Liturgia dla każdego ebook

Redakcja techniczna

Zofia Jedynak

Projekt okładki

Zofia Jedynak

Redakcja i korekta

Marta Piecuch

Grafiki

Małgorzata Przygrodzka

Wydanie II

poszerzone z roku 1995

© ks. Jerzy Stefański

© Wydawnictwo GAUDIUM

© Charytatywne Stowarzyszenie Niesienia Pomocy Chorym „Misericordia”

Imprimatur

Za zgodą Kurii Metropolitalnej w Lublinie

z dnia 25 października 2010 r.

Nr 688/Gł/2010

bp dr Artur G. Miziński, wikariusz generalny

ks. dr Krzysztof Mikołajczuk, wicekanclerz

ISBN 978-83-7548-509-7

Skład wersji elektronicznej: Katarzyna Szot

Współwydawca

Charytatywne Stowarzyszenie Niesienia Pomocy Chorym „Misericordia”

Wydawnictwo Archidiecezji Lubelskiej „Gaudium”

20-075 Lublin, ul. Ogrodowa 12

tel. 81 442 19 10, faks 81 442 19 16

e-mail: [email protected]; www.gaudium.pl

Wprowadzenie

Człowiek sam siebie nie zbawi. Potrzebuje pomocy„z zewnątrz”. Pierwszą taką pomoc otrzymał od Chrystusa. Była to Jego tajemnica zbawienia, odkupienia.I dzisiaj człowiek wierzący, poprzez celebracje liturgiczne, otrzymuje niezbędną pomoc Łaski (daru Chrystusa). Nieprzypadkowo liturgia towarzyszy całemu naszemu życiu, od kołyski aż po grób, od wejścia na świat aż po „zejście”. Bez niej, w nor­malnych, zwyczajnych warunkach życia, człowiek wierzący nie zapewni sobie zbawienia.Po narodzinach biologicznych, poprzez sakrament Chrztu św., może zakiełkować w nas życie Boże. Dojrzewającego w latach młodego człowieka umacnia sakrament Bierzmowania. Aby żyć – odżywiamy się. Analogicznie – bez pokarmu eucharystycznego nie ma pełnego życia duchowego. Człowiek nie raz w swoim rozwoju wewnętrznym cofa się, grzeszy, traci więź z ludźmi i Bogiem. Potrzebuje zatem odpowiedniej „podpórki” życiowej w po­staci Miłosierdzia Bożego, okazywanego w sakramencie Po­jednania. Dotkniętego chorobą człowieka dźwiga sakrament stanu chorego człowieka. Umierającemu towarzyszy Chrystus w uro­czystej, ostatniej Komunii św. udzielonej „na drogę” (in viam) – nazywanej Wiatykiem. Zmarłego odprowadza litur­gia pogrzebowa, itd.Nasza książeczka ma na celu ukazanie, że liturgia jest dla każdego, że jest na co dzień, że jest niezbędna dla człowieka wierzącego. Trudno owocnie uczestniczyćw liturgii bez minimum wiedzy o niej. Można zatem spojrzeć na te nasze krótkie tematy, jako na nieco ambitniejszy elementarz liturgiczny.

Autor

Gniezno.

Uroczystość Ciała i Krwi Pańskiej 2010 r.

1

Ogólnie o liturgii

Czym jest „liturgia” kościoła

Tyle razy słyszymy takie pojęcia jak: celebracja liturgiczna, zgroma­dzenie liturgiczne, obchody liturgiczne, liturgia danego sakramentu, itd. Słowo „liturgia” odmieniane jest w tak wielu formułach słownych, i to prze­ważnie w kontekście zachęcania nas do uczestniczenia w niej, że w końcu trzeba zadać to fundamentalne pytanie: czym jest liturgia i na ile jest ona niezbęd­na dla duchowego życia chrześcijańskiego.

Liturgiczne i nie-liturgiczne

Nawet bez specjalnej wiedzy liturgicznej potrafimy odróżnić „ciężar gatunkowy” np. nabożeństwa majowego, sprawowanego przez grupkę wiernych, zgromadzonych obok przydrożnej figury maryjnej, od Mszy św. celebrowanej pod przewodnictwem kapłana, uobecniającej wieczernikową „Pamiątkę Pana” (inna nazwa Mszy św.), Ta pierwsza „przykładowa” czynność religijna nie jest niezbędna do zba­wienia. Poza tym, nabożeństwo majowe jest „pochodzenia” ludzkiego (początki sięgają I poł. XVIII w. – inicjatywa O. Ansalone z Neapolu), natomiast Eucharystia jest pocho­dzenia biblijnego, Bożego. Z Chlebem Eucharystycznym utożsamił się przecież sam Chrystus („to jest Ciało moje”). Inny przykład: w niektórych kościołach parafialnych prak­tykowane jest, zwłaszcza w okresie Wielkiego Postu, tzw. Nabożeństwo pokutne. Składa się ono, poza zwyczajowymi obrzędami wstępnego pozdrowienia, głównie z odpowiednio dobranych czytań biblijnych o tematyce pokutnej, z wyjaś­niającej homilii, szeregu modlitw (także Modlitwy Po­wszechnej), śpiewów odpowiadających charakterowi nabo­żeństwa, czasami krótkiej adoracji Najświętszego Sakramentu, itd. Celem tego nabożeństwa jest uwrażliwianie sumienia, wskazywanie na potrzebę ciągłego jednania z Bogiem, z bliźnimi. Każdy wierzący zauważy jednak istotną różnicę między powyższym nabożeństwem a sakramentem pokuty, bowiem tylko ten ostatni jest w stanie dać łaskę odpuszczenia grzechów ciężkich. Nawet bez wiedzy liturgicznej mamy pewność (cho­ciażby intuicję), że nasz poprzedni konflikt z Bogiem, spo­wodowany grzechem i osobistym upadkiem, został nam da­rowany i że do naszego żalu za grzechy, do chęci zmiany dotychczasowego stylu postępowania, została nam dodana Chrystusowa łaska przebaczenia, jakoby duchowa podpórka dźwigająca nas na następne dni, tygodnie życia. Dokonała się tu „liturgia pojednania”, „liturgia odnowy”, w której istotna była obecność przebaczającego Chrystusa. Szafarz – spowiednik, jakże niezbędny w tym akcie, spełniał swe zadanie jedynie z polecenia i autorytetu samego Chrystusa (zob. biblijne słowa Chrystusa: „Komu grzechy odpuścicie, są im odpuszczone…”). Pozostając przy powyższych dwóch przykładach, dodać należy, że zarówno Msza św. jak też sakramentalna spowiedź ma swoją stałą formę obrzędową. Dotyczy to zwłaszcza tego, co w danej „liturgii” jest najważniej­sze. W odniesieniu do Mszy św., chodzi o tzw. materię, czyli chleb i wino oraz formuły słowne, dzięki którym dokonuje się (z polecenia i autorytetu samego Chrystusa) tajemnica przeistoczenia – konsekracja. Istotne znaki – elementy celebracyjne, zwłaszcza, jeśli są pochodzenia biblijnego czy były wręcz stosowane przez samego Chrystu­sa, pozostają i dziś niezmienne. Zmianom mogą podlegać jedynie drugorzędne elementy celebracyjne, np. w Afryce czy Azji zamiast przyklękania albo pocałunku księgi częściej stosuje się głęboki skłon głowy lub całego ciała.

Z powyższych przykładów, z konieczności uproszczonych, wynikają pewne ogólniejsze spostrzeżenia, dotyczące istoty celebracji, którą moglibyśmy określić jako liturgiczną. W akcji, w celebracji, w rzeczywistości nazywanej „liturgią” najważniejsza jest obecność i działalność samego Chrystusa. Trudne to do wyjaśnienia, ale spróbujmy to choć opisać. Bo przecież ze względu na Niego gromadzimy się np. na Mszy św., to On gładzi grzechy, to Chrystus jest tym, który chrzci, itd. Każdej akcji liturgicznej musi ktoś przewodniczyć. Przeważnie jest nim kapłan, ale w wyjątkowej sytuacji np. sakramentu Chrztu może udzielać każdy ochrzczony. Trzecim istotnym elementem każdej celebracji jest zespół słów i znaków (obrzęd), z których składa się wszelka akcja, określana liturgią. W końcu, liturgia jest dla ludzi, to my bierzemy w niej udział (zgodnie zresztą z etymologią greckiego słowa „liturgia”; „leiton ergon” – dzieło dla ludu). Te cztery powyżej wymienione elementy składowe każdej celebracji liturgicznej (obecność Chrystusa, osoba przewodniczącego zgromadzenia, udział wiernych w ce­lebracji oraz zespół słów i znaków tworzących dany obrzęd) wymieniliśmy osobno jedynie ze względów „akademic­kich”. Tworzą one bowiem zawsze jedność, nawzajem prze­nikających się, wymienionych elementów. Do liturgii zali­czamy przede wszystkim siedem sakramentów, sakramenta­lia (są to święte znaki, które na podobieństwo sakramentów są oznaczone, przy czym otrzymywane są pewne skutki du­chowe, a także fizyczne; do nich zaliczamy liturgię zmar­łych, poświęcenia i błogosławieństwa np. kościoła, de­wocjonali, itp. – oraz profesję zakonną). Ponadto, do litur­gii zaliczamy księgi Liturgii Godzin (tradycyjnie zwane bre­wiarzem). W duszpasterstwie parafialnym spotykamy szereg celebracji, które jakkolwiek nie należą wprost do liturgii, nie są niezbędne do zbawienia, są „ludzkiego” pochodzenia, jed­nakże również mają swoją duchową wartość i są przedmio­tem troski Kościoła. Mamy tu na uwadze tzw. nabożeństwa ludowe (np.: Droga krzyżowa, Gorzkie żale, Różaniec, na­bożeństwa majowe, czerwcowe, itd.).

Chrystus obecny w liturgii

Dotykamy teraz sedna sprawy. Bez pewności i wiary w obecność Chrystusa w liturgii (na liturgię trzeba przyjść wierzącymi) nasz udział w celebracji liturgicznej byłby bezzasadny i bezcelowy. Pytanie polega jedynie na tym, jak praktycznie, „po ludzku” można rozpoznać ową tajemniczą obecność Chrystusa w liturgii. Dla ułatwienia zrozumienia tego problemu, znów skorzystamy z przykładu. Przypomnij­my sobie tutaj, w sumie nie tak ważny i wcale niekonieczny obrzęd okadzania we Mszy św. Ta czynność pozornie poz­bawiona praktycznego celu, piękna, duchowa rozrzutność połączona z estetyczną wonią spalanego kadzidła, symboli­zuje coś, co należy się tylko Bogu (por. popularna nagana na niezasłużony komplement: „nie kadź!”). We Mszy św. okadzany jest w symboliczny sposób sam Chrystus. W rytualny sposób, nam, uczestnikom liturgii (i to nie tylko Mszy św.) podpowiadana jest w plastyczny sposób obecność Chrystusa wówczas, gdy celebrans okadza ołtarz, krzyż ołtarzowy czy paschał. Te liturgiczne przedmioty wręcz uosa­biają samego Chrystusa. Dotyczy to także okadzania postaci eucharystycznego chleba i wina, spoczywających na ołtarzu, które po powtórzeniu wieczernikowych słów Chrystusa w czasie Konsekracji mszalnej staną się Jego Ciałem i Jego Krwią. Podobnie, okadzając księgę Ewangelii czy cały lud zgromadzony wokół ołtarza, podkreśla się, że z Biblii płynie do nas słowo samego Boga, oraz że w zgromadzonym ludzie Bożym również obecny jest Chrystus. Wreszcie, okadzany bywa sam celebrans, gdyż i on także działa w imieniu Chrystusa, z Jego mandatu i polecenia. W sumie, okadzanie przy­pomina, że Chrystus jest obecny w liturgii w czworaki spo­sób: w osobie przewodniczącego celebracji, w ludzie Bo­żym, w istotnych znakach sakramentalnych oraz w uroczyś­cie proklamowanym Słowie Bożym:

- w osobie celebransa. To z polecenia Chrystusa celebrans sprawuje Mszę św. („to czyńcie na moją pamiątkę” – zob. Łk 22, 19). Przecież z mandatu Chrystusa, a nie z własnego autorytetu kapłan czerpie moc przebaczenia i gładzenia grzechów (zob. słowa Chrystusa: „Komu grzechy odpuścicie są im odpuszczone…” J 20, 23). I choć może się niestety zdarzyć, że kapłan moralnie nie utożsamia w pełni swego życia ze sprawowanymi przez niego świętymi czynnościami liturgicznymi, tym nie mniej jego posługa jest ważna, gdyż spełnia ją w imieniu Chrystusa na podstawie otrzymanego sakramentu Kapłaństwa,

- w zgromadzeniu liturgicznym. Wspólnota obecna na liturgii to nie wiec, capstrzyk czy przypadkowe zbiegowisko. To tajemnicze „bycie razem”. Zapewnia o tym sam Chrystus słowami: „gdzie dwaj albo trzej zgromadzeni w imię moje, tam jestem pośród nich” – (Mt 18, 20). To ze względu na Niego gromadzimy się na liturgii. Być razem i do tego mieć ze sobą coś wspólnego – to ideał wspólnoty, mającej świa­domość, że to właśnie Chrystus zobowiązuje nas do brater­stwa, że my – uczestnicy liturgii to bracia, siostry… Litur­gia zobowiązuje do wspólnoty, inaczej trzeba by brutalnie przypomnieć, że wilk i owca też są razem na łące, ale mają mało wspólnego…,

- w istotnych znakach sakramentalnych. Chrystus nie utożsamiał się z każdym znakiem, symbolem czy obrzędem liturgicznym. W każdej akcji sakramentalnej zawarte jest coś, co stanowi jej istotę, sens nadający pełny wymiar całości oraz występuje cały szereg szczegółów rytualnych, które stanowią jakoby towarzyszące, ale konieczne „tło” dla zrozumienia i zaprezentowania łaski przekazywanej w istotnych znakach sakramentalnych. We Mszy św. jedynie ze znakiem chleba i wina („to jest Ciało moje” – „to jest Krew moja…”) utożsamia się sam Chrystus; to poprzez apo­stolski znak nałożenia rąk (wraz z towarzyszącą modlitwą) biskup powierza Chrystusowy mandat kapłaństwa; to w zna­ku wody wraz z formułą „ja ciebie chrzczę w imię Ojca…” itd. Chrystus udziela sakramentu Chrztu, podobnie dzieje się w pozostałych sakramentach,

- w Słowie Bożym. Gdy słyszymy słowo biblijne w liturgii (a nie ma liturgii bez lektury Słowa Bożego), a zwłaszcza słowo ewangelijne – staje przed nami autorytet Boży. To On poucza, wyjaśnia, nakazuje, a przede wszystkim uobecnia zbawcze wydarzenia, którymi nas odkupił. Ponieważ w lektu­rze biblijnej zwraca się do nas Boże Słowo, ma ono moc zobo­wiązującą, zdolną przemienić nasze życie i postępowanie.

Na koniec warto w jednym zdaniu opisać i streścić, czym zatem jest liturgia. Otóż, liturgia to żywa obecność i działalność Jezusa Chrystusa, który w Kościele i przez Kościół, poprzez sakramentalne znaki i słowa, spełnia swoją misję uświęcania człowieka i zarazem oddaje cześć Bogu Ojcu. Ostatnia część powyższego zdania wyjaśnia rów­nocześnie, że celowość liturgii jest podwójna: cześć składana Bogu (czyli moment kultyczny) oraz nasz osobisty „interes”, czyli uświęcanie człowieka (liturgia jest dla człowieka – bez niej nie można się zbawić!).

Łaska poprzez znaki

Gdy człowiek kogoś kocha, chce to w jakiś sposób wyrazić: np. kwiat­kiem, rozmową, pocałunkiem, pamię­cią o ważnych datach z życia drugiej osoby. Wartości duchowe przekłada­my wtedy na język znaku, manifestacji zewnętrznej. Również łaska Boża – dar samego Boga, jako wartość nadprzyrodzona, duchowa, niematerialna dociera do człowieka wierzącego także w spo­sób rozpoznawalny, widzialny, „zmysłowy”, materialny. Bóg zna wielorakie sposoby dotarcia do człowieka.

Istnieje liturgiczna droga Boga do człowieka. Poprzez różne znaki, gesty, symbole, postawy, elementy materialne, ułożone w formie obrzędów liturgicznych i opatrzone towarzyszącymi im słowami, także biblijnymi, jest przekazywana i przybliżana Boża Łaska, która uobecnia samego Chrystusa. Jak to się dzieje? Skąd ta pewność i oczywistość powyż­szych stwierdzeń? Dlaczego celebracje liturgiczne operują tak specyficznym środkiem przekazywania treści nadprzyro­dzonych przy pomocy języka znaków i symboli?

Znak w życiu codziennym

Trzeba tu przypomnieć, że jesteśmy wprost zanurzeni w świecie znaków. Znak jest naturalnym, zwyczajnym ele­mentem, językiem życia i wzajemnej komunikacji. Podanie ręki, zdjęcie kapelusza, dym z komina, znaki drogowe, itp. – one wszystkie coś znaczą, coś wyrażają, coś chcą prze­kazać. Znak zawsze przenosi nas o jedną kategorię wyżej, z płaszczyzny obrazu do kategorii idei, myśli – do tego, co oznacza. Znak ponadto ma walor społeczny. Jest relacją oso­by wobec osoby, komunikacją czegoś dla kogoś. Znak po­maga również celebransowi w nawiązaniu „wspólnego języ­ka” ze zgromadzeniem liturgicznym. Żadna zresztą społecz­ność nie może żyć i obyć się bez tego środka wzajemnego porozumiewania się. Stąd na przykład jakże niezbędne są dla wszystkich znaki drogowe. Ignorowanie ich prowadziłoby do chaosu, a nawet śmierci. Tę społeczną nieodzowność znaku dobrze rozumiały i nadużywały zwłaszcza systemy totalitarne. Przykładem mogą tu być nocne parady narodo­wych socjalistów w Niemczech hitlerowskich, z ekspono­waniem symboliki trupiej czaszki, „Hackenkreuz’a”, rozbu­dowany system stopni, symboli, odznaczeń itd. Podobne skojarzenia nasuwają surogaty religijności z niedawnej jesz­cze przeszłości naszego kraju, z żenującą praktyką i moral­nym przymusem przyjmowania (w niektórych zniewolonych środowiskach) pseudo-sakramentów, np. „nadawania imie­nia” zamiast Chrztu św., zawierania uroczystego kontraktu cywilnego w „pałacu ślubów” w miejsce sakramentu Mał­żeństwa, itd., itd.

Znak jest dla każdego człowieka elementem poznaw­czym. Teoria poznania już dawno ukuła znane adagium: Nihil est in intellectu quod non prius fuerit in sensu, czyli że nasz intelekt poznaje poprzez zmysły. W praktyce oznacza to, że do idei dochodzimy przez „obraz”. Dlatego Chrys­tus, jako dobry pedagog, nauczał „przez przypowieści” (zob. Mk 3, 34: „bez przypowieści nie przemawiał do nich”).

Religijny sens znaku

Boga-Człowieka, zespolonego w osobie Jezusa Chrystusa, rozpoznawali współcześni Chrystusowi w Jego widzialnej postaci. Właśnie Chrystus był tym pierwszym Znakiem Boga-Ojca, który prezentował sobą „rozpoznawalną” Łaskę i Zbawienie. On stał się „widzialnym” pośrednikiem między Stwórcą i stworzeniem. On jest także i dzisiaj jedy­nym sposobem komunikacji między Bogiem-Ojcem a czło­wiekiem, bo On właśnie, tak jak przed prawie dwoma ty­siącami lat, tak i obecnie „uzmysławia” i „zaznacza” obe­cność Boga pośród nas. Chrystus nie ukrył się w łonie Trój­cy Świętej, aby tam pozostać. Dlatego tuż po Bożym Naro­dzeniu Kościół obchodzi uroczystość Epifanii – objawienia się Boga w Chrystusie – na zewnątrz! Dla świata!

Pytanie zatem, jak przebiega dzisiaj ten proces obecności Boga pośród nas?

Fundament tej obecności tkwi w historycznym pobycie Jezusa Chrystusa na ziemi. Po Jego Zmartwychwstaniu i Wniebowstąpieniu funkcje kontynuowania Jego obecności wśród nas przejęła liturgia. Chrystus zresztą w wieloraki sposób to zapowiedział (np. 1 Kor 11, 24: „To czyńcie na moją pamiątkę…”; Łk 22, 19: „Czyńcie to samo na moją pamiątkę”). Dlatego więc liturgia jest ciągłym wcielaniem Łaski, ustawicznym przybliżaniem i uobecnianiem samego Chrystusa. Kapłan zaś, będąc przede wszystkim liturgiem w celebracyjnym akcie uobecniania Łaski, przekazuje ją nam przy pomocy całego zestawu znaków widzialnych, ma­terialnych. Jeśli Chrystus, aby do nas dotrzeć, stał się „cie­lesny”, to i kontynuacja Jego obecności w liturgii też musi być „cielesna”. Ponieważ przekazywanie Łaski dokonuje się poprzez znaki liturgiczne, konieczna jest świadomość roli i znaczenia tych znaków.

Znaki wymagają poznawania. Nie wszystkie są klarow­ne, czytelne, naturalne. Niektóre z nich są obciążone histo­rią, świadectwem kultury, czasu, pochodzą z umowy społecznej. Nawet niektóre obrazy biblijne, w niejednym zwła­szcza miejskim środowisku, są dziś mniej czytelne aniżeli przed laty (np. obraz Dobrego Pasterza, symbolika zabitego baranka itd.). Zresztą, trudności poznawcze występują takie po stronie adresata znaków. Człowiek współczesny (homo technicus), odbiorca – konsument masowej kultury, zabie­gany i przytłoczony mizernym bytem, często ślizga się po powierzchni słów, nie dociera do jądra obrazu, zamiast po­znawać – przygląda się, zamiast wsłuchiwać się – „przyj­muje do wiadomości”, zamiast uczestniczyć i angażować się – jest zaledwie widzem. Jeśli zaś wierzyć ks. A. Stopce (zob. „Tygodnik Powszechny” 1990.01.28), że w naszych kościołach jest zbyt wielu „niezbyt wierzących, ale prakty­kujących”, to przed uczestnikami liturgii stoją poważne za­dania. Jeśli zatem owo ogromne, nieogarnione bogactwo Ła­ski, jakie zawiera w sobie celebrowana liturgia, zakryte jest w tak prostych, ubogich, niepozornych, wręcz kruchych znakach – nośnikach Łaski, to jakże wielkie znaczenie ma znajomość roli i funkcji tych znaków. Człowiek wierzący nie może bowiem zatrzymywać się na poziomie tego, co słyszy i widzi w czasie sprawowania liturgii, na poziomie samego rytu czy obrzędu („rytualizm” jest śmiercią litur­gii!). Przecież tu nie chodzi tylko o płonącą świecę, zapach kadzidła, kolorowe szaty, barwną asystę, organową muzykę, niecodzienne gesty, itd.! Znajomość znaku i Łaska wiary przeprowadzają człowieka przez zasłonę znaku, poza treść symbolu, poza strukturę obrzędu. Ten cały zewnętrzny świat obrzędu odgrywa w sumie drugorzędną rolę, pełni funkcje pomocnicze. Wszelkie znaki w liturgii – nawet te najważ­niejsze, sakramentalne – są o tyle ważne, o ile są nośnikami Łaski.

Chodzi tu o teologiczną znajomość istotnych znaków, bez których nie byłoby celebracji liturgicznej, jak też o po­znanie drugorzędnych rytualnych elementów, które jedynie ubogacają całość obrzędu. Znak Chleba eucharystycznego dlatego jest ważny, bo z nim identyfikował się sam Chrystus („to jest Ciało moje”). Woda Chrztu św., jako znak sakra­mentalny czerpie swe znaczenie z polecenia Chrystusa Pana („kto nie narodzi się z wody i z Ducha, nie będzie mógł wejść do Królestwa Bożego” – zob. J 3, 5). Może to doty­czyć znajomości także pomniejszych znaków, np. świado­mości towarzyszącej przyklękaniu: stworzenie jakoby skraca się o połowę, przyklękając przed Stwórcą. Czyni to albo w kontekście pokutnym, albo w atmosferze uwielbienia (mo­ment przeistoczenia we Mszy św.). Okadzanie zaś we Mszy św. jest dydaktyczną katechezą na temat poczwórnej obe­cności Chrystusa w liturgii. Chrystus bowiem obecny jest w liturgii w istotnych znakach sakramentalnych (okadzanie chleba i wina w czasie przygotowania darów), w osobie przewodniczącego liturgii (okadzanie celebransa), obecny jest w swoim zgromadzeniu liturgicznym (okadzanie ludu) oraz obecny jest w swoim Słowie (okadzanie księgi ewangelijnej).

Warto tutaj przypomnieć, że taki „ludzki” sposób patrzenia na rolę znaku w liturgii obserwujemy od początków istnienia Kościoła. I nie mogło być zresztą inaczej. Św. Benedykt (VI w.) pouczał swoich duchowych synów, że ofiarę modlitwy składa się zarówno z duszy, jak i ciała. Św. Do­minik (XIII w.) radzi swym współbraciom zakonnym, aby całe ciało wciągnąć w modlitwę. Helena Łubieńska, wielki pedagog liturgiczny (XX w.), pisze, że droga poznania Boga przez liturgię, domaga się posługiwania ciałem jako instru­mentem modlitwy. Mówi ona wprost, że „liturgia to modli­twa gestykulowana” oraz że wszelki kult, także katolicki, wymaga znaku, obrazu, tonu, słowa, gesty, rytu, obrzędu, udziału osób, doznań, emocji, uczuć – elementów obie­ktywnych i subiektywnych. Jeśli zatem człowiek poprzez liturgię spotyka się z Chrystusem (bo On tak chciał) i czyni to przy pomocy materialnych, zmysłowo rozpoznawalnych znaków (bo taka jest nasza ludzka percepcja nadprzyrodzo­nych wartości), to przed każdym wierzącym staje ważne za­danie, aby właściwie rozpoznawać „duszę” każdego znaku liturgicznego. Są one bowiem świętymi, prawdziwymi „zna­kami na głębiach” (określenie P. Mroczkowskiego). Nie są one źródłami Łask (źródłem tym jest sam Jezus Chrystus), ale są ich „nośnikami” i „pasem transmisyjnym”. Bo w koń­cu nie o znak chodzi, lecz o Łaskę tym znakiem nam przy­bliżaną.

Liturgiczny „sposób na życie”

Czy liturgia może odpowiedzieć na pytania: Jak żyć? Jak postępować? Jak realizować swoje życiowe zadania i powołanie? Jak dążyć do wypełnie­nia celu życia, by – jako chrześcija­nin – osiągnąć życie wieczne?

Człowiek sam nie może zrealizować zbawienia, sam też, jako stworzenie kruche, słabe, zależne i ułomne nie udźwignie swego życia bez pomocy z zewnątrz. Wierzący wie, gdzie szukać owej duchowej pomocy, zdolnej wspierać go przez całe życie. Jest nią Jezus Chrystus. Chrześcijanin jest w tym szczęśliwym położeniu, że na pytania swego ży­cia, choćby najbardziej dramatyczne, może otrzymać odpowiedź, o czym zapewnił nas sam Chrystus. Wewnętrz­ną motywację życia i konsekwentne stosowanie duchowych zasad jako normy postępowania w życiu codziennym, zawo­dowym, rodzinnym itd., określić by można jako duchowość człowieka.

Na czym ona polega? Mówiąc najprościej, na identyfikowaniu życia ludzkiego z życiem samego Chrystusa. I tu dotykamy wyjątkowej roli liturgii jako nośnika życia Chrys­tusowego, jak gdyby pasa transmisyjnego, który bezpośred­nio łączy człowieka z Chrystusem. Tylko liturgia bowiem jest w stanie najlepiej przybliżyć, uobecnić, zaprezentować człowiekowi Łaskę, rzeczywistość nadprzyrodzoną, którą człowiek w naturalny sposób może przyjąć i zasymilować. Zatem, gdy mówimy o duchowości liturgicznej, mamy na myśli pewien styl życia chrześcijanina, który zasadniczą po­moc i motywację dla swego postępowania czerpie z wartości proponowanych przez liturgię. Chodzi po prostu o to, by Chrystus wyznawany poprzez liturgię, identyfikował się z Chrystusem wyznawanym całym życiem.

Liturgia uświęca i porządkuje życie

Liturgia może stanowić zasadnicze źródło duchowości, bo jest rzeczywistością obiektywną, wspólną i równą dla wszystkich. Podstawą tego twierdzenia jest fakt, że pierwszym Liturgiem jest sam Chrystus, liturgia zaś jest jedynie innym sposobem Jego obecności i działalności wśród nas. Wynika to również z pojmowania Kościoła, jako Ciała Mi­stycznego. Duchowości tej społeczności nie można oddzielić od jej źródła, od duchowego dziedzictwa przekazanego przez samego Chrystusa, a kontynuowanego w celebracjach liturgicznych. Obiektywny charakter duchowości religijnej nie wyklucza przy tym subiektywnej drogi do Boga, czy indywidualnej decyzji.

Duchowe wartości liturgii sprawiają, że może ona sta­nowić dla każdego wierzącego szkołę ascezy, modlitwy, szkołę zobowiązującej moralności oraz wiary. Każde z tych haseł zasługuje zresztą na osobne omówienie. Liturgia obejmuje duchowe życie chrześcijanina jakoby dwoma ramionami: celebracjami sakramentalnymi i obcho­dami roku liturgicznego.

Każda istotna forma życiowa znajduje swój odpowiednik w spotkaniu sakramentalnym. Narodzenie człowieka – to zarazem narodzenie w Kościele przez chrzest. Dojrzewaniu towarzyszy umocnienie sakramentem Bierzmowania. Odżywianiu fizycznemu – odpowiada duchowy pokarm eucharystyczny, itd. Jednak z tymi idealnymi i teologiczny­mi stwierdzeniami nie zawsze współbrzmi życiowa prakty­ka. Czasami trzeba przekonywać wiernych, że Na­maszczenie Chorych nie jest sakramentem umierania; że nie sama choroba zbawia, lecz jej przeżywanie w duchu wiary w łączności z Chrystusem. Podobnie sakrament Pokuty, który domaga się także cnoty pokuty. Trudno mówić o re­formie obrzędów tego sakramentu przy braku zrozumienia „teologii grzechu” (paradoks?) i zaniku społecznego wymia­ru grzechu.

Drugim źródłem duchowego „zasilania” jest całokształt obchodów roku liturgicznego, ze święceniem niedzieli na czele. W sposób naturalny i rytmiczny towarzyszy on całemu życiu ludzkiemu. Obserwuje się przecież dużą wzajem­ność a nawet procesy adaptacyjne między rokiem liturgicz­nym a życiem cywilnym. Te naturalne punkty styku są dużą szansą dla chrześcijanina. Jako Europejczycy żyjemy prze­cież w rytmie „naszej” czy „nowej” ery, której początek wyznacza data Chrystusowych narodzin, a fakt Zmartwych­wstania Pańskiego ustalił obchody niedzieli jako fundamen­talnego, bo „pierwszego” dnia tygodnia. Synchronizacja tych dwóch rytmów, roku liturgicznego i cywilnego, jest ce­chą charakterystyczną naszej europejskiej cywilizacji. Wszy­stko, co Kościół zawiera w swej doktrynie, w przekazie wiary, w nauczaniu i w modlitwie, jest równocześnie wyrażane w celebracjach roku liturgicznego. Dla wierzącego ważne jest, by dzieło zbawcze Chrystusa, stanowiące istotę obcho­dów roku liturgicznego, nie zostało zaciemnione, zagłuszone drugorzędnymi akcentami i elementami peryferyjnymi. Kla­sycznym przykładem może być tajemnica Wcielenia (inkar­nacji) – fundamentalna prawda o uświęceniu całego Kos­mosu, z człowiekiem włącznie – która w mentalności wielu zatrzymała się na zewnętrznych oznakach żłóbka; uroczy­stość zaś Epifanii – Objawienia Pańskiego funkcjonuje w świadomości chrześcijan raczej jako adoracja Trzech Kró­li, choć Biblia wprost przecież nie mówi, że było ich trzech, że byli Królami, a już na pewno nie wspomina o wielbłą­dach, na których mieli podróżować. Bez teologicznie pogłę­bionej wiedzy o roku liturgicznym, trudno przyjmować jego duchowe i zobowiązujące przesłanie.

Właściwe uczestniczenie w liturgii – źródłem duchowego odrodzenia

Aby sakramenty i wydarzenia zbawcze celebrowane w obrębie roku liturgicznego mogły ożywiać i kształtować życie duchowe chrześcijanina, musi on w nich właściwie uczestniczyć. To zasadniczy warunek chrześcijańskiej du­chowości. Znawcy przedmiotu zwracają uwagę na to, że ostatni Sobór trafnie zadekretował i przeprowadził reformę ksiąg liturgicznych (bez których nie ma przecież liturgii), kuleje natomiast proces samej „odnowy liturgicznej”, rozu­mianej jako proces duchowego odrodzenia czerpanego z tre­ści, jakie niesie liturgia. A przecież cały sens soborowej Konstytucji o liturgii świętej można by zamknąć w stwier­dzeniu, że chodzi o umożliwienie wszystkim wiernym świadomego, czynnego, wewnętrznego i zewnętrznego, owocne­go uczestnictwa w obrzędach liturgicznych.

Właściwe uczestniczenie w liturgii wymaga spełnienia czterech warunków: liturgię należy rozumieć; umieć odpo­wiadać; zachowywać milczenie i śpiewać w czasie liturgii. Szerzej wrócimy do tej sprawy na następnych stronach. Warto jednak już tutaj skrótowo zapowiedzieć wymienione „warunki”.

Rozumieć liturgię – to przede wszystkim uznać, że stanowi ona żywą obecność i działalność Jezusa Chrystusa, który poprzez sakramentalne słowa i znaki spełnia kapłańską misję uświęcenia człowieka i oddaje zarazem cześć Bogu Ojcu. Chrystusową zaś obecność w liturgii rozpoznajemy w poczwórny sposób: w istotnych znakach sakramental­nych, w proklamowanym Słowie Bożym, w zgromadzeniu liturgicznym oraz w osobie przewodniczącego celebracji.

Reakcją człowieka wierzącego, świadomego swej obe­cności na liturgii powinno być współdziałanie. Na tym właśnie polega umiejętność odpowiadania w liturgii. Nie chodzi przy tym jedynie o słowne aklamacje, odpowiedzi dialogowane, lecz o bogatsze współdziałanie. Przykładem odpowiedzi na rozumienie istoty Mszy świętej jest przystępowanie do Stołu Pańskiego (wielka bolączka duszpasterska naszej niedzielno-parafialnej Eucharystii).

Milczenie w liturgii to nie tylko nie-mówienie, lecz ro­dzaj odpowiedzi na słowo, na przykład w akcie pokutnym. Milczenie w liturgii ma charakter dynamiczny, jest kontynuacją akcji liturgicznej, dopowiedzeniem osobistym, jak choćby milczenie po homilii. Milczenie to uprzywilejowany czas słuchania Boga w czasie liturgii.

Funkcja śpiewu w liturgii polega na uroczystym i radosnym wyznaniu wiary. Na marginesie – czyż nie za ubo­gi doktrynalnie jest zestaw polskich pieśni religijnych śpie­wanych podczas liturgii?

Dziękczynna postawa w liturgii

Uczestniczenie w liturgii wymaga pewnej pokory i świadomości, że nie można przecież chrześcijaństwa spro­wadzić do poziomu religii czysto ludzkiej, zależnej jedynie od człowieczego trudu i inicjatywy. Trzeba się uwolnić od pokusy myślenia, że to człowiek ze swej dobrej woli zdąża do Boga, by przez wypełnienie kultycznych zobowiązań „podobać się” Bogu. Otrzymuje Jego nagrodę i błogosła­wieństwo, gdy regularnie przystępuje do sakramentów; gdy regularnie „chodzi” do kościoła w niedzielę; gdy Chrystusa uważa „za przykład” do naśladowania. W takim, powszech­nym zresztą, rozumowaniu, człowiek jest w centrum procesu uświęcania, jego wysiłek i dążenie są jakoby normą postę­powania. A przecież specyfiką chrześcijaństwa jest „ruch Boga ku człowiekowi”. Wcielenie, odkupienie, zbawienie, zmartwychwstanie itd. celebrowane w obiektywnych pa­miątkach roku liturgicznego, należą do kategorii daru same­go Boga. Dar to inne imię Łaski; to po prostu miłość Boga wobec człowieka. Bo człowiek jest zależny nie tylko od in­nego człowieka, ale także od Boga. Nasze istnienie jest istnieniem zawdzięczanym.

Dotykamy tu głównego nerwu duchowości Kościoła. Zauważył to św. Augustyn mówiąc, że chodzi o to, aby żyć Bogiem (vivere Deo de Deo). Odkupienie przyszło „z zewnątrz”. Ruch Boga w naszym kierunku wskazuje na inicja­tywę Boga. W tych stwierdzeniach implicite zawarte są rów­nocześnie radykalne zobowiązania ochrzczonego człowieka.

Liturgia nie wyczerpuje wszystkich możliwości „docie­rania” do Boga, ani też całej działalności Kościoła. W istot­ny jednak sposób ożywia i duchowo karmi człowieka wierzącego i to na wielorakie sposoby. Liturgia jest wartością obiektywną, ale w zasadniczy sposób zależy od indywidual­nej modlitwy człowieka i jego osobistej drogi do Boga. Zre­sztą, w sensie ogólnym, sama liturgia jest rodzajem modlitwy zmierzającej ostatecznie do tego, by życiowy ciężar dnia oprzeć o odkupieńcze dzieło Boże (symbioza onus diei z opus Dei).

Uczestniczę w liturgii

Papież Paweł VI powiedział, że nie człowiek jest dla liturgii, lecz liturgia dla człowieka. Przecież to nie Bóg potrzebuje liturgii, lecz człowiek. To on ma się zbawić, czerpiąc z nadprzyro­dzonych darów łaski, jakie niesie w sobie liturgia w swoich rozlicznych celebracjach.

Co to znaczy „uczestniczyć”? W pochodzeniu tego sło­wa zawiera się już wyjaśnienie i odpowiedź. Po prostu cho­dzi o to, aby każdy rozpoznał swoją „część”. Gdy zatem mówimy o uczestniczeniu w liturgii, każdy z obecnych na zgromadzeniu liturgicznym zobowiązany jest zabrać lub wnieść swoją „część”. Musi po prostu być aktywnym człon­kiem celebracji, w której bierze udział. Sama bierna obe­cność nie wystarcza, a człowiekowi rozumnemu i wierzące­mu, który dobrowolnie przyszedł na zgromadzenie liturgicz­ne – nawet nie przystoi. Aby właściwie, świadomie, czyn­nie i w pełni uczestniczyć w liturgii, należy ją rozumieć, umieć w niej współdziałać, umieć odpowiadać, milczeć i śpiewać w czasie liturgii. Te powyżej wymienione warunki tylko pozornie wydają się łatwe do zrealizowania. Świadczy zresztą o tym jakość naszego aktualnego uczestniczenia w liturgii.

Rozumieć liturgię – to uznać, że pierwszym Liturgiem jest sam Jezus Chrystus. Każdy wierzący katolik, na­wet w sposób podświadomy, intuicyjny jest przekonany o tym, że w celebracji liturgicznej najważniejsza jest obe­cność Jezusa Chrystusa. Bo przecież dlatego klękamy przy konfesjonale, gdyż mamy niezachwiane przekonanie, że to sam Chrystus gładzi nasze grzechy, a spowiednik „siedzący” w konfesjonale jest jedynie Jego narzędziem. I choć może nam czasami przeszkadzać jego osobista słabość jako czło­wieka, świadomi jednak jesteśmy, że celebrans odpuszcza grzechy władzą i autorytetem Chrystusa. Rozumiem liturgię, gdyż wiem, że Chrystus obecny jest w istotnych znakach sakramentalnych. To On sam nas zapewniał, że słusznie identyfikujemy Go z Chlebem Eucharystycznym, że to On jest tym, który udziela łask Chrztu Świętego. Przypomnijmy sobie spory w tej ostatniej materii, które musiał usuwać św. Paweł w gminie w Koryncie. Wyjaśniał wówczas Apo­stoł narodów, że nie jest ważne, czy to chrzcił Apollos, Ke­fas czy Paweł (por. 1 Kor 1, 13). Przecież tym, który chrzci jest sam Chrystus! Czyżby w czasach biblijnych, wierzący z Koryntu mieli te same trudności w rozumieniu istoty litur­gii jakie są udziałem niektórych współczesnych? Nieobecni na niedzielnej Mszy św. to nie tyle ci, co „nie mają czasu” ile raczej ci, którzy nie wiedzą i stąd nie widzą siebie jako uczestników zgromadzenia eucharystycznego, celebrujących pod przewodnictwem kapłana Wieczernikową Pamiątkę Pa­na i to właśnie w ten „pierwszy dzień po szabacie – Dzień Zmartwychwstania Chrystusa Pana, bo jeśli Chrystus nie zmartwychwstał, próżna jest nasza wiara…” (por.1 Kor 15, 14).

Rozumie liturgię ten, który w sakramencie Namaszcze­