Pułapka na Darwina. Michael J. Behe odpowiada krytykom ebook

SE­RIA IN­TE­LI­GENTNY PRO­JEKT

Se­ria In­te­li­gentny Pro­jekt to pierw­sza tak am­bitna i bo­gata pro­po­zy­cja na pol­skim rynku wy­daw­ni­czym, w ra­mach któ­rej uka­zują się książki do­ty­czące teo­rii in­te­li­gent­nego pro­jektu – In­tel­li­gent De­sign (ID).

Au­to­rzy za­sta­na­wiają się: Czy róż­no­rod­ność ży­cia na Ziemi może być wy­ja­śniona wy­łącz­nie przez pro­cesy czy­sto przy­rod­ni­cze? Czy zło­żone struk­tury bio­lo­giczne mo­gły po­wstać drogą przy­padku i ko­niecz­no­ści, bez udziału in­te­li­gen­cji? Czy Zie­mia jest tylko jedną z wielu ni­czym nie­wy­róż­nia­ją­cych się pla­net?

Teo­ria in­te­li­gent­nego pro­jektu jest ogólną teo­rią roz­po­zna­wa­nia pro­jektu i ma sze­ro­kie za­sto­so­wa­nie w ta­kich dzie­dzi­nach na­uki, jak kry­mi­na­li­styka, hi­sto­ria, kryp­to­gra­fia, astro­no­mia i in­ży­nie­ria. Se­ria In­te­li­gentny Pro­jekt po­ka­zuje, że kon­cep­cja ID po­winna być sto­so­wana rów­nież w za­gad­nie­niach po­cho­dze­nia i roz­woju róż­nych form ży­cia, a także w pró­bie zro­zu­mie­nia nas sa­mych.

Po­zo­staje ta­jem­nicą, jak nie­kie­ro­wany pro­ces mu­ta­cji i do­boru na­tu­ral­nego do­pro­wa­dził do po­wsta­nia ty­sięcy no­wych, nad­zwy­czaj zróż­ni­co­wa­nych, funk­cjo­nal­nych bia­łek.

Jo­seph W. Thorn­ton, Rob De­Salle,Gene Fa­mily Evo­lu­tion and Ho­mo­logy: Ge­no­mics Me­ets Phy­lo­ge­ne­tics,„An­nual Re­view of Ge­no­mics and Hu­man Ge­ne­tics” 2000, Vol. 1, s. 64 [41–73], DOI: 10.1146/an­nu­rev.ge­nom.1.1.41.

Wpro­wa­dze­nie

Na prze­ło­mie ty­siąc­le­cia wielu zna­ko­mi­tych bio­lo­gów na­pi­sało książki za­wie­ra­jące kry­tyczną ocenę teo­rii ewo­lu­cji[1]. Ża­den z nich nie uważa, że me­cha­nizm Dar­wina jest głów­nym mo­to­rem ży­cia. Może być to za­ska­ku­jące dla lu­dzi, któ­rzy czer­pią in­for­ma­cje o sta­nie na­uki z trium­fal­nych lau­rek pre­zen­to­wa­nych przez me­dia głów­nego nurtu, ale mimo że ist­nieją jesz­cze za­go­rzali zwo­len­nicy dar­wi­ni­zmu, jego za­ćmie­nie w spo­łecz­no­ści na­ukow­ców co­raz bar­dziej po­stę­puje. Kilka lat temu w cza­so­pi­śmie „Na­ture” uka­zała się dys­ku­sja mię­dzy dwiema gru­pami na­ukow­ców – jedna bro­niła teo­rii Dar­wina, a druga prze­ko­ny­wała, że czas już ru­szyć da­lej[2]. Do­brze jest mieć obroń­ców, je­śli jed­nak ja­kaś idea po­wstała po­nad 150 lat temu – na­wet gdy w do­brej wie­rze opo­wia­dali się za nią wszy­scy pra­wo­myślni lu­dzie i do­zgon­nie ba­dali ją na­ukowcy – a w naj­waż­niej­szym cza­so­pi­śmie na świe­cie uka­zał się ar­ty­kuł, w któ­rym wska­zuje się, że czas już ru­szyć da­lej, to rze­czy­wi­ście trzeba to zro­bić.

Oczy­wi­ście py­ta­nie brzmi: ru­szyć da­lej, ale w któ­rym kie­runku? Au­to­rzy ksią­żek kry­ty­ku­ją­cych teo­rię Dar­wina ofe­rują wła­sne mą­dre idee, ale jak do­tąd spo­łecz­ność na­ukow­ców żad­nej z nich nie ku­puje. Wszyst­kie te nowe idee – teo­rie sa­mo­or­ga­ni­za­cji, uła­twio­nej zmien­no­ści, sym­biozy, zło­żo­no­ści i tak da­lej – szybko są uzna­wane za po­my­sły po­zba­wione szans na roz­wój lub bo­ry­ka­jące się z tymi sa­mymi pro­ble­mami, co teo­ria Dar­wina. Ze względu na brak moż­li­wej do przy­ję­cia teo­rii, która za­stą­pi­łaby dar­wi­nizm – i przez wzgląd na jego uży­tecz­ność jako tar­czy obron­nej prze­ciwko spo­łecz­nemu scep­ty­cy­zmowi – teo­ria Dar­wina wciąż, na mocy bez­wład­no­ści in­te­lek­tu­al­nej, sta­nowi pod­ręcz­ni­kową or­to­dok­sję.

Jak to moż­liwe, że teo­ria Dar­wina znaj­duje się w ta­ra­pa­tach, a jed­no­cze­śnie kan­dy­da­tów na pre­zy­denta wy­śmiewa się za ich nie­szczere od­po­wie­dzi na py­ta­nie o teo­rię ewo­lu­cji? Jak można co mie­siąc na pierw­szych stro­nach naj­więk­szych ga­zet trium­fal­nie ogła­szać od­kry­cie no­wych ska­mie­nia­ło­ści i trak­to­wać je jako świeże i mocne świa­dec­two ewo­lu­cji, kiedy w tym sa­mym cza­sie czo­łowi na­ukowcy kwe­stio­nują wy­star­czal­ność pro­stego me­cha­ni­zmu lo­so­wych mu­ta­cji i do­boru na­tu­ral­nego? Aby zro­zu­mieć ten ewi­dentny pro­blem, trzeba wy­raź­nie od­róż­nić samą ewo­lu­cję – czyli pro­ces ewo­lu­cji – od me­cha­ni­zmu lub przy­czyny ewo­lu­cji. Do pro­cesu ewo­lu­cji od­nosi się je­dy­nie twier­dze­nie, że współ­cze­śnie ży­jące or­ga­ni­zmy po­wstały drogą dzie­dzi­cze­nia z mo­dy­fi­ka­cjami z or­ga­ni­zmów, które stą­pały po Ziemi w od­le­głej prze­szło­ści. Tezę tę po­twier­dza całe mnó­stwo da­nych em­pi­rycz­nych. Mo­żemy jed­nak za­py­tać, co spo­wo­do­wało tak zdu­mie­wa­jące zmiany? Jaka jest przy­czyna lub me­cha­nizm ewo­lu­cji? To jest wła­śnie kwe­stia sporna.

Dar­win nie za­sły­nął tym, że za­pro­po­no­wał ideę pro­cesu ewo­lu­cji. Prze­ko­na­nie, że współ­cze­sne or­ga­ni­zmy wy­wo­dzą się od istot ży­ją­cych daw­niej, było dys­ku­to­wane przez in­nych na­ukow­ców na długo przed Ka­ro­lem Dar­wi­nem. Wszy­scy ci przed­dar­wi­now­scy uczeni wska­zy­wali jed­nak na te­le­olo­giczne przy­czyny ewo­lu­cji, czyli na przy­czyny wy­kra­cza­jące poza przy­rodę, na przy­kład na ja­kąś siłę kie­ru­jącą lub wro­dzony po­pęd do do­sko­na­le­nia się. Za­sługą Dar­wina jest na­to­miast pro­po­zy­cja przy­czyny ewo­lu­cji ro­zu­mia­nej w pełni me­cha­ni­stycz­nie tak, aby pod­le­gała ona ba­da­niom ści­śle na­uko­wym. Cho­dzi oczy­wi­ście o słynny me­cha­nizm do­boru na­tu­ral­nego od­dzia­łu­ją­cego na skutki lo­so­wych mu­ta­cji. (Dar­win w grun­cie rze­czy pi­sał o nie­okre­ślo­nej lo­so­wej „zmien­no­ści”, po­nie­waż ani on, ani inni ów­cze­śni na­ukowcy nie znali me­cha­ni­zmu dzie­dzicz­nych zmian u or­ga­ni­zmów ży­wych – dzi­siaj wiemy, że są to mu­ta­cje w DNA).

Mimo że Dar­win nie sfor­mu­ło­wał idei ewo­lu­cji jako pierw­szy, spo­pu­la­ry­zo­wał ją jako kon­cep­cję pro­cesu w pełni me­cha­nicz­nego pod­le­ga­ją­cego ba­da­niom ści­śle na­uko­wym. W grun­cie rze­czy dar­wi­now­ski me­cha­nizm lo­so­wych zmian i se­lek­cji szybko po­padł w nie­ła­skę w XIX wieku, ale idea pro­cesu ewo­lu­cji na­dal sta­no­wiła struk­turę teo­re­tyczną, za po­mocą któ­rej na­ukowcy kla­sy­fi­ko­wali formy ży­cia – po­rów­ny­wali po­do­bień­stwa mię­dzy od­mien­nymi or­ga­ni­zmami, od­no­to­wy­wali róż­nice mię­dzy or­ga­ni­zmami po­dob­nymi do sie­bie na­wza­jem i usta­lali re­la­cje po­kre­wień­stwa. Do­piero w la­tach czter­dzie­stych XX wieku, czyli długo po uka­za­niu się O po­wsta­wa­niu ga­tun­ków[3], kiedy wie­dza o ge­ne­tycz­nym pod­łożu dzie­dzi­cze­nia była na tyle duża, że uznano ją za co naj­mniej zgodną z me­cha­ni­zmem Dar­wina, czo­łowi na­ukowcy opra­co­wali i ogło­sili kon­cep­cję na­zwaną syn­tezą neo­dar­wi­now­ską bę­dącą po­łą­cze­niem teo­rii Dar­wina i współ­cze­snej ge­ne­tyki. W tam­tym mo­men­cie me­cha­nizm dar­wi­now­ski stał się w spo­łecz­no­ści na­ukow­ców i pra­sie po­pu­lar­nej do­myśl­nym wy­ja­śnie­niem przy­czyny ewo­lu­cji.

Było tak przy­naj­mniej przez kil­ka­dzie­siąt lat.

Pro­blem dla teo­rii Dar­wina

Po dru­giej woj­nie świa­to­wej nowy sprzęt i nowe tech­niki umoż­li­wiły bio­lo­gom ba­da­nie co­raz głęb­szych po­zio­mów ży­cia, aż w końcu do­tarli do jego pod­stawy – czą­ste­czek. Z dzi­siej­szej per­spek­tywy wy­daje się to dziwne, ale aż do nie­dawna na­ukowcy nie­wiele wie­dzieli o tym, jak wła­ści­wie funk­cjo­nują istoty żywe i co jest pod­stawą ży­cia. W la­tach pięć­dzie­sią­tych do­szło do wiel­kich prze­ło­mów za sprawą od­kry­cia struk­tur DNA i mio­glo­biny (białka ma­ga­zy­nu­ją­cego tlen w mię­śniach), a także dzięki zła­ma­niu kodu ge­ne­tycz­nego. Struk­tura mio­glo­biny uzmy­sło­wiła na­ukow­com, że czą­steczki bio­lo­giczne nie mają wy­glą­dać ład­nie, jak na przy­kład krysz­tały New Age, lecz są ma­szy­nami i są prze­zna­czone do wy­ko­ny­wa­nia spe­cy­ficz­nych, kon­kret­nych za­dań. Kod ge­ne­tyczny wska­zuje na­to­miast, że DNA prze­nosi in­for­ma­cję – a więc jest nie­ty­po­wym na­tu­ral­nym związ­kiem che­micz­nym.

Po tym obie­cu­ją­cym po­czątku wie­dza bio­lo­giczna roz­wi­jała się w za­wrot­nym tem­pie. Naj­waż­niej­szym od­kry­ciem współ­cze­snej na­uki jest to, że pod­stawę ży­cia sta­no­wią do­słow­nie ma­szyny skła­da­jące się z czą­ste­czek. Po­dob­nie jak w przy­padku ob­cego pół hu­ma­no­ida, pół ma­szyny Borga z se­rialu Star Trek, nie­odzowne funk­cje ko­mórki są peł­nione przez ma­leń­kie na­no­ma­szyny. Ma­szyny w ko­mór­kach dzia­łają mię­dzy in­nymi jako tak­sówki i cię­ża­rówki, które prze­wożą pa­sa­że­rów i ła­dunki na duże (w sto­sunku do wiel­ko­ści czą­ste­czek) dy­stanse wzdłuż ko­mór­ko­wych au­to­strad usia­nych zna­kami dro­go­wymi. Wszystko to utwo­rzone jest z czą­ste­czek. Osza­ła­mia­jąco wy­ra­fi­no­wane ko­mór­kowe pro­gramy kom­pu­te­rowe kon­tro­lują pro­ces mon­tażu tej ma­szy­ne­rii. Kunsz­towne sieci re­gu­la­to­rowe ge­nów za­wia­dują eks­pre­sją in­for­ma­cji za­pi­sa­nej w DNA, pro­du­ku­jąc we wła­ści­wym cza­sie i miej­scu wła­ściwe czą­steczki, które utwo­rzą zło­żone ciała zwie­rząt. To, co daw­niejsi na­ukowcy uzna­wali za pry­mi­tywne li­czy­dło, oka­zało się fu­tu­ry­stycz­nym su­per­kom­pu­te­rem. To (czyli ko­mórka), co bio­lo­go­wie ży­jący w cza­sach Dar­wina po­strze­gali jako „pro­stą, małą kulkę biał­ko­wego związku wę­gla”[4] – jako coś w ro­dzaju mi­kro­sko­pij­nej ga­la­retki – oka­zało się w pełni zauto­ma­ty­zo­waną, na­no­ska­lową fa­bryką, któ­rej wy­ra­fi­no­wa­nie prze­kra­cza ludzką wy­obraź­nię.

Na tym wła­śnie po­lega pro­blem dla teo­rii Dar­wina: mo­le­ku­larna pod­stawa ży­cia oka­zała się zdu­mie­wa­jąco, szo­ku­jąco zło­żona i nie­wy­mow­nie kunsz­towna. Nie cho­dzi tylko o to, że w or­ga­ni­zmach ży­wych in­for­ma­cja jest za­pi­sana za po­mocą kodu ge­ne­tycz­nego, co wy­raź­nie przy­wo­dzi na myśl dzia­ła­nie in­te­li­gen­cji i ni­gdy nie było ocze­ki­wane na pod­sta­wie wie­dzy o pra­wach che­micz­nych. Pro­blem tkwi w tym, że w miarę ba­dań od­krywa się co­raz licz­niej­sze po­ziomy ko­dów, pro­gra­mów i sys­te­mów kon­tro­l­nych. Nie mu­sisz mi wie­rzyć na słowo. Oto wy­po­wiedź zna­ko­mi­tych em­brio­lo­gów Mi­cha­ela Le­vine’a i Erica Da­vid­sona na te­mat – wtedy nie­dawno od­kry­tych – sys­te­mów kon­tro­l­nych po­ma­ga­ją­cych ko­or­dy­no­wać pro­ces roz­woju zwie­rząt:

Sieci re­gu­la­to­rowe ge­nów są ma­pami lo­gicz­nymi okre­śla­ją­cymi szcze­gó­łowo dane wej­ściowe do każ­dego mo­dułu cis-re­gu­la­to­ro­wego, dzięki czemu można zo­ba­czyć, jak dany gen jest uru­cha­miany w kon­kret­nym miej­scu i cza­sie. [...] Ta ar­chi­tek­tura uka­zuje ce­chy, któ­rych nie da się uwzględ­nić na żad­nym in­nym po­zio­mie ana­lizy, ale które – jak się oka­zuje – sta­no­wią cha­rak­te­ry­styczne i bar­dzo istotne wła­ści­wo­ści każ­dego sys­temu kon­tro­l­nego. Za te wła­ści­wo­ści od­po­wia­dają układy wielu ge­nów wspól­nie wy­ko­nu­ją­cych kon­kretne ope­ra­cje, ta­kie jak pę­tle do­dat­niego sprzę­że­nia zwrot­nego, które kie­rują sta­bil­nymi cy­klami róż­ni­co­wa­nia się ko­mó­rek[5].

A oto wy­po­wiedź Bruce’a Al­bertsa, nie­gdy­siej­szego prze­wod­ni­czą­cego ame­ry­kań­skiej Na­ro­do­wej Aka­de­mii Nauk, który po­dzi­wiał kom­plet­nie nie­ocze­ki­waną wcze­śniej ma­szy­ne­rię mo­le­ku­larną w ko­mórce:

Ni­gdy nie do­ce­nia­li­śmy ko­mó­rek. Bez wąt­pie­nia nie do­ce­niamy ich na­dal, ale przy­naj­mniej nie je­ste­śmy już tak na­iwni, jak by­li­śmy za cza­sów, gdy by­łem dok­to­ran­tem w la­tach sześć­dzie­sią­tych. Więk­szość z nas po­strze­gała wtedy ko­mórki jako ol­brzymi ze­spół mało istot­nych re­ak­cji. [...]

Jak się jed­nak oka­zało, mo­żemy cho­dzić i mó­wić, po­nie­waż che­mia umoż­li­wia­jąca ży­cie jest znacz­nie bar­dziej wy­ra­fi­no­wana i skom­pli­ko­wana niż co­kol­wiek, nad czym my – stu­denci – kie­dy­kol­wiek roz­my­śla­li­śmy. [...] W isto­cie całą ko­mórkę można po­strze­gać jako fa­brykę, która jest wy­po­sa­żona w skom­pli­ko­waną sieć po­łą­czo­nych ze sobą li­nii mon­ta­żo­wych, a każda z nich składa się z ze­społu du­żych ma­szyn biał­ko­wych. [...]

Dla­czego duże ze­społy bia­łek, które sta­no­wią pod­stawę funk­cjo­no­wa­nia ko­mó­rek, na­zy­wamy ma­szy­nami biał­ko­wymi? Do­kład­nie z tego po­wodu, że tak jak ma­szyny wy­na­le­zione przez czło­wieka, aby mógł sku­tecz­nie ra­dzić so­bie w świe­cie ma­kro­sko­po­wym, te ze­społy bia­łek za­wie­rają wy­soce sko­or­dy­no­wane ru­chome czę­ści[6].

Oczy­wi­ście w isto­tach ży­wych znaj­dziemy też uszczerbki i rysy po­dobne do tych, które po­ja­wiają się na no­wym sa­mo­cho­dzie po dłu­gim okre­sie użyt­ko­wa­nia. Za­równo jed­nak w przy­padku sa­mo­chodu, jak i or­ga­ni­zmów naj­waż­niej­sze nie jest wy­ja­śnie­nie uszczerb­ków, lecz ce­chu­ją­cych się wy­soką funk­cjo­nal­no­ścią ukła­dów czę­ści.

Jak nie­zdarny me­cha­nizm Dar­wina – czyli jedna ma­leńka, lo­sowa zmiana na­raz, po któ­rej na­stę­puje długi, nie­re­gu­larny i nie­pewny okres dzia­ła­nia do­boru na­tu­ral­nego po­zba­wio­nego zdol­no­ści an­ty­cy­po­wa­nia przy­szłych po­trzeb – może wy­ja­śnić od­kryte przez współ­cze­snych bio­lo­gów mo­le­ku­larne cudy? Co­raz wię­cej prze­ma­wia za tym, że nie jest w sta­nie ich wy­ja­śnić. W miarę roz­woju na­uki i od­kry­wa­nia co­raz więk­szej ele­gan­cji i zło­żo­no­ści co­raz więk­sza liczba bio­lo­gów od­stę­po­wała od dar­wi­ni­zmu. Za­pro­po­no­wano różne nowe kon­cep­cje, na przy­kład mó­wiące o tym, jak ko­mórki mogą do­ko­ny­wać wła­snej in­ży­nie­rii, po­wsta­wać w ta­jem­ni­czy spo­sób z sa­mej zło­żo­no­ści lub jak różne typy ko­mó­rek mogą wejść ze sobą we współ­pracę. Wpraw­dzie każda z tych no­wych idei zwy­kle po­trafi względ­nie do­brze wy­ja­śniać przy­naj­mniej je­den ob­szar bio­lo­gii, ale za­ra­zem każda z nich naj­wy­raź­niej rów­nie słabo, jak dar­wi­nizm, ra­dzi so­bie z wy­ja­śnie­niem ca­łej sfery bio­lo­gicz­nej. Po­mimo że bio­lo­go­wie na­dal z za­wrotną pręd­ko­ścią od­kry­wają, jak obec­nie funk­cjo­nują or­ga­ni­zmy żywe, a także po­mimo ak­tyw­no­ści wo­dzi­re­jów w pra­sie po­pu­lar­nej i agre­syw­nych pro­ze­li­tów, na­uki o po­cho­dze­niu prze­cho­dzą obec­nie kry­zys. Py­ta­nie, na które miał rze­komo od­po­wie­dzieć Dar­win („Co jest przy­czyną roz­woju ży­cia?”), wciąż po­zo­staje bez od­po­wie­dzi.

Jed­nak ci, któ­rzy mają otwarte oczy, z ła­two­ścią do­strzegą nad­zwy­czaj oczy­wi­ste roz­wią­za­nie. Kiedy w co­dzien­nym oto­cze­niu na­ty­kamy się na „mapy lo­giczne” lub „fa­brykę, która jest wy­po­sa­żona w skom­pli­ko­waną sieć po­łą­czo­nych ze sobą li­nii mon­ta­żo­wych”, mo­men­tal­nie do­cho­dzimy do wnio­sku, że po­wstały one w wy­niku ce­lo­wego dzia­ła­nia. Ta­kie układy wręcz pachną pro­jek­tem. A dla­czego w ta­kich przy­pad­kach z tak du­żym prze­ko­na­niem wnio­sku­jemy o pro­jek­cie? Dla­czego je­śli ob­ser­wu­jemy ce­lowe uło­że­nie czę­ści w na­szym co­dzien­nym oto­cze­niu, na przy­kład w przy­padku zwy­kłej me­cha­nicz­nej pu­łapki na my­szy, za­wsze wy­cią­gamy wnio­sek, że wy­ja­śnie­niem jest in­ten­cjo­nalny, in­te­li­gentny pro­jekt? Po­wo­dem jest to, że tylko umy­sły mogą mieć cele, a w związku z tym od­kry­cie czę­ści uło­żo­nych tak, by re­ali­zo­wać ja­kiś cel, po­zwala nam na wy­wnio­sko­wa­nie, że poza na­szymi umy­słami ist­nieją inne umy­sły. Te­raz nie­spo­dzie­wa­nie na­tknę­li­śmy się na ta­kie wy­soce ce­lowe układy na zu­peł­nie pod­sta­wo­wym po­zio­mie ży­cia (w ko­mórce) i nie ma po­wodu, aby­śmy po­wstrzy­mali się od przy­ję­cia iden­tycz­nego wnio­sku.

Wej­ście na ring

Po raz pierw­szy wsze­dłem na ring w 1996 roku, kiedy opu­bli­ko­wa­łem książkę Czarna skrzynka Dar­wina. Bio­che­miczne wy­zwa­nie dla ewo­lu­cjo­ni­zmu[7]. Jako bio­che­mik bar­dzo roz­cza­ro­wa­łem się teo­rią Dar­wina, któ­rej na­uczano mnie w trak­cie ca­łego okresu edu­ka­cji, i do­sze­dłem do wnio­sku, że wpro­wa­dzane do niej ulep­sze­nia są zu­peł­nie nie­ade­kwatne. Miarka się prze­brała. Nad­szedł czas, aby zła­pać byka za rogi i prze­stać owi­jać w ba­wełnę, aby obu­dzić się i po­czuć za­pach kawy. Zde­cy­do­wa­łem, że nad­szedł już czas na to, aby na­uka przy­znała, że bio­lo­go­wie przed­dar­wi­now­scy mieli ra­cję – ży­cie rze­czy­wi­ście zo­stało in­ten­cjo­nal­nie, in­te­li­gent­nie za­pro­jek­to­wane.

Po­cząt­kowe re­ak­cje spo­łecz­no­ści na­ukow­ców na pierw­szą moją książkę były po­wścią­gliwe (pry­wat­nie nie­któ­rzy na­ukowcy mó­wili mi, że ich za­in­try­go­wała). Opu­bli­ko­wano na­wet kilka na wpół po­zy­tyw­nych re­cen­zji książki, a za­warta w niej idea spo­tkała się z cał­kiem do­brym od­bio­rem ogółu spo­łe­czeń­stwa. Nie­długo po­tem kry­tyka za­częła się na­si­lać. Naj­wy­raź­niej po­pu­lar­ność mo­jej kon­cep­cji w spo­łe­czeń­stwie wzro­sła na tyle, że spo­łecz­ność na­ukow­ców po­czuła się na­prawdę za­gro­żona i pod­jęła po­li­tyczne kroki w celu jej zwal­cze­nia. Or­ga­ni­za­cje na­ukowe pu­bli­ko­wały ofi­cjalne bro­szury oczer­nia­jące kon­cep­cję pro­jektu. W ma­ga­zy­nach po­pu­lar­nych ostrze­gano przed nad­cią­ga­ją­cym koń­cem cy­wi­li­za­cji za­chod­niej. Rządy – bar­dziej pod wpły­wem or­ga­ni­za­cji na­uko­wych niż ro­dzi­ców – wy­da­wały za­rzą­dze­nia sprze­ci­wia­jące się dys­ku­to­wa­niu o kon­cep­cji pro­jektu na za­ję­ciach szkol­nych. Kon­cep­cję tę po­tę­piła na­wet ko­mi­sja Rady Eu­ro­pej­skiej.

Wszyst­kie te re­ak­cje wy­dały mi się prze­sadne, tym bar­dziej że przed­sta­wiona przeze mnie idea – czy się z nią zga­dzamy, czy nie – jest zu­peł­nie oczy­wi­sta. Przed Dar­wi­nem bio­lo­go­wie z ła­two­ścią do­strze­gali pro­jekt w ana­to­mii ro­ślin i zwie­rząt. Te­raz, kiedy nie­gdyś obie­cu­jąca idea Dar­wina oka­zała się nie­wy­pa­łem, współ­cze­śni bio­lo­go­wie po­winni nad­zwy­czaj ła­two do­strze­gać pro­jekt w wy­ra­fi­no­wa­nej ma­szy­ne­rii mo­le­ku­lar­nej ko­mórki. Wy­ja­śnie­nie prze­moż­nego wra­że­nia, że ży­cie zo­stało za­pro­jek­to­wane, było prze­cież – jak czę­sto się nam mówi – ogrom­nym suk­ce­sem teo­rii Dar­wina. Nie­rzadko za­pew­nia się nas też, że wy­twory me­cha­ni­zmu lo­so­wych mu­ta­cji i do­boru na­tu­ral­nego wy­glą­dają na skutki pro­jektu. Te­raz teo­ria Dar­wina chyli się jed­nak ku upad­kowi i po­zo­sta­jemy z prze­moż­nym wra­że­niem za­pro­jek­to­wa­nia ży­cia, nie dys­po­nu­jąc jed­no­cze­śnie żadną re­ali­styczną, wia­ry­godną teo­rią al­ter­na­tywną, która by to wra­że­nie wy­ja­śniała.

Po Czar­nej skrzynce Dar­wina opu­bli­ko­wa­łem w 2007 roku książkę Gra­nica ewo­lu­cji. W po­szu­ki­wa­niu ogra­ni­czeń dar­wi­ni­zmu[8], a na­stęp­nie roz­sze­rzy­łem ar­gu­men­ta­cję w 2019 roku w pracy De­wo­lu­cja. Od­kry­cia na­ukowe do­ty­czące DNA wy­zwa­niem dla dar­wi­ni­zmu[9]. Każda z tych ksią­żek uwzględ­niała naj­now­sze od­kry­cia w bio­lo­gii mo­le­ku­lar­nej po­twier­dza­jące i po­głę­bia­jące wnio­ski, do któ­rych do­sze­dłem w pierw­szej książce. Bez względu na to, czy ja­kieś nowe re­zul­taty lub nowe me­cha­ni­styczne teo­rie wy­ja­śnią w przy­szło­ści to, czego nie jest w sta­nie wy­tłu­ma­czyć teo­ria Dar­wina (bar­dzo w to jed­nak wąt­pię), ak­tu­alny stan na­szej wie­dzy za­pew­nia mocne in­te­lek­tu­alne uza­sad­nie­nie wnio­sku o in­te­li­gent­nym za­pro­jek­to­wa­niu ży­cia.

Każda z tych trzech ksią­żek spo­tkała się z re­ak­cjami – uprzej­mymi i nie­uprzej­mymi – ze wszyst­kich stron. Te re­ak­cje dały mi oka­zję do dal­szego roz­wi­nię­cia mo­jej ana­lizy, ja­śniej­szego wy­ra­że­nia ar­gu­men­tów i pod­wa­że­nia no­wych za­rzu­tów lub też – do czego do­cho­dziło nie­jed­no­krot­nie – do zna­le­zie­nia no­wych ilu­stra­cji po­zwa­la­ją­cych na oba­le­nie sta­rych za­rzu­tów, do któ­rych od­nio­słem się już wcze­śniej.

W ni­niej­szej książce znaj­duje się wy­bór mo­ich tek­stów i za­pi­sów prze­mó­wień z kilku pra­co­wi­tych, ale i przy­jem­nych de­kad, w któ­rych to­czyły się bi­twy mię­dzy zwo­len­ni­kami dar­wi­ni­zmu a zwo­len­ni­kami teo­rii in­te­li­gent­nego pro­jektu. Cho­ciaż mam na­dzieję, że czy­tel­nik prze­kona się o me­ry­to­rycz­nej war­to­ści hi­po­tezy pro­jektu za­równo dzięki sile ar­gu­men­ta­cji na jej rzecz, jak i sła­bo­ści za­rzu­tów pod jej ad­re­sem (co będę pró­bo­wał wy­ka­zać), ta książka ofe­ruje znacz­nie wię­cej. Przed­sta­wia­jąc wy­mianę ar­gu­men­tów i kontr­ar­gu­men­tów, po­ka­zuje rów­nież, jak ro­zu­mują lu­dzie zaj­mu­jący się tym te­ma­tem. Ja­skrawo uzmy­sła­wia, że na­wet naj­by­strzejsi na­ukowcy i inni in­te­lek­tu­ali­ści są tylko ludźmi i mogą się my­lić. Na każ­dego z nas wpły­wają na­sze za­in­te­re­so­wa­nia i prio­ry­tety, wszy­scy wy­wo­dzimy się z kon­kret­nych śro­do­wisk spo­łecz­nych i li­czymy na zre­ali­zo­wa­nie na­szych wi­zji i dą­żeń w przy­szło­ści. Wszyst­kie te czyn­niki wy­wie­rają wpływ na na­sze ro­zu­mo­wa­nie. Ża­den czło­wiek nie jest ziem­ską re­in­kar­na­cją ko­man­dora Spo­cka – ani in­dy­wi­du­al­nie, ani zbio­rowo.

W ide­al­nym świe­cie w ni­niej­szej książce zna­la­złyby się wszyst­kie ar­ty­kuły mo­ich kry­ty­ków i wszyst­kie moje od­po­wie­dzi, ale na­wet gdy­bym uzy­skał zgodę na ich prze­druk, wy­ma­ga­łoby to opu­bli­ko­wa­nia książki nie­po­ręcz­nej i bar­dzo dro­giej. Wiele tek­stów jest jed­nak ła­two do­stęp­nych w in­ter­ne­cie. Gdzie to tylko moż­liwe, po­daję od­no­śniki do opu­bli­ko­wa­nych tek­stów kry­tycz­nych, na które od­po­wia­dam.

Po­nie­waż po­cząt­kowo pi­sa­łem eseje ze­brane w ni­niej­szej książce z my­ślą o od­bior­cach, któ­rzy nie­wiele wie­dzieli na ten te­mat, więc prze­wa­ża­jąca liczba tych tek­stów sta­nowi od­rębną, nie­za­leżną ca­łość. Te, w któ­rych mogą być przy­datne ja­kieś do­dat­kowe in­for­ma­cje, sta­ra­łem się wzbo­ga­cić nie­zbęd­nymi ko­men­ta­rzami. W kilku tek­stach po­słu­ży­łem się nieco prost­szym ję­zy­kiem, aby do­sto­so­wać je do tego tomu, lub ewen­tu­al­nie pod­ją­łem próbę ja­śniej­szego przed­sta­wie­nia mo­ich spo­strze­żeń. Kilka tek­stów na­pi­sa­łem do wy­daw­nictw, w któ­rych mocno je zre­da­go­wano. Tu­taj za­mie­ści­łem ich ory­gi­nalne wer­sje. Część tek­stów przy­go­to­wa­łem w for­mie li­stów do re­dak­cji róż­nych cza­so­pism na­uko­wych lub ga­zet, ale nie zo­stały opu­bli­ko­wane dla­tego, że je od­rzu­cono, albo przez wzgląd na to, że prze­kro­czy­łem ter­min prze­sła­nia tek­stu.

Ory­gi­nalne pu­bli­ka­cje uka­zały się w wielu róż­nych miej­scach, od for­mal­nych cza­so­pism na­uko­wych przez ga­zety i ma­ga­zyny po­pu­larne po blogi in­ter­ne­towe. W związku z tym, że ad­re­so­wa­łem je do róż­nych od­bior­ców, znacz­nie róż­nią się sty­lem i stop­niem pro­fe­sjo­nal­nego za­awan­so­wa­nia. Nie­które mają sztywny, for­malny cha­rak­ter, a inne na­pi­sa­łem swo­bod­niej­szym ję­zy­kiem. Część ma formę prze­glą­dów, a część za­wiera wiele szcze­gó­ło­wych roz­wa­żań. Jedne są dłuż­sze, a inne krót­sze. Nie­mniej na­wet w bar­dziej spe­cja­li­stycz­nych ar­ty­ku­łach ła­two da się zro­zu­mieć sedno ar­gu­men­ta­cji.

Przy­pisy

Wstęp

Do­tych­czas w se­rii uka­zały się:

Jo­na­than Wells

Ikony ewo­lu­cji.

Na­uka czy mit?

Phil­lip E. John­son

Dar­win przed są­dem

Mi­chael J. Behe

Czarna skrzynka Dar­wina.

Bio­che­miczne wy­zwa­nie dla ewo­lu­cjo­ni­zmu

Mi­chael J. Behe

Gra­nica ewo­lu­cji.

W po­szu­ki­wa­niu ogra­ni­czeń dar­wi­ni­zmu

Jo­na­than Wells

Zom­bie-na­uka.

Jesz­cze wię­cej ikon ewo­lu­cji

Gu­il­lermo Gon­za­les

Jay W. Ri­chards

Wy­jąt­kowa pla­neta.

Dla­czego na­sze po­ło­że­nie w ko­smo­sie umoż­li­wia od­kry­cia na­ukowe

Wil­liam A. Demb­ski

Wnio­sko­wa­nie o pro­jek­cie.

Wy­klu­cze­nie przy­padku me­todą ma­łych praw­do­po­do­bieństw

Mi­chael Den­ton

Kry­zys teo­rii ewo­lu­cji

Do­uglas Axe

Nie­pod­wa­żalne.

Jak bio­lo­gia po­twier­dza na­szą in­tu­icję, że ży­cie jest za­pro­jek­to­wane

Mi­chael Den­ton

Teo­ria ewo­lu­cji.

Kry­zysu ciąg dal­szy

Ste­phen C. Meyer

Pod­pis w ko­mórce.

DNA i świa­dec­twa in­te­li­gent­nego pro­jektu

Ste­phen C. Meyer

Wąt­pli­wość Dar­wina.

Kam­bryj­ska eks­plo­zja ży­cia jako świa­dec­two in­te­li­gent­nego pro­jektu

Wil­liam A. Demb­ski

Nic za darmo.

Dla­czego przy­czyną wy­spe­cy­fi­ko­wa­nej zło­żo­no­ści musi być in­te­li­gen­cja

Jo­na­than Wells

Mit śmie­cio­wego DNA

Gra­nville Se­well

Na po­czątku

Eseje o teo­rii in­te­li­gent­nego pro­jektu

Mi­chael J. Behe

De­wo­lu­cja

Od­kry­cia na­ukowe do­ty­czące DNA wy­zwa­niem dla dar­wi­ni­zmu

Pod re­dak­cjąDa­vida Klin­ghof­fera

Kon­tro­wer­syjny pod­pis

Od­po­wiedź na kry­tykę książki Pod­pis w ko­mórce

Mar­cos Eber­lin

Da­le­ko­wzrocz­ność

Jak bio­che­mia uka­zuje plan i ce­lo­wość ży­cia

Mi­chael J. Den­ton

Prze­zna­cze­nie na­tury

Co prawa bio­lo­gii mó­wią o na­szym miej­scu we Wszech­świe­cie

Eric Cas­sell

Al­go­rytmy zwie­rząt

Ewo­lu­cja a ta­jem­nica za­dzi­wia­ją­cych in­stynk­tów