cara ele­menty nie­przy­ja­zne nie­miecko-rosyj­skiemu odprę­że­niu, zdo­łały w ciągu czte­rech mie­sięcy stor­pe­do­wać poro­zu­mie­nie. Fran­cu­sko-rosyj­skie anty­nie­miec­kie poro­zu­mie­nie z 1894 roku pozo­stało w mocy i rosyj­scy impe­ria­li­ści spo­zie­rali na Śląsk (austro-węgier­ski) i Gali­cję wzro­kiem bar­dziej łako­mym, niż kie­dy­kol­wiek wcze­śniej. Fran­cuzi ze swo­jej strony, pod­nie­sieni na duchu per­spek­tywą wspar­cia ze strony potęż­nej armii rosyj­skiej, knuli, aby odzy­skać Alza­cję i Lota­ryn­gię.

Rozdział 4. Ambicja i rewanżyzm

Roz­dział 4 Ambi­cja i rewan­żyzm

Od 1871 ROKU Repu­blika Fran­cu­ska ogar­nięta była obse­sją odzy­ska­nia Alza­cji i Lota­ryn­gii. W tym samym roku, pod­czas obrad Zgro­ma­dze­nia Naro­do­wego w Bor­de­aux, Vik­tor Hugo trą­bił o swym nie­złom­nym odda­niu spra­wie utra­co­nych tery­to­riów. Po nim do chóru lite­rac­kich rewan­ży­stów dołą­czyli Dero­ulede, Bar­ras i Bour­get.

Jak­kol­wiek szla­chetne byłyby fran­cu­skie pro­te­sty, nie brały pod uwagę histo­rii – szcze­gól­nie histo­rii swego wła­snego kraju. W prze­szło­ści Fran­cja była dość zręczna w anek­to­wa­niu tery­to­riów swo­ich sąsia­dów. W końcu, jakim spo­so­bem Nord, Dun­kierka, Lille, Arras i Douai, wszyst­kie mające nie­miec­kiego orła w tar­czy her­bo­wej, zna­la­zły się we Fran­cji? To samo doty­czy Rousil­lon, ory­gi­nal­nie będą­cego czę­ścią Kata­lo­nii, jak rów­nież Bur­gun­dii i Ver­dun, do 1552 roku nie­miec­kiego mia­sta kate­dral­nego. Toul stało się czę­ścią Fran­cji dopiero w 1648 roku, po zawar­ciu Pokoju West­fal­skiego.

A i same Alza­cja i Lota­ryn­gia zostały uzy­skane w nie­zbyt odle­głej prze­szło­ści. Lota­ryn­gia była nie­miecka przez tysiąc­le­cie. Pra­wie czte­ry­sta lat wcze­śniej cesarz Karol V marzył, aby uczy­nić ją wol­nym i nie­zby­wal­nym kra­jem, bufo­rem mię­dzy Fran­cją a Niem­cami. Fran­cuzi mieli jed­nak inne aspi­ra­cje. W roku 1633 zdo­byli Nancy; sto trzy­dzie­ści trzy lata póź­niej pozo­stała część Lota­ryn­gii została zajęta i anek­to­wana. Gdy Niemcy ode­brali pro­win­cję w 1870 roku, nale­żała do Fran­cu­zów led­wie ponad wiek.

Podobna sytu­acja była z Alza­cją. Trak­tat w Ver­dun z roku 843 uczy­nił ją czę­ścią Lota­ryn­gii. Dwa­dzie­ścia sie­dem lat póź­niej trak­tat w Meers­sen przy­znał ją Ludwi­kowi II Nie­miec­kiemu. Od XII do XV wieku była czę­ścią Księ­stwa Szwa­bii i prze­ży­wała roz­kwit gospo­dar­czy. I nie wcze­śniej niż w roku 1679, po tym, jak fran­cu­skie woj­ska dowo­dzone przez mar­szałka Turenne oka­zały się lep­sze niż armia Cesar­stwa Nie­miec­kiego, trak­tat w Nij­me­gen potwier­dził fran­cu­skie zwierzch­nic­two nad Alza­cją. Stras­burg pozo­sta­wał nie­miecki do 1681 roku, a pokaźne mia­sto Miluza opie­rało się Fran­cji do 1798 roku, kiedy to zostało osta­tecz­nie zdo­byte.

Jest w tym jakaś prawda, iż naj­młod­sze dziecko – lub ostat­nia zdo­bycz – kochana jest naj­bar­dziej. Tak wyglą­dała histo­ria z Alza­cją i Lota­ryn­gią. I nie ulega wąt­pli­wo­ści, iż pro­win­cje te ode­gra­łyby zdrow­szą rolę w histo­rii Europy, gdyby dane im było stać się rdze­niem bufo­ro­wego pań­stwa dzie­lą­cego dwóch rywali, zamiast przez tysiąc lat sta­no­wić arenę bojów ich armii.

Niemcy cesa­rza Wil­helma II osta­tecz­nie zorien­to­wały się, że kwe­stia „utra­co­nych pro­win­cji” sta­nowi barierę nie do poko­na­nia na dro­dze do fran­cu­sko-nie­miec­kiego pojed­na­nia i w roku 1911 przy­znały Alza­cji i Lota­ryn­gii auto­no­mię w ramach Rze­szy. Zro­biono to, mimo dowo­dów na rosnącą akcep­ta­cję nie­miec­kiej wła­dzy wśród miej­sco­wej lud­no­ści, w takim wymia­rze, iż histo­ryk fran­cu­ski Reno­uvin zmu­szony był zauwa­żyć: „Oby­wa­tele Alza­cji i Lota­ryn­gii są świa­domi korzy­ści mate­rial­nych, jakie osią­gają dzięki ogól­nemu dobro­by­towi w Niem­czech. Nie muszą ucie­kać się do pro­te­stów, lecz wysy­łają swych repre­zen­tan­tów do Reich­stagu, gdzie ci zasia­dają razem z par­tiami nie­miec­kimi, zarówno kato­lic­kimi, jak i socja­li­stycz­nymi. (Reno­uvin, La crise euro­pe­enne, s.138)

Niemcy pró­bo­wały ugła­skać Fran­cję nie tylko w kwe­stii Alza­cji i Lota­ryn­gii, lecz także w mate­rii kolo­nii, jed­nak rząd fran­cu­ski pozo­stał nie­czuły na te zabiegi. W 1906 roku, rezy­gnu­jąc na rzecz Fran­cji z kon­troli nad Maro­kiem, Niemcy otrzy­mały w zamian wąski skra­wek jało­wego lądu w Afryce Rów­ni­ko­wej. Ponadto, nowi bry­tyj­scy sojusz­nicy Fran­cji wywarli pre­sję na Hisz­pa­nii, by odmó­wiła Niem­com zgody na poło­że­nie pod­mor­skiego kabla tele­gra­ficz­nego przez Wyspy Kana­ryj­skie, który miał zapew­nić łącz­ność tele­fo­niczną z kolo­niami w Afryce Cen­tral­nej.

Nie­zra­żony tym rząd nie­miecki zapro­po­no­wał Fran­cji ści­słą współ­pracę w 1912 roku. Sam pre­zy­dent Fran­cji, Poincaré, przy­zna w 1922 roku w Izbie Depu­to­wa­nych: „Nie ulega wąt­pli­wo­ści, iż przez cały 1912 rok Niemcy czy­niły szczere wysiłki, by sprzy­mie­rzyć się z nami w inte­re­sie zacho­wa­nia pokoju i we wspól­nym inte­re­sie całej Europy”. Dodał następ­nie: „Ale Fran­cja nie była jesz­cze na to gotowa”.

I taka, w końcu, była cała prawda. Bez względu na to, na jak duże ustęp­stwa gotowe były pójść Niemcy, nie mogło dojść do zbli­że­nia, dopóki fran­cu­ska trój­ko­lo­rowa flaga nie będzie powie­wać nad Alza­cją i Lota­ryn­gią. Jeśli inne pań­stwa zacho­wy­wa­łyby się wobec Fran­cji w podobny spo­sób, nie byłoby pojed­na­nia z Hisz­pa­nią, dopóki Fran­cja nie odda­łaby Per­pi­gnan Kata­lo­nii i nie byłoby pojed­na­nia z Bel­gią, zanim Fran­cja nie zwró­ci­łaby regionu Nord bel­gij­sko-fla­mandz­kiej ojczyź­nie. Jed­nak w kwe­stii rekon­kwi­sty swych utra­co­nych nad­gra­nicz­nych pro­win­cji Fran­cja nie kie­ro­wała się ideą pojed­na­nia, lecz wolała pole­gać na sile mili­tar­nej.

Przy­mie­rze Fran­cji z Impe­rium Rosyj­skim z roku 1894 było dziw­nym pak­tem. Paryż i Sankt Peters­burg dzie­liło wię­cej niż tysiąc mil – ogromna odle­głość w cza­sach przed epoką awia­cji. Miesz­kańcy Fran­cji i ludzie żyjący w impe­rium carów nad wyraz się róż­nili. Wcze­śniej jedyne zna­czące kon­takty mię­dzy dwoma naro­dami spro­wa­dzały się do wro­go­ści, kiedy to Napo­leon w 1812 roku popro­wa­dził Wielką Armię do Moskwy i gdy fran­cu­scy Żuawi wspie­rali oddziały bry­tyj­skie pod­czas oku­pa­cji Krymu w 1854 roku.

Na razie jed­nak inte­resy Fran­cji i Rosji, a przy­naj­mniej inte­resy rzą­dzą­cych elit poli­tycz­nych, były zbieżne. Fran­cu­ska repu­blika potrze­bo­wała kilku milio­nów dodat­ko­wych żoł­nie­rzy i Rosja je miała. Rosja potrze­bo­wała miliar­dów fran­ków w zło­cie by finan­so­wać swe pan­sla­wi­styczne i dale­ko­wschod­nie pomy­sły i Fran­cja była gotowa je zapew­nić.

Żadna ze stron nie miała złu­dzeń, co do rze­czy­wi­stych impli­ka­cji takiego układu. Fran­cu­scy poli­tycy nie pałali sym­pa­tią do car­skiej auto­kra­cji, ani też pan­sla­wi­styczni rosyj­scy wielcy ksią­żęta nie mieli żad­nego sza­cunku wobec cze­goś, co nazy­wali fran­cu­ską „tłu­mo­kra­cją”. Mimo to, woj­skowe więzy zacie­śniały się coraz bar­dziej – sztaby gene­ralne ofi­cjal­nie utrzy­my­wały regu­larne kon­takty, urzą­dzano wspólne prze­glądy wojsk, a floty odwie­dzały się wza­jem­nie. Podły układ wkrótce zro­dzi owoce.

Wyda­rze­nia poli­tyczne w kraju spo­tę­go­wały fran­cu­ski kurs ku otwar­tej wro­go­ści wobec Nie­miec. W 1913 roku Ray­mond Poincaré, dotych­czas peł­niący obo­wiązki mini­stra spraw zagra­nicz­nych, został wybrany pre­zy­den­tem Repu­bliki Fran­cu­skiej. Gdy na początku tego roku Poincaré prze­jął Pałac Eli­zej­ski od pre­zy­denta Fal­lie­resa, ten miał powie­dzieć: „Oba­wiam się, że wojna wkra­cza za mną do pałacu”. Geo­rge Mal­colm Tho­mas wyra­ził nastę­pu­jąca opi­nię: „Jest pewne, że Lota­ryń­czyk Poincaré nie czuł odrazy do wojny”.

Fran­cu­ska par­tia rewan­ży­stów miała swych opo­nen­tów, nie­któ­rych o znacz­nych wpły­wach. Joseph Cail­laux, były pre­mier i mini­ster finan­sów, był potęż­nym mężem stanu, któ­rego Poincaré ogrom­nie się oba­wiał jako rywala. Jean Jau­res, pło­mienny socja­li­styczny mówca i pacy­fi­sta, był w sta­nie porwać masy, jak żaden z fran­cu­skich poli­ty­ków. Jed­nak z pre­zy­den­tem Poincaré sto­ją­cym mocno u steru, głosy te oka­zały się bez­silne i nie mogły wpły­nąć na woj­skowe i poli­tyczne machi­na­cje fran­cu­skiego rządu.

Poincaré nie był cie­płym czło­wie­kiem, nie był też elo­kwentny ani skłonny do zgody. Był suchy jak szczapa, z oczami wypcha­nej sowy. W cza­sach mojej mło­do­ści mia­łem oka­zję poznać go oso­bi­ście. Gdy go spo­tka­łem, byłem zdu­miony jego ostrym i nie­przy­jem­nym gło­sem. Wyda­wał się być zim­nym, małym czło­wiecz­kiem z policz­kami wydę­tymi przez wro­dzone roz­draż­nie­nie. Ze sta­lo­wo­sza­rymi boko­bro­dami, przy­po­mi­na­ją­cymi pędzel do gole­nia, spra­wiał wra­że­nie szczwa­nego lisa. Nie ufał innym ludziom, a oni nie ufali jemu. Całe życie mający skłon­no­ści do dzie­le­nia włosa na czworo, wypeł­niał całą swą poli­tyczną i dyplo­ma­tyczną aktyw­ność, swe wystą­pie­nia par­la­men­tarne i nawet swoje wspo­mnie­nia taką ilo­ścią kłamstw, wybie­gów, uni­ków, a momen­tami wręcz bania­luk, że sam ich ogrom był pora­ża­jący.

Wydaje się, że zacho­wy­wał uczci­wość w spra­wach wła­snych finan­sów, co jest rzad­ko­ścią wśród elit poli­tycz­nych i świata prasy, które zwy­kle pła­wią się w moral­nej zgni­liź­nie. Ale jego brudne, poli­tyczne sztuczki były nie­zli­czone! Lepiej byłoby, gdyby wypro­wa­dził z publicz­nej kasy kil­ka­set milio­nów fran­ków, zamiast posy­łać pół­tora miliona Fran­cu­zów na śmierć w krwa­wej łaźni I wojny świa­to­wej.

Poincaré nie mógł otwar­cie dążyć do wojny, cho­ciaż w duchu pra­gnął jej z całych sił. Gdy wojna w końcu nade­szła, powie­dział póź­niej, że była to „nie­spo­dzianka z nieba”. Char­les de Gaulle, który nie miał sobie rów­nych, jeśli cho­dzi o zdol­ność do przej­rze­nia soko­lim okiem pod­świa­do­mo­ści swych roda­ków, napi­sał w La France et son armée: „Patrzył na nad­cho­dząca tra­ge­dię nie bez ukry­tych nadziei”.

Jed­nakże w 1912 roku Poincaré nie był gotów, aby poświę­cić się spra­wie bał­kań­skich przy­gód rosyj­skich pan­sla­wi­stów. Nie mógł pomy­lić Bel­gradu czy Sara­jewa ze Stras­bur­giem. Odpo­wia­dało to Rosja­nom, któ­rzy doło­żyli wiel­kich sta­rań, by ukryć swe intrygi przed ich fran­cu­skim alian­tem.

W marcu 1912 roku, bez wie­dzy Fran­cu­zów, rosyj­ski amba­sa­dor i fak­tyczny peł­no­moc­nik w Bel­gra­dzie, Miko­łaj Har­twig, nakre­ślił tajne punkty układu mię­dzy Ser­bią i Buł­ga­rią, które okre­ślały liczbę buł­gar­skich jed­no­stek woj­sko­wych, jakie miały być posta­wione do dys­po­zy­cji Ser­bii w przy­padku wojny z Austro-Węgrami.

Poincaré był ziry­to­wany skry­to­ścią swego sojusz­nika, szcze­gól­nie po tym, gdy jego amba­sa­dor był w sta­nie wydo­być ze swych rosyj­skich kole­gów wyłącz­nie hipo­kry­zyjne zaprze­cze­nia. Poincaré przez jakiś czas był słabo poin­for­mo­wany o ruchach Rosji na Bał­ka­nach, może jesz­cze gorzej niż ich wspólny, nie­miecki wróg. Był nie­świa­dom kre­ślo­nych przez Rosję pla­nów pro­wi­zo­rycz­nych gra­nic jej bał­kań­skich sojusz­ni­ków przed kon­flik­tami z lat 1912 i 1913. Mimo swych zja­dli­wych zastrze­żeń, gdy dowie­dział się już prawdy, fran­cu­ski pre­zy­dent musiał prze­łknąć iry­tu­jące rosyj­skie wyja­śnie­nia tak, jakby były to poobied­nie mię­tówki.

W 1913 roku, gdy wresz­cie otrzy­mał tekst taj­nego poro­zu­mie­nia mię­dzy Rosją i Buł­ga­rią, mruk­nął do Sier­gieja Sazo­nowa, rosyj­skiego mini­stra spraw zagra­nicz­nych: „Mon­sieur Sazo­now, pozwolę sobie zwró­cić pana uwagę, iż trak­tat jest przy­mie­rzem wojny – nie tylko prze­ciwko Tur­cji, ale i Austrii.” (Poincaré, Les Bal­kans enfeu, s. 113)

Sazo­now odpo­wie­dział trzema sło­wami: „Muszę się zgo­dzić”, ale nie pospie­szył z infor­ma­cjami odno­śnie rosyj­skich pla­nów na Bał­ka­nach.

Nowy pre­zy­dent nie tylko doło­żył wszel­kich sta­rań, by unie­moż­li­wić zawar­cie fran­cu­sko – nie­miec­kiego poro­zu­mie­nia, ale posta­rał się, by zan­ta­go­ni­zo­wać Austro-Węgry, które w jego opi­nii, były zbyt dobrze nasta­wione do Fran­cji. Na przy­kład, Poincaré oso­bi­ście zdo­łał stor­pe­do­wać pożyczkę Banku Fran­cji dla Austro-Węgier, które cie­szyły się nie­za­chwianą finan­sową repu­ta­cją. Fran­cuzi do tej pory udzie­lili poży­czek na sumę czter­dzie­stu pię­ciu miliar­dów fran­ków w zło­cie, z czego jedna trze­cia przy­pa­dła na Rosję i to na bar­dzo szczo­drych warun­kach. Ser­bia rów­nież sko­rzy­stała z czę­ści tej fran­cu­skiej szczo­dro­bli­wo­ści. Bez względu na fakt, iż obję­cie pożyczką Austrii zwięk­szy­łoby znacz­nie fran­cu­skie wpływy u wiel­kiej, środ­ko­wo­eu­ro­pej­skiej potęgi, Poincaré zde­cy­do­wany był obra­zić teu­toń­skiego sojusz­nika znie­na­wi­dzo­nych Nie­miec.

Wycho­dząc z rów­nie gru­biań­skich zało­żeń, Poincaré doło­żył wszel­kich sta­rań, by obra­zić Wil­helma II. Na początku 1914 roku fran­cu­ski mini­ster Ari­stide Briand został uprzej­mie zapro­szony przez Wil­helma II na regaty w Kilo­nii. Poincaré zabro­nił mini­strowi uczest­nic­twa, stwier­dza­jąc, iż „zapro­sze­nie tego rodzaju jest skan­da­liczne i nie­po­ko­jące”.

Fran­cu­scy dyplo­maci w Niem­czech wie­lo­krot­nie infor­mo­wali Paryż o życz­li­wych inten­cjach Nie­miec wobec Fran­cji. Amba­sa­dor Cam­bon prze­ka­zał tele­gra­ficz­nie z Ber­lina infor­ma­cję, którą w zaufa­niu otrzy­mał od barona Bey­ensa, bel­gij­skiego amba­sa­dora w Niem­czech: „Poza wszelką wąt­pli­wo­ścią pozo­staje fakt, iż nie­miecki kanc­lerz za wszelka cenę chce unik­nąć pożaru w Euro­pie”.

Bły­sko­tliwy socja­li­styczny przy­wódca, Mar­cel Sam­bat, pod­kre­ślał zasad­ni­czą ostroż­ność Wil­helma II w swej książce Faitez la paix ou faites un roi: „ Nie­miecki cesarz zno­sił prze­śmiewki czy wręcz zarzuty o tchó­rzo­stwo przez dwa­dzie­ścia pięć lat.”

W miarę jak Rosja nasi­lała swe intrygi na Bał­ka­nach, Fran­cja sta­wała się coraz lepiej poin­for­mo­wana. Ser­bia inten­sy­fi­ko­wała przy­go­to­wa­nia prze­ciwko Austrii. Zaszy­fro­wany mel­du­nek, dato­wany na 28 marca 1914 roku, który swemu rzą­dowi prze­słał fran­cu­ski attaché woj­skowy w Sofii, dono­sił o uwa­gach, wygło­szo­nych poprzed­niego dnia przez króla Buł­ga­rii, Fer­dy­nanda, do swych dowód­ców woj­skowych: „Nie prze­szka­dzajmy Ser­bii. Ser­bo­wie sądzą, że są już na tyle silni, by poko­nać Austrię. Nie minie sześć mie­sięcy, a zaata­kują ją wspól­nie z Rosją”.

Na trzy mie­siące przez Sara­je­wem fran­cu­ski rząd jaw­nie nie przej­mo­wał się wizją wybu­chu wojny mię­dzy Austrią i Ser­bią. Zamiast raczej poszu­ki­wać dróg media­cji, Fran­cja pil­nie dostar­czała Ser­bii środ­ków finan­so­wych, by ta mogła wzmac­niać swój arse­nał i zapasy mate­ria­łów wojen­nych. Duża fran­cu­ska pożyczka z wrze­śnia 1913 roku była do tego bodź­cem. Fran­cu­skie pie­nią­dze nie tylko uzbro­iły Ser­bów, ale uczy­niły boga­tymi ich przy­wód­ców.

Jako przy­kład korup­cji, zro­dzo­nej przez fran­cu­sko-serb­sko-rosyj­skie powią­za­nia, można uznać sprawę kara­bi­nów Mau­sera. 29 listo­pada 1913 roku sekre­tarz gene­ralny mini­stra spraw zagra­nicz­nych, Dra­go­mir Ste­fa­no­vić, nakre­ślił poniż­sze słowa w liście do fran­cu­skiego magnata finan­so­wego i pra­so­wego (Le Temps), Edgara Roelsa:

„Pano­wie,

Kwe­stia kara­bi­nów jest pilna. Pro­szę, byście trak­to­wali ją, jako sprawę naj­wyż­szej wagi. Pro­szę o poda­nie mi naj­wcze­śniej­szej daty, do któ­rej fabryka może upo­rać się z zamó­wie­niem. Cena kara­binu może wyno­sić nawet 80 fran­ków za sztukę (pro­wi­zje muszą być wli­czone w cenę).

Jak już infor­mo­wa­łem, mówimy tu wyłącz­nie o kara­bi­nie Mau­sera o kali­brze 7 mm, model 1910. Ponie­waż Mau­ser jest czę­ścią kar­telu z austriacką firmą Steyr Works, mamy obawy przed skła­da­niem zamó­wie­nia bez­po­śred­nio Mau­serowi, ponie­waż osta­tecz­nie broń pro­du­ko­wana będzie przez firmę Steyr i jej odbiór będzie nie­moż­liwy w momen­cie, gdy skom­pli­kuje się sytu­acja poli­tyczna. Zda­rzyło się tak już poprzed­nim razem, w 1908 roku. Dostawy, o któ­rych mowa, muszą być opła­cone wyłącz­nie z pożyczki, zacią­gnię­tej we Fran­cji. W żad­nym razie Mau­ser nie może być o niczym infor­mo­wany.”

Kara­biny Mau­sera, zaku­pione przez Fran­cję, dotarły do Ser­bii w lutym i w marcu 1914 roku. Nastę­pu­jący serb­scy dygni­ta­rze otrzy­mali pro­wi­zje za swe wysiłki: pre­mier Pašić 4,5 do 5 pro­cent (w zależ­no­ści od wiel­ko­ści zamó­wie­nia), mar­sza­łek Put­nik 3 pro­cent, mar­sza­łek dworu i mar­sza­łek skarbu po 1 pro­cen­cie, a serb­ski gene­ra­lis­si­mus wycią­gnął 2 pro­cent.

Poziom nie­uczci­wo­ści osią­gnął takie wyżyny zło­dziej­stwa, że powo­jenna jugo­sło­wiań­ska Socja­li­styczna Par­tia Demo­kra­tyczna będzie w sta­nie oskar­żyć Nikolę Pašića o oso­bi­ste przy­własz­cze­nie miliona fran­ków w zło­cie, prze­ka­za­nego Ser­bii przez Rosję. Socja­li­ści oskarżą także byłego amba­sa­dora Ser­bii w Paryżu, M.R. Vesnića, o ucieczkę z kolej­nym milio­nem fran­ków w zło­cie, które prze­zna­czone były na opiekę nad ran­nymi serb­skimi żoł­nie­rzami.

Rosja także przy­stą­piła do pracy, pole­ga­ją­cej na wcią­gnię­ciu w sidła swej anty­au­striac­kiej agi­ta­cji istot­nego sojusz­nika Austro-Węgier, zwią­za­nego z nią pak­tem jesz­cze z 1883 roku – Rumu­nii.

Wielki książę Miko­łaj, wuj cara, jeden z naj­bar­dziej zacie­kłych pan­sla­wi­stycz­nych pod­że­ga­czy wojen­nych, przy­był do Buka­resztu, by sko­rum­po­wać zarówno rząd rumuń­ski, jak i rodzinę kró­lew­ską. Momen­tal­nie osią­gnął suk­ces z rumuń­skim pre­mie­rem, Take Ione­scu. Dra­go­mir Ste­fa­no­vić ujaw­niał póź­niej w swych Wspo­mnie­niach i doku­men­tach serb­skiego dyplo­maty: „W grud­niu 1912 roku Take Ione­scu dwu­krot­nie spo­tkał się z wiel­kim księ­ciem Miko­ła­jem w obec­no­ści naszego chargé d’affa­ires przy posel­stwie rosyj­skim. To wła­śnie przy oka­zji dru­giego z tych spo­tkań usta­lono osta­teczną kwotę, jaką otrzyma rumuń­ski mąż stanu, jako cenę za pomoc, którą obie­cał przy pro­mo­wa­niu rosyj­skiej pro­pa­gandy anty­au­striac­kiej. Kwota wyno­sić miała pięć tysięcy fran­ków w zło­cie mie­sięcz­nie”.

Take Ione­scu gwa­ran­to­wał wiel­kiemu księ­ciu Miko­ła­jowi, iż w razie kon­fliktu austriacko-rosyj­skiego, wraz ze swymi przy­ja­ciółmi, przy wspar­ciu głów­nych oso­bi­sto­ści woj­sko­wych, a w szcze­gól­no­ści gene­ra­łów Fili­pe­scu i Ave­re­scu, unie­moż­liwi kró­lowi Karo­lowi i jego pro­nie­miec­kim mini­strom wypeł­nie­nie zobo­wią­zań, wyni­ka­ją­cych z soju­szu, łączą­cego od 1883 roku rządy Rumu­nii i Austrii.

Mar­chi­lo­man, poprzed­nik Ione­scu na sta­no­wi­sku pre­miera, zdo­łał uzy­skać i opu­bli­ko­wać foto­gra­fie pokwi­to­wań Ione­scu. Ujaw­niono także, iż Ione­scu był doto­wany przez tajny fun­dusz z Włoch. On sam zaś, spon­so­ro­wał fran­cu­ską gazetę codzienną Le Temps i jej przed­sta­wi­ciel­stwo na Bał­ka­nach – pie­nią­dze te, rzecz jasna, pocho­dziły od Rosjan, któ­rzy z kolei otrzy­my­wali je w for­mie ogrom­nych poży­czek z Fran­cji.

Ste­fa­no­vić zano­to­wał w swych wspo­mnie­niach: „Jeśli cho­dzi o nas [serb­skie Mini­ster­stwo Spraw Zagra­nicz­nych], od stycz­nia 1913 roku byli­śmy pewni, że gdy nadej­dzie decy­du­jący moment, Rumu­nia poma­sze­ruje z nami prze­ciwko Austro-Węgrom”.

Niemcy szybko zro­zu­mieli, na czym polega rosyj­ska aktyw­ność w Rumu­nii. W stycz­niu 1913 roku nie­miecki amba­sa­dor w Buka­resz­cie tele­gra­fo­wał do Ber­lina: „Liczba szpie­gów i taj­nych agen­tów, któ­rych Rosja od mie­sięcy utrzy­muje w Rumu­nii staje się roz­rzutna. Wszy­scy kon­cen­trują swoje wysiłki na pod­że­ga­niu kraju prze­ciwko Austrii. Zapy­tuję sam sie­bie, do czego w efek­cie dążą”.

Ze swo­jej strony, nie­miecki amba­sa­dor w Ate­nach, hra­bia Kuadt, tele­gra­fo­wał w dniu 1 marca 1913 roku: „Rosyj­ska pro­pa­ganda prze­są­czą się do naj­niż­szych warstw spo­łe­czeń­stwa Rumu­nii”.Amba­sa­dor nie­miecki w Austro-Węgrzech, von Tschir­schky, stwier­dził, że Rosja­nie zgro­ma­dzili fun­dusz łapów­kowy w wyso­ko­ści milio­nów rubli, prze­zna­czony na prze­ku­py­wa­nie Rumu­nów, w czym dziel­nie sekun­do­wali im Fran­cuzi w oso­bie fran­cu­skiego amba­sa­dora w Buka­resz­cie, Blon­dela. Na jego zapro­sze­nie, w celu sze­rze­nia pro­pa­gandy wymie­rzo­nej w Austro-Węgry, do Rumu­nii pły­nął nie­prze­rwany stru­mień fran­cu­skich poli­ty­ków i dzien­ni­ka­rzy, wśród któ­rych był także André Tar­dieu z Le Temps.

We Fran­cji Tar­dieu był bli­skim powier­ni­kiem amba­sa­dora Rosji, Alek­san­dra Izwol­skiego, który w 1912 roku pisał do swego mini­stra spraw zagra­nicz­nych, Sazo­nowa: „Udzie­lam wywia­dów panu Tar­dieu co drugi dzień”. Tar­dieu był śli­skim i pozba­wio­nym skru­pu­łów gra­czem, spi­sku­ją­cym z nie­miec­kim dyplo­matą w Paryżu odno­śnie stwo­rze­nia nie­le­gal­nego kon­sor­cjum gumo­wego w Kongo, co, poprzez pod­sta­wio­nych ludzi, przy­nio­słoby mu milio­nowe zyski. Pomy­słowi zmowy poło­żył w końcu kres straż­nik finan­sowy fran­cu­skiego Zgro­ma­dze­nia Naro­do­wego, Joseph Cail­laux.

Na sześć mie­sięcy przed Sara­je­wem, Tar­dieu otrzy­mał zie­lone świa­tło do zaofe­ro­wa­nia Rumu­nom Tran­syl­wa­nii, czę­ści Austro-Węgier, w zamian za ich współ­pracę. W pro­wo­ka­cyjny spo­sób Tar­dieu wygło­sił w Buka­resz­cie publiczny odczyt zaty­tu­ło­wany „Tran­syl­wa­nia jest Alza­cją i Lota­ryn­gią Rumu­nii”.

W dniu 24 czerwca, na cztery dni przed zamor­do­wa­niem arcy­księ­cia i jego żony, Take Ione­scu tele­gra­fo­wał do Tar­dieu, uży­wa­jąc zako­do­wa­nych sfor­mu­ło­wań: „Zgoda w ogól­nym zary­sie, wszyst­kie punkty zado­wa­la­jące, wspólne inte­resy usta­lone wczo­raj po roz­mo­wie z Sazo­no­wem, Bra­tianu. Zasada uzna­nia naszych rosz­czeń do Tran­syl­wa­nii, Buko­winy, Banatu. STOP. Obec­nie nie­od­po­wied­nie wszel­kie komen­ta­rze, list w dro­dze kurie­rem dyplo­ma­tycz­nym”.

Tego samego dnia Rosja potwier­dziła fran­cu­skie gwa­ran­cje dla Rumu­nii.

Póź­niej Geo­r­ges Cle­men­ceau oświad­czy: „Ze wszyst­kich świń na tej woj­nie Rumuni byli naj­bar­dziej świń­scy”. Być może z tym stwier­dze­niem można by dys­ku­to­wać: świństw było wtedy pełno dookoła, szcze­gól­nie na Bał­ka­nach.

Rozdział 5. Poincaré i Caillaux

Roz­dział 5 Poincaré i Cail­laux

Nie­za­leż­nie od deter­mi­na­cji, z jaką fran­cu­scy poli­tycy parli do wojny, wciąż nale­żało jesz­cze spra­wić, by masy Fran­cu­zów rzu­ciły się w kie­runku oko­pów. W tym momen­cie poli­tycy w rodzaju Poincaré uznali tajną pomoc rosyj­ską za bez­cenną.

Była to dzi­waczna, lecz wza­jem­nie korzystna umowa. Rosja­nie doto­wali fran­cu­skie gazety, które lob­bo­wały na rzecz finan­so­wego i woj­sko­wego wspar­cia dla Rosji, co spra­wiało, iż Rosja mogła prze­zna­czać jesz­cze więk­sze środki finan­sowe na łapówki. Pod­że­ga­cze wojenni fran­cu­skiej poli­tyki zbie­rali owoce pracy prasy, bez­u­stan­nie biją­cej w bęben wro­go­ści do Państw Cen­tral­nych – Nie­miec i Austrii. Zna­le­zie­nie na tyle prze­kup­nych dzien­ni­ka­rzy, by nagłówki i wstęp­niaki były kre­ślone ręką obcych sił, nie nale­żało do naj­trud­niej­szych zadań. W rze­czy­wi­sto­ści więk­szym pro­ble­mem dla Rosjan było wybra­nie tych naj­bar­dziej uży­tecz­nych spo­śród tłumu chęt­nych, któ­rzy prze­py­chali się do przodu w nadziei na łapówkę.

Artur Raf­fa­ło­wicz, przed­sta­wi­ciel rosyj­skiego mini­ster­stwa finan­sów w Paryżu, rapor­to­wał pre­mie­rowi, hra­biemu Witte: „ Ponie­waż nie można kupić wszyst­kich, trzeba będzie doko­ny­wać selek­cji”. Dodał też: „Codzien­nie można się nauczyć pogardy dla kogoś nowego.”

Od samego początku 1912 roku rosyj­scy spe­cja­li­ści od prze­kup­stwa wyło­żyli setki tysięcy fran­ków w zło­cie. Wciąż rosnące tempo sub­wen­cji wywin­do­wało ich poziom do kwoty trzy­stu pięć­dzie­się­ciu tysięcy fran­ków w zło­cie mie­sięcz­nie. Ogólne wydatki na łapówki osią­gnęły w końcu dzie­siątki milio­nów.

Po prze­ję­ciu wła­dzy przez bol­sze­wi­ków w 1917 roku, opu­bli­ko­wali oni tajne doku­menty uka­zu­jące zasięg tych machi­na­cji, a wśród nich tele­gram Raf­fa­ło­wi­cza z 26 lutego 1913 roku, tym razem adre­so­wany do amba­sa­dora Izwol­skiego: „Pie­nią­dze te dostar­czy pan pouf­nie, bez­po­śred­nio z rąk do rąk, jako wyna­gro­dze­nie za współ­pracę uzgod­nioną z Le Temps, L’Eclair i Echo de Paris”.

Jeden z pra­cow­ni­ków Poincaré napi­sał o wydaw­nic­twach, pozo­sta­ją­cych na liście płac pan­sla­wi­stów: „Wstrętna lista, na któ­rej, złą­czone tą samą dzia­łal­no­ścią i tym samym wsty­dem, kotłują się Le Figaro Gastona Cal­mette, Radi­cal, Jour­nal des Débats, Henri Let­te­ier i jego Jour­nal, La République Fran­ca­ise, Le Matin, L’Echo de Paris i L’Eclair i wresz­cie, domi­nu­jący nad całą resztą, redak­tor działu poli­tyki zagra­nicz­nej Le Temps, przy­szły nego­cja­tor pokoju i pre­mier, André Tar­dieu, któ­rego dopiero co widzie­li­śmy przy pracy w Rumu­nii. Był ozdob­nym piór­kiem przy rosyj­skim kape­lu­szu. Kilka lat wcze­śniej jego gazeta w dużym stop­niu sym­pa­ty­zo­wała z Austro-Węgrami.”; w liście do Sankt Peters­burga, dato­wa­nym 16 lutego 191 roku, Izwol­ski napi­sał: „Gazeta Le Temps pana Tar­dieu korzy­sta z każ­dej spo­sob­no­ści by uka­zać dobre fran­cu­sko-rosyj­skie sto­sunki w złym świe­tle”.

Rok póź­niej, amba­sa­dor mógł już napi­sać: „Pan Tar­dieu nie traci ani chwili, by oddać swe pióro na me usługi”.

Serb­ski rząd nie ocią­gał się i dołą­czył do prze­kup­nej gry, wie­dziony przy­kła­dem swych rosyj­skich patro­nów. Jak ujaw­nił Dra­go­mir Ste­fa­no­vić, na dwa lata przed Sara­je­wem Ser­bo­wie prze­ka­zali czo­ło­wym tytu­łom pra­so­wym Fran­cji łączną sumę pół­tora miliona fran­ków w zło­cie – „nie­wiel­kie napiwki”, by użyć słów pre­miera Pašića. Serb­skie pie­nią­dze opła­ciły powsta­nie wpły­wo­wej, bał­kań­skiej redak­cji Le Temps, pro­wa­dzo­nej przez wszech­obec­nego Tar­dieu, która dostar­czała fran­cu­skim gaze­tom dobre dzie­więć­dzie­siąt pro­cent ich mate­riału z Bał­ka­nów. Rosyj­ski amba­sa­dor w Ser­bii, Har­twig, odgry­wał istotną rolę w ich kształ­to­wa­niu, a sama redak­cja posłu­gi­wała się wła­snym kodem, któ­rego nie był w sta­nie odcy­fro­wać nawet fran­cu­ski rząd.

Wobec zalewu infor­ma­cji ze strony opła­ca­nej prasy, fran­cu­ska opi­nia publiczna nie mogła długo pozo­sta­wać neu­tralna. Jeden z kole­gów Cle­men­ceau napi­sze póź­niej: „Naj­bar­dziej bez­czelna mowa-trawa i naj­bar­dziej bez­wstydne kłam­stwa, po tym jak zostały opu­bli­ko­wane i sko­men­to­wane przez Le Temps, Echo de Paris i Jour­nal des Débats – które w owym cza­sie były uwa­żane przez nasze klasy rzą­dzące za dobrze poin­for­mo­wane i opi­nio­twór­cze organy pra­sowe, godne cał­ko­wi­tego zaufa­nia – były prze­dru­ko­wy­wane przez wszyst­kie pro­win­cjo­nalne gazety. Miliony ludzi, pocho­dzą­cych zarówno z niż­szych, jak i z wyż­szych warstw klasy śred­niej, eme­ryci, robot­nicy i chłopi, przez dwa­dzie­ścia lat patrzyli, jak ich oszczęd­no­ści wędrują w for­mie poży­czek do Rosji, «przy­ja­ciółki i sojusz­niczki», pod­czas gdy oni cze­kali, by móc poświę­cić dla niej swoje życie”.

Poincaré nie uczy­nił nic, by prze­szko­dzić rosyj­skim pla­nom opła­ca­nia wol­nej prasy we Fran­cji. Gdy w 1912 roku odwie­dził go Izwol­ski z zary­sem swego planu sko­rum­po­wa­nia fran­cu­skiej prasy, był w sta­nie szybko prze­zwy­cię­żyć jego obawy. Agent Izwol­skiego, nie­jaki Davi­doff, utrzy­mu­jący kon­takty z Poincaré, pew­nego dnia usły­szał jak ten mruk­nął świę­tosz­ko­wa­tym tonem: „W miarę moż­li­wo­ści trzeba będzie roz­dzie­lać [pie­nią­dze] na nie­wiel­kie sumy, i prze­ka­zy­wać je z wielką roz­wagą i dys­kre­cją”. Poincaré zada­wał się też z cie­szą­cym się jesz­cze gor­szą sławą typem, nazwi­skiem Lenoir, do któ­rego obo­wiąz­ków nale­żało oso­bi­ste wrę­cza­nie wypcha­nych kopert sze­fom mediów.

Poincaré wyja­śniał póź­niej, raczej obłud­nie, iż być może spo­tkał Leno­ira jeden, jedyny raz, ale w żad­nym razie „nie miał oka­zji z nim roz­ma­wiać.” Jed­nakże fakt, iż jego żydow­ski mini­ster finan­sów, Klotz, bar­dziej ubru­dził sobie ręce w tym pro­ce­de­rze, nie­spe­cjal­nie oczysz­cza Poincaré. Klotz, który na pew­nym eta­pie wręcz zażą­dał, aby Rosja­nie prze­ka­zy­wali łapówki z wyprze­dze­niem, „ponie­waż gabi­net fran­cu­ski znaj­duje się w ogól­nie trud­nej sytu­acji”, zakoń­czy po woj­nie swą karierę w skan­da­liczny spo­sób – w sądzie kar­nym.

Pomimo rosną­cej spo­łecz­nej sym­pa­tii do Rosji i Ser­bii, fran­cu­skie masy wciąż nie miały ochoty na wojnę. Poli­tykę Poincaré uwa­żano za zbyt mili­ta­ry­styczną, szcze­gól­nie, kiedy to w 1914 roku fran­cu­ski pre­zy­dent zapra­gnął prze­dłu­że­nia okresu służby woj­sko­wej z dwóch do trzech lat. Pomimo wzmo­żo­nej kam­pa­nii pra­so­wej, napę­dza­nej przez rosyj­skie pie­nią­dze („Klotz”, jak dono­sił Raf­fa­ło­wicz do Sankt Peters­burga, „żąda dru­giej tran­szy: trzeba wiel­kiej kam­pa­nii, aby prze­pchnąć trzy lata [prze­pis]”), pro­jekt został odrzu­cony w gło­so­wa­niu. W naj­bar­dziej wpły­wo­wych fran­cu­skich krę­gach naj­sil­niej­sza opo­zy­cja wobec woj­sko­wych pla­nów Poincaré sper­so­ni­fi­ko­wana była w oso­bie Jose­pha Cail­laux.

Cail­laux, który zmarł w 1944 roku, jest dziś posta­cią w więk­szo­ści zapo­mnianą, ale nie­wy­klu­czone, że być może był naj­bar­dziej inte­li­gent­nym i kom­pe­tent­nym poli­ty­kiem fran­cu­skim owego czasu. Char­les De Gaulle uwa­żał go za pierw­szego euro­pej­skiego męża stanu, który rozu­miał istotną rolę eko­no­mii w życiu publicz­nym. Podob­nie jak jego prze­ciw­nik Poincaré, Cail­laux był twardy, wład­czy i auto­ry­tarny. Byli uro­dzo­nymi wro­gami, któ­rych prze­zna­cze­niem było ście­ra­nie się ze sobą w cza­sie swych karier. Cail­laux, w prze­ci­wień­stwie do wielu Fran­cu­zów, nie był twar­do­gło­wym niem­co­żercą. Sza­no­wał nie­miecką potęgę woj­skową i uwa­żał, że kolos zza Renu mógłby dać jego wła­snemu kra­jowi kilka istot­nych lek­cji z zakresu pracy, porządku i uno­wo­cze­śnia­nia prze­my­słu. Cail­laux wie­rzył, że oba kraje powinny się raczej uzu­peł­niać, niż pro­wa­dzić rywa­li­za­cję, zaognioną róż­ni­cami w tem­pe­ra­men­cie i psy­cho­lo­gii. Każda ze stron miała wiele do zaofe­ro­wa­nia i obie mogły osią­gnąć stan nie­zwy­kłej sym­biozy. Zbyt późno wielu Niem­ców i Fran­cu­zów doszło do wnio­sku, że Cail­laux miał rację. O ileż lepiej byłoby, gdyby Fran­cuzi wyja­śnili dzie­lące ich róż­nice z Niem­cami kali­bru von Bismarcka, czy nawet von Bülowa, niż żeby Ade­nauer, kanc­lerz okro­jo­nych Nie­miec i Char­les De Gaulle, pre­zy­dent Fran­cji, musieli zjeź­dzić pół świata, by zako­py­wać topór wojenny po osiem­dzie­się­ciu latach kata­stro­fal­nej nie­na­wi­ści. W 1914 roku wyda­wało się, że Cail­laux miał duże szanse na wygra­nie wybo­rów i obję­cie sta­no­wi­ska Pre­zesa Rady Mini­strów, co zmu­si­łoby Poincaré, pre­zy­denta Repu­bliki Fran­cu­skiej, do powie­rze­nia znacz­nej czę­ści rzą­dów wła­śnie jemu. Ale cóż wyszłoby wtedy z pło­mien­nych pla­nów Poincaré na odzy­ska­nie Alza­cji i Lota­ryn­gii?

Pozy­cję Poincaré w walce z Cail­laux wzmac­niał fakt, iż wielu Fran­cu­zów było rów­nie nie­prze­jed­na­nych w kwe­stii „utra­co­nych” pro­win­cji jak on sam i nie zno­siło Cail­laux za jego roz­są­dek w tej spra­wie. W głębi ducha Fran­cuzi są bar­dzo szo­wi­ni­styczni. W ich mnie­ma­niu Bel­go­wie to „mali Bel­go­wie”, któ­rzy poro­zu­mie­wają się dziw­nym beł­ko­tem. Hisz­pa­nie to „na wpół Afry­ka­nie”, Anglicy zaś to uro­dzeni hipo­kryci, a Ame­ry­ka­nie są nie­wiele lepsi, niż na wpół dzi­kie bestie. Świat zewnętrzny nie wzbu­dza wiel­kiego zain­te­re­so­wa­nia Fran­cu­zów i nie mają potrzeby, by o nim coś wie­dzieć. Char­les Maur­ras, naj­bar­dziej fran­cu­ski z fran­cu­skich inte­lek­tu­ali­stów, w wieku lat czter­dzie­stu ni­gdy nie odwie­dził fran­cu­sko­ję­zycz­nej czę­ści Bel­gii, poza jedy­nym przy­pad­kiem, gdy prze­jeż­dżał tam­tędy w ramach kil­ku­go­dzin­nej wycieczki. Pierre Laval, który jede­na­sto­krot­nie zaj­mo­wał sta­no­wi­ska mini­ste­rialne, przy­znał w roz­mo­wie ze mną, że prze­jeż­dżał przez Bel­gię tylko raz, jadąc nocą przez Liège w wago­nie sypial­nym. Żeby nie było wąt­pli­wo­ści, Fran­cuzi zoba­czyli szmat Europy pod­czas dzie­się­ciu wie­ków pod­bo­jów: Bruk­selę, Rzym, Madryt, Wie­deń, Ber­lin, Moskwę i dwu­dzie­stu róż­nych najaz­dów na Niemcy. Ale nie­na­wi­dzą dys­ku­sji na te tematy. To wła­śnie na podob­nej awer­sji do cudzo­ziem­ców oraz nie­umie­jęt­no­ści dostrze­że­nia racji dru­giej strony pod­czas debaty poli­tycz­nej, Poincaré oparł swoją wła­sną karierę poli­tyczną. Nie­stru­dze­nie agi­to­wał za poli­tyką rewanżu i siły mili­tar­nej. Cail­laux odwa­żył się brnąć pod prąd popu­lar­nego szo­wi­ni­zmu i fakt ten zyskał mu miliony wro­gów.

Przy oka­zji kło­po­tli­wej kwe­stii zwią­za­nej z trzy­let­nią służbą woj­skową, zalety Poincaré, umoż­li­wia­jące mu gra­nie na popu­lar­nych nastro­jach tłumu, zde­rzyły się z rów­nie wielką tro­ską wielu Fran­cu­zów o wła­sną skórę i swą oso­bi­stą wol­ność. Przy­jem­nie agi­to­wało się za Alza­cją i Lota­ryn­gią w kafej­kach, wspa­niale było wiwa­to­wać na Champs Elysées w cza­sie woj­sko­wych defi­lad z oka­zji rocz­nicy zdo­by­cia Basty­lii… ale oso­bi­ste poświę­ce­nie kosz­tem wła­snego życia i wła­snych rodzin wyma­gało głęb­szych prze­my­śleń. Poincaré musiał zna­leźć jakiś spo­sób na pognę­bie­nie rywala. Zna­lazł go w sła­bo­ści Cail­laux do kobiet. Pomimo swej łysiny, Cail­laux miał powo­dze­nie u płci pięk­nej. Jak wielu fran­cu­skich poli­ty­ków, rado­śnie galo­po­wał od kochanki do kochanki i, jak w przy­padku wielu męż­czyzn na świecz­niku, jego pozy­cja spra­wiała, że kobiety gnały za nim. Hitler, który był dość kon­ser­wa­tywny w tej mate­rii, poka­zał mi kie­dyś szu­fladę wypeł­nioną listami od uro­dzi­wych kobiet w naj­róż­niej­szym wieku, które bła­gały go, by został ojcem ich dziecka. W miło­ści – Napo­leon dobrze to okre­ślił – bez­pie­czeń­stwo polega na ucieczce. Cesarz wie­lo­krot­nie zmu­szony był brać nogi za pas. Cail­laux nie był rów­nie skory do rej­te­rady. Po tym, jak mniej lub bar­dziej skry­cie korzy­stał z uro­ków jed­nej ze swych wiel­bi­cie­lek, poślu­bił ją. To była ładna, mod­nie się ubie­ra­jąca, popie­la­to­blon­d­włosa Hen­rietta. Byli bar­dzo w sobie zako­chani.

Naprawdę, nic nie można było zarzu­cić temu związ­kowi, szcze­gól­nie w myśl dzi­siej­szych stan­dar­dów. Poincaré powi­nien być ostat­nim, który węszy wokół tej małej idylli, tym bar­dziej, że jego wła­sny zwią­zek z kobietą mniej niż nie­winną byłby sen­sa­cją, szcze­gól­nie, gdy pani jego serca, po zde­cy­do­wa­nie mało cno­tli­wej karie­rze, zażą­dała, by ona i jej stary anty­kle­ry­kał wzięli pota­jemny ślub w obec­no­ści biskupa. To samo doty­czyło czło­wieka, który miał się stać prawą ręką Poincaré w wyre­ży­se­ro­wa­nej prze­ciwko Cail­laux „Ope­ra­cji Halka” – Louisa Bar­thou, który nie mógł raczej zostać lau­re­atem nagrody za cno­tliwy tryb życia.

Georg Mal­colm Thom­son nakre­ślił taki obraz sytu­acji:

„Wcze­sną wio­sną 1914 roku Cail­laux był dla pre­zy­denta Poincaré źró­dłem poważ­nych zmar­twień. Wybory szy­ko­wano na maj; nastroje spo­łe­czeń­stwa dry­fo­wały w lewo. W takich oko­licz­no­ściach byłoby trudno odmó­wić rywa­lowi teki pre­miera. Cail­laux w swej bez­gra­nicz­nej pew­no­ści sie­bie wie­rzył, że może ubić inte­res z Niem­cami! Dla Poincaré byłby to koniec jego sztyw­nej poli­tyki wro­go­ści wobec potęgi zza Renu.” (The Twe­lve Days, s.66)

Poincaré i jego asy­stenci opra­co­wali plan zni­we­cze­nia szans Cail­laux, który zakła­dał, jak można się było spo­dzie­wać, posłu­że­nie się prasą. Le Figaro, kie­ro­wane przez ubo­giego nie­gdyś Gastona Cal­mette, który korzy­stał z hoj­nych dota­cji rosyj­skich (pozo­sta­wił w testa­men­cie trzy­na­ście milio­nów fran­ków), roz­po­częło 10 maja 1914 roku kam­pa­nię nisz­cze­nia Cail­laux takimi sło­wami: „Nad­szedł teraz decy­du­jący moment, w któ­rym nie możemy uchy­lać się przed dzia­ła­niem, nawet gdyby nasza moral­ność i oso­bi­ste upodo­ba­nia je potę­piały”.

Krótko mówiąc, gazeta uzy­skała dostęp do miło­snych listów Cail­laux i jego żony, pisa­nych w cza­sach, gdy była jesz­cze jego kochanką. Cail­laux pod­pi­sy­wał się „Jo-Jo”, Hen­riette, „Ri-Ri”. Listy były dokład­nie tym, co kochan­ko­wie pisy­wali do sie­bie przez wieki; przy­zna­niem się do namięt­no­ści, bucha­ją­cych niczym wul­kan, cza­sami zupeł­nie poważ­nymi, czę­sto peł­nymi wiary, lecz w żad­nym razie nie prze­zna­czo­nymi dla postron­nych oczu.

16 maja, kiedy Ri-Ri rzu­ciła okiem na tytu­łową stronę Le Figaro, odkryła, iż wia­do­mo­ścią dnia jest pierw­szy list, który Jo-Jo do niej napi­sał. To była praw­dziwa breja: nie oszczę­dzono naj­bar­dziej intym­nych szcze­gó­łów. Gazeta obwiesz­czała, iż pozo­stałe listy zostaną opu­bli­ko­wane w kolej­nych wyda­niach. Pani Cail­laux rzu­ciła się w ramiona męża. Łka­jąc, bła­gała go: „Czy pozwo­lisz tym dzien­ni­kar­skim hie­nom na buszo­wa­nie po naszym budu­arze?”

Ona sama nie zamie­rzała im na to pozwo­lić. Po tym, jak znany pary­ski sędzia odpra­wił ją z kwit­kiem, wzru­sza­jąc ramio­nami i mówiąc: „Oto cena za bycie czę­ścią poli­tyki.”, zdo­była pisto­let i udała się do redak­cji Le Figaro