Korea. Przewodnik po mitach, rytuałach i wędrówkach dusz ebook

Wszystkim naszym nauczycielom

Legenda

★ Stolice

◼︎ Znaczące miasta

▲ Góry

❅ Świątynie buddyjskie

W przypadku języka koreańskiego można się spotkać z różnymi formami latynizacji. Dla ułatwienia lektury w niniejszej publikacji wszystkie terminy pozostawione w oryginale zostały ujednolicone do zapisu według transkrypcji poprawionej języka koreańskiego opracowanej w 2000 roku przez południowokoreańskie Ministerstwo Kultury i Turystyki. Wyjątek stanowią pojęcia spolszczone oraz nazwiska znanych postaci – tyczy się to głównie prezydentów Korei Południowej oraz przywódców Korei Północnej. W tym przypadku zastosowano formy powszechnie przyjęte w innych publikacjach (w dużej mierze wynikające z preferencji zainteresowanych).

Podstawowe zasady wymowy:

Zbitka „ng” jest dźwiękiem nosowym i przypomina w brzmieniu polskie „ą” i „ę”, przykładowo koreańskie słowo cheong w wymowie będzie zbliżone do „cią”.

Problemem przy latynizacji koreańskich nazw własnych i tłumaczeniu są odgórnie przyjęte powtórzenia – rozpowszechnione w dużej mierze przez literaturę anglojęzyczną. Słowa takie jak „góra” (san), „rzeka” (gang) czy „świątynia” (sa) stoją zawsze na końcu i są przyklejane do nazw niczym sufiksy. W publikacjach angielskich są one często zostawiane, co prowadzi do powstania niepotrzebnych pleonazmów, dla przykładu „góra Namsan” jest na dobrą sprawę pojęciem niepoprawnym, bo oznacza dosłownie „górę górę Nam”. W polskim wydaniu wszystkie nazwy geograficzne oraz nazwy znanych miejsc zostały ujednolicone i dostosowane do formy poprawnej.

W tekście wskazano wiele książek i filmów – tytuły tych dzieł, które ukazały się po polsku lub były szerzej dystrybuowane, zostały podane w wersji przetłumaczonej. Tytuły seriali i filmów znanych powszechnie w wersji anglojęzycznej pozostały w niezmienionej formie, aby ułatwić fanom poszukiwania.

W niektórych miejscach autorzy zdecydowali się na przytoczenie pewnych anegdot oraz interpretację części pojęć czy nazw (głównie w oparciu o znaczenie znaków chińskich). Czasem są to ich własne przemyślenia i skojarzenia, niekoniecznie podparte faktami. Takie fragmenty pozwoliłam sobie okrasić stosownymi przypisami w celu rozwiania ewentualnych wątpliwości i wyjaśnienia nieścisłości.

Korea to miejsce o burzliwej historii, naznaczonej rywalizacją królestw o wpływy, wrogimi najazdami i wojną, która podzieliła naród. Dziś Seul jest stolicą jednej z największych potęg gospodarczych i ustala nowe trendy kulturowe. Korea Południowa stanowi żywy dowód odporności i innowacyjności, które pozwalają zachować równowagę między tradycją a nowoczesnością. Gwałtowna industrializacja i polityka gospodarcza mocno zorientowana na eksport – często kosztem swobód politycznych – w ostatnich dekadach XX wieku wyniosły Republikę Korei do rangi jednego ze światowych liderów, państwa będącego siedzibą wielkich międzynarodowych korporacji, takich jak Samsung, Hyundai, Daewoo czy LG. Represje polityczne z okresu rządów autokratycznych i dyktatury zastąpiła prawdziwa, choć niepozbawiona problemów demokracja, a zaangażowanie obywatelskie młodszego pokolenia w połączeniu z rosnącą świadomością kwestii społecznych pomogło kształtować nowy ustrój państwa. Droga od powojennego wyniszczenia do dynamicznego rozwoju na skalę światową, znanego jako „cud nad rzeką Han”, zasługuje na miano czegoś niesamowitego. Dziś to na Korei Południowej skupia się uwaga innych państw.

W połowie lat osiemdziesiątych, gdy Koreańczycy jako gospodarze z niecierpliwością wyczekiwali rozpoczęcia Letnich Igrzysk Olimpijskich w 1988 roku, rząd zdążył już rozpocząć kampanię gukjegyo (국제교)1, czyli internacjonalizacji – zamiar polegał na eksporcie koreańskiej kultury w ten sam sposób, w jaki z powodzeniem sprzedawano produkowane w kraju dobra materialne. Głównym celem było zapewnienie kulturze koreańskiej pozycji na arenie międzynarodowej na miarę rodzimej gospodarki. Miała ona stanowić pomost w relacjach Korei z resztą świata. Taksówkarze kursujący po Seulu słuchali w radiach codziennych lekcji angielskiego, przygotowując się do nadchodzącego wydarzenia. Ludzie oszaleli na punkcie liczby 88 (palpal,팔팔) – pojawiała się wszędzie: od nazw kawiarni i restauracji, po logotypy niedużych zakładów produkcyjnych. Palpal brzmi tak samo jak wyraz dźwiękonaśladowczy opisujący gwałtowne wrzenie, może również znaczyć „gorączkowo” lub „z impetem”. Koreę dosłownie ogarnęła „gorączka dwóch ósemek”, a długofalowe skutki zasponsorowanych wówczas przez ten kraj igrzysk można dostrzec po dziś dzień w postaci tak zwanej koreańskiej fali. Hallyu stało się globalnym fenomenem, przedstawiając światu koreańską popkulturę, muzykę, seriale i filmy. K-popowe grupy, takie jak BTS czy Blackpink, osiągnęły niezaprzeczalny sukces na rynku międzynarodowym, zdobywając miliony fanów na całym świecie. Koreańskie dramy, znane z uzależniająco wręcz wciągających fabuł i wysokiej jakości produkcji, również zyskały ogromną popularność, pokonując różnice kulturowe i bariery językowe – udowodniły nawet, że Amerykanie są skłonni czytać napisy. Hallyu przyczyniło się do ogólnoświatowego zainteresowania językiem, folklorem i tradycyjną kulturą Korei.

Koreańska fala, zalewająca świat muzyką i serialami, zdaje się nie do zatrzymania – jak na ironię, wzbiera z miejsca określanego niegdyś mianem „pustelniczego królestwa”, a to ze względu na dobrowolną izolację od wpływów zewnętrznych. Ta dynamiczna sprzeczność jest tym, co czyni koreańską kulturę i mitologię tak fascynującą. Oba państwa znajdujące się obecnie na terenie Półwyspu Koreańskiego łączy bogate mityczne dziedzictwo pełne świętych gór, szamańskich rytuałów, nadprzyrodzonych stworzeń i niespokojnych duchów. Opowieści o sprytnych bohaterach potrafiących przechytrzyć nieuczciwych urzędników, tragiczne historie o żądnych zemsty duchach, wątki synów zyskujących chwałę dzięki swym cnotliwym matkom i postaci oddanych córek poświęcających własne życie dla dobra rodziny – te wszystkie narracje wybrzmiewają w kulturze będącej mieszanką myśli konfucjańskiej, taoistycznej i buddyjskiej, a także wielu zamierzchłych tradycji. To one stanowią bazę współczesnego fenomenu hallyu. Mity pozostają żywą i wciąż ewoluującą częścią koreańskiego społeczeństwa.

Półwysep Koreański dzieli się obecnie na dwa państwa: Republikę Korei oraz Koreańską Republikę Ludowo-Demokratyczną, znane powszechnie jako Korea Południowa i Korea Północna. Był to wynik skomplikowanych zmian geopolitycznych, które po zakończeniu II wojny światowej doprowadziły do podziału na dwie strefy: jedną okupowaną przez Związek Radziecki, drugą zaś przez Stany Zjednoczone; granica pomiędzy strefami została poprowadzona wzdłuż trzydziestego ósmego równoleżnika. Napięcia na linii Północ–Południe rosły, prowadząc ostatecznie do wybuchu wojny koreańskiej w 1950 roku, kiedy to siły Korei Północnej, wspierane przez Sowietów i Chiny, zaatakowały Południe. Wojna wyniszczyła cały Półwysep Koreański, niemal każde większe miasto znalazło się w ruinie, a śmierć poniosło około trzech milionów cywili. Walki zakończono zawieszeniem broni w 1953 roku, nigdy jednak nie podpisano traktatu pokojowego. Paradoksalnie przypieczętowało to istniejący już przed wojną podział wzdłuż trzydziestego ósmego równoleżnika. Rozdzielono w ten sposób blisko dziesięć milionów rodzin, co tylko przysporzyło Koreańczykom cierpienia. W wyniku tamtych wydarzeń Półwysep Koreański pozostaje jednym z najbardziej zmilitaryzowanych regionów świata, dręczonym przez ciągłe napięcia polityczne. Chociaż dwie Koree są stosunkowo młodymi państwami o zupełnie innych ustrojach politycznych i systemach gospodarczych, łączą je bogate dziedzictwo kulturowe liczące sobie blisko pięciu tysięcy lat, a także wspólny język, tradycje oraz mitologia. Większość rozważań na temat tej ostatniej będzie dotyczyła Korei jako całości, chyba że dane zagadnienie będzie wymagało skupienia się konkretnie na Północy lub Południu.

PÓŁWYSEP KOREAŃSKI

Budowa geologiczna, uwarunkowania geograficzne i klimat Korei odgrywają znaczącą rolę w mitologii tego narodu. Półwysep Koreański jest bowiem jednym z najbardziej górzystych obszarów na Ziemi – ponad siedemdziesiąt procent terenu zajmują wzniesienia i góry (choć większość z nich nie jest szczególnie wysoka). Z tego powodu w wielu koreańskich mitach występują święte góry. Latem Koreę nawiedzają tajfuny, dlatego w dawnych opowieściach często pojawiają się powodzie i osuwiska. Warto również zwrócić uwagę na strategiczne położenie Półwyspu Koreańskiego – zgodnie z dawnym koreańskim przysłowiem kraj znajdujący się między dwoma mocarstwami nazywany jest „krewetką pośród wielorybów”, dlatego bunty i podstępne działania w obliczu silnych przeciwników to powracający motyw w opowieściach tego narodu.

Korea Południowa – jak sama nazwa wskazuje – leży w południowej części półwyspu. Należą do niej wyspy Ganghwa i Jeju, a także tysiące mniejszych wysepek. Jej stolica, Seul, jest jednym z największych i najdynamiczniej rozwijających się miast świata. Kraj powstał w 1948 roku jako republika demokratyczna na czele z prezydentem Syngmanem Rhee (podstawionym przez Amerykanów), dalsze losy polityczne tego państwa bywały jednak burzliwe. Rhee złożył urząd w 1960 roku po serii ogólnokrajowych protestów przeciw korupcji. W 1961 roku na drodze zamachu stanu do władzy doszedł generał Park Chung-hee. Mimo powrotu demokracji w latach dziewięćdziesiątych kolejne rządy wciąż są oskarżane o to samo co Rhee. Nie zmienia to natomiast faktu, że Korea Południowa jest obecnie republiką demokratyczną z gospodarką rynkową, wywierającą realny wpływ na świat i kładącą szczególny nacisk na rozwój technologii i przemysłu.

Korea Północna znajduje się powyżej trzydziestego ósmego równoleżnika, to właśnie tam Sowieci rozmieścili swoje siły na dzień przed kapitulacją Japonii w 1945 roku, co świadczy o skomplikowanej dynamice politycznej towarzyszącej początkom rozdzielnej historii dwóch państw. Korea Północna ze stolicą w Pjongjangu słynie z rządów autorytarnych, będących w istocie dyktaturą wojskową pod wodzą „dynastii” Kimów, która kieruje państwem od jego powstania w 1948 roku. Pierwszy z przywódców, Kim Ir Sen, wdrażał ideologię skupioną na niemal pełnej samowystarczalności, chociaż gospodarka kraju opierała się na przemyśle ciężkim i rolnictwie w stylu stalinowskim, korzystano również ze znaczącego wsparcia Związku Radzieckiego i Chin. W latach sześćdziesiątych standard życia przeciętnego mieszkańca Korei Północnej był znacznie wyższy niż u rodaków z Południa, lecz narzucona przez partię idea skrajnej izolacji sprawiła, że w latach dziewięćdziesiątych, po upadku Związku Radzieckiego, kraj Kimów musiał się mierzyć z poważnymi trudnościami ekonomicznymi. Nie zmienia to faktu, że obecnie na czele państwa stoi trzeci przedstawiciel rodu, Kim Dzong Un (Najwyższy Przywódca) – syn Kim Dzong Ila (Drogiego Przywódcy) oraz wnuk Kim Ir-sena (Słońca Narodu i Wiecznego Prezydenta). Centralnie planowana gospodarka kraju znajduje się pod kontrolą Partii Pracy Korei i jest odcięta od reszty świata ze względu na ustrój polityczny i program nuklearny władz, który co jakiś czas przyczynia się do wzrostu niepokoju o bezpieczeństwo międzynarodowe.

Do Korei Północnej również należy mnóstwo wysp znajdujących się w pobliżu stałego lądu, w tym wyspy na rzece Amnok na granicy z Chinami. Wiele mitów o powstaniu Korei wspomina miejsca zlokalizowane właśnie na północy półwyspu, a Gojoseon – pierwsze, po części mityczne królestwo – ciągnęło się dalej w głąb na północ, tam, gdzie znajduje się obecnie Mandżuria. Na przestrzeni tysiącleci ziemie te były okupowane przez królestwa o różnych nazwach, od momentu jednak gdy w dwunastym wieku powstało Joseon Koreańczycy używali właściwie dwóch terminów określających ich naród.

Joseon (조선/朝鮮)

Joseon było ostatnim królestwem na terenie Półwyspu Koreańskiego. Przedstawiciele dynastii Yi rządzili tymi ziemiami od 1392 do 1910 roku. Nazwa wywodzi się z języka chińskiego i dosłownie oznacza „piękny poranek”, co dało początek dziewiętnastowiecznemu anglojęzycznemu wyrażeniu, które określa Koreę „krajem spokojnego poranka”. Znak 朝, którym zapisuje się pierwszą sylabę, może oznaczać również „w kierunku”, co sugeruje, że pierwotnie nazwa ta miała się odnosić do królestwa na wschodzie, leżącego „w kierunku nadchodzącego poranka”. Określenie Joseon jest powszechnie używane zarówno w stosunku do ówczesnej dynastii, jak i czasów, kiedy sprawowała ona władzę.

Na Północy Joseon po dziś dzień jest terminem, którym określa się Koreę i jej mieszkańców. Mieszkańcy Korei Północnej nazywają samych siebie Joseon saram, czyli „ludźmi z Joseon”, a oficjalna nazwa Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej to Joseon Minjujueui Inmin Gonghwaguk (조선민주주의인민공화국). Sąsiadów określają mianem Nam Joseon (남조선), czyli Joseon Południowy.

Hanguk (한국/韓國)

To określenie, używane współcześnie przez Koreańczyków z Południa, jest skróconą formą oficjalnej nazwy kraju, czyli Daehan Minguk (대한민국/大韓民國), co dosłownie można rozumieć jako „Państwo wielkiego ludu Han”, a na inne języki jest tłumaczone jako Republika Korei. Należy zwrócić uwagę, że znak używany do zapisu „Han” (韓) nie ma nic wspólnego z chińską dynastią Han (漢) ani ludem zamieszkującym Chiny. Obywatele Korei Południowej określają się mianem Hanguk saram lub Hanguk-in. W języku funkcjonuje również pojęcie Namhan (남한/南韓) oznaczające Koreę Południową oraz Bukhan (북한/北韓), którym określa się Koreę Północną.

Korea

Obcojęzyczny termin „Korea” wywodzi się od słowa Goryeo, odnoszącego się do dynastii, która sprawowała władzę na Półwyspie Koreańskim w latach 918–1392, tuż przed Joseon. W przeszłości nazwę tę latynizowano jako Koryŏ lub Koryeo, z czasem przybrała ona znaną nam współcześnie formę. Wpływ na obecny zapis miało również francuskie określenie Corée odnoszące się do tego królestwa. Potomkowie Koreańczyków mieszkający obecnie na terenach byłego Związku Radzieckiego określani są mianem Koryeo saram, czyli „ludzie z Koryeo”.

KRÓL SEJONG WIELKI I HANGEUL

Król Sejong Wielki (세종대왕/世宗大王) był czwartym z kolei władcą z dynastii Joseon, zasiadał na tronie w latach 1418–1450. Okres ten często bywa nazywany „złotą erą Joseon”. Powszechnie uważa się tego władcę za jednego z najbardziej wpływowych i oświeconych monarchów w historii Korei, zasłynął głównie dzięki swojej mądrości oraz wkładowi w rozwój nauki, kultury i sztuki. To on wprowadził reformy gwarantujące sprawiedliwy i uczciwy system prawny, w tym celu powołując do życia Generalny Inspektorat odpowiedzialny za monitorowanie i zgłaszanie przypadków korupcji wśród urzędników.

Spośród wszystkich osiągnięć króla Sejonga pamięta się przede wszystkim znaczący wkład w utworzenie koreańskiego alfabetu hangeul, uważanego za jeden z najbardziej logicznych i efektywnych systemów zapisu we współczesnym świecie. Hangeul został wprowadzony w 1443 roku w celu propagowania piśmienności wśród prostych ludzi, gdyż dotychczas stosowane tradycyjne znaki chińskie (hanja) były zbyt skomplikowane, a ich nauka często nieosiągalna dla przeciętnych obywateli.

Według legendy król Sejong przez lata głowił się nad tym, jak powinny wyglądać litery alfabetu, aż którejś nocy przemęczony dostrzegł regularne kształty okienek wyłożonych papierem ryżowym w drewnianych drzwiach. Doznał olśnienia i zdał sobie sprawę, że znajome formy będą łatwe do przyswojenia dla wszystkich, dlatego wykorzystał je przy tworzeniu koreańskiego alfabetu. Inna opowieść sugeruje, jakoby pewien młody uczony (lub jeden z synów króla), zaniepokojony stanem zdrowia władcy, pomógł mu nakreślić litery miodem na papierze zakrywającym otwory w drzwiach. Kiedy owady wygryzły w nim dziury w kształcie znaków, król Sejong uznał to za boską ingerencję i wykorzystał jako podwaliny koreańskiego alfabetu.

Koreański alfabet jest wynikiem wieloletniej pracy króla Seojonga i uczonych z Pawilonu Mędrców (instytutu badawczego, który władca powołał do życia) doskonalących system. Jest on tak wydajny, że porzekadło głosi: „Inteligentny nauczy się go w jeden dzień, ale nawet głupiec zdoła go opanować w dziesięć”. Właśnie z tego powodu nowy alfabet był z początku krytykowany przez przedstawicieli klas wyższych: był za prosty i pozwalał chłopom zdobywać wiedzę, co mogło zagrozić władzy. Oponenci nazywali go „wulgarnym”, „pismem dla dzieci”, a nawet „znakami dla kobiet”. Hangeul został zakazany w 1504 roku przez króla Yeonsana (uważanego powszechnie za najgorszego władcę w historii Korei), ponieważ poddani korzystali z niego, by krytykować władcę. Wciąż był on jednak używany przez kobiety i mnichów buddyjskich, a później także przez chrześcijan. Przez lata zyskiwał na popularności, aż w połowie XIX wieku stał się oficjalnym systemem pisma w Korei. Hangeul został zakazany ponownie w 1910 roku, kiedy kraj znalazł się pod okupacją japońską. Alfabet stał się wówczas symbolem koreańskiej tożsamości narodowej i działalności niepodległościowej, aż do jej odzyskania w 1945 roku.

CZYM JEST MIT

W niniejszej książce termin „mit” będzie stosowany również w odniesieniu do historii wykraczających poza tradycyjną, naukową definicję tego pojęcia. W mowie potocznej ludzie mają w zwyczaju wrzucać mity do jednego worka wraz z legendami i ludowymi opowieściami, bez trzymania się sztywnych podziałów, autorzy chcieli więc oddać to również w tej pracy i umożliwić czytelnikowi szerszy wgląd w myślenie i podejście kształtujące koreańską kulturę. Omówiona zostanie również nacjonalistyczna propaganda, którą wprost ociekają niektóre historie. Warto jednak wiedzieć, czym różnią się od siebie wspomniane typy opowieści.

Mity to opowieści ludowe lub o zabarwieniu religijnym, powstałe zazwyczaj w zamierzchłych czasach. Tłumaczą wierzenia, praktyki, zwyczaje oraz zjawiska naturalne dotyczące danego społeczeństwa albo konkretnej kultury. Często przedstawiają bogów, istoty nadprzyrodzone lub legendarnych bohaterów i z reguły są przekazywane ustnie kolejnym pokoleniom. Oznacza to, że nie muszą być wcale spisane – wystarczy, że krążą wśród danej społeczności.

Mity pełnią najróżniejsze funkcje w danych kulturach i społecznościach. Zalicza się do nich na przykład wyjaśnianie zjawisk naturalnych – mity często tłumaczą charakterystyczne elementy naszego świata, jak chociażby powstanie gwiazd, zmiany pór roku czy powstanie konkretnych krajobrazów. Wielokrotnie niosą też ze sobą morał i uczą wartości etycznych. Mogą przedstawiać pożądane przez społeczeństwo postawy i cnoty lub prezentować konsekwencje pewnych zachowań. Tym samym mogą służyć do narzucania norm i obyczajów. W podobny sposób są w stanie podbudowywać autorytet władców, przywódców lub konkretnych instytucji, legitymizując to, co ziemskie, siłami boskimi albo nadnaturalnymi. Mity opowiadające o historii, początkach i wyjątkowych cechach danych narodów pomagają też zachować tożsamość kulturową, często wzmacniają też w członkach społeczności poczucie posiadania wspólnego dziedzictwa. Niektóre z opowieści powstały również w celu zapewnienia rozrywki poprzez narracje porywające słuchaczy dzięki ciekawym postaciom, wymyślnym przygodom oraz tajemnicom.

W języku potocznym termin „mit” odnosi się również do rozprzestrzenionych wierzeń, opowieści i przekonań, które nie mają pokrycia w rzeczywistości bądź mijają się częściowo z prawdą – są to powszechnie akceptowane i powtarzane informacje, które wcale mogą nie być oparte na faktach. W tym kontekście ludzie nazywają pewne stwierdzenia „mitami”, dając tym samym do zrozumienia, że są one błędne, niepoprawne lub wbrew panującej opinii nieprawdziwe. W niniejszej pozycji określenie „mit” rzadko będzie stosowane w tym kontekście, chyba że omawiane będą popularne poglądy lub wierzenia leżące u podstaw koreańskiej kultury. Zagłębimy się w to, jak wiele mity mówią nam o historii i kulturze Korei, niezależnie od prawdziwości ich źródeł.

Legendy, podobnie jak mity, są tradycyjną formą narracji przekazywanej ustnie z pokolenia na pokolenie. Te jednak z reguły opowiadają o prawdziwych postaciach historycznych, miejscach oraz rzeczywistych wydarzeniach, chociaż te na przestrzeni wielu lat mogły zostać podkoloryzowane lub zniekształcone. Legendy często zawierają elementy nadprzyrodzone, przedstawiają bohaterskie czyny i niesamowite zajścia. Co do zasady, mają znaczenie dla danych kultur, są rozpowszechniane w celach moralizatorskich lub edukacyjnych. Niosą ze sobą życiowe lekcje, wartości i ostrzeżenia, mogą również narzucać grupom tożsamość albo światopogląd. Nieraz zaciera się w nich granica między rzeczywistością a fikcją. W legendach w narrację wplatane są elementy nadprzyrodzone lub cudowne, które stawiają całość w opozycji do ścisłego realizmu, opowiadane historie mogą jednak zawierać ziarnko prawdy, szczególnie gdy mowa o stworzeniu.

Folklor odnosi się do zbiorowej wiedzy oraz ekspresji twórczej danej społeczności, jest on odzwierciedleniem jej wartości, tradycji i tożsamości. Zaliczają się do niego zarówno mity i legendy, jak również opowieści ludowe, przysłowia i zagadki, a także elementy niezwiązane bezpośrednio z językiem, jak pieśni, tańce, rytuały i zwyczaje. Tradycyjne wierzenia, historie i obrządki są przekazywane kolejnym pokoleniom żyjącym we wspólnocie w sposób nieformalny – zarówno ustnie, jak i za sprawą środków stosowanych w sztukach performatywnych i wizualnych. Folklor odgrywa kluczową rolę w zachowaniu i wyrażaniu tożsamości kulturowej danej społeczności lub grupy. Odzwierciedla historię, wartości i światopogląd łączące jej członków. Charakteryzuje go zdolność do adaptacji i ciągłość (są to tzw. żywe tradycje). Folklor nie stoi w miejscu, lecz z czasem ewoluuje, dopasowując się do zmiennych kontekstów społecznych, kulturowych i historycznych. Mimo zachodzących zmian daje jednak poczucie więzi z przeszłością. Przykładami folkloru mogą być również legendy miejskie, tradycyjne pieśni ludowe, dziecięce zabawy, rymowanki, dowcipy, mity o stworzeniu, przesądy, bajki oraz zwyczaje związane ze świętami.

MITY I RELIGIA

W kontekście religijnym mity często pełnią funkcję wyjaśnień pozwalających wyznawcom zrozumieć początki swojej wiary, naturę boskości, a także normy etyczne i moralne, które kierują ich życiem. Ze świeckiego punktu widzenia mity wywodzące się z tradycji religijnej dają nam wgląd w postrzeganie świata przez grupy wyznawców. Mity są mocno powiązane z wierzeniami i praktykami religijnymi, w dużej mierze służą też do wyrażania poglądów religijnych i filozoficznych. Znajomość wierzeń stanowiących podwaliny kultury i tradycji – zwłaszcza tak złożonej jak koreańska – może pomóc w rozszyfrowaniu symboliki i metafor skrywających się w mitach, pozwalając tym samym na pełniejsze zrozumienie ich przesłania.

Warto zaznaczyć, że wielu Koreańczyków wplata w swoje praktyki elementy różnych systemów wierzeń. Dla przykładu ktoś może wyznawać buddyzm, jednocześnie odprawiając konfucjańskie rytuały na cześć przodków i obchodząc święta Bożego Narodzenia. Korea może się poszczycić dynamicznym i zróżnicowanym krajobrazem sakralnym, można wyróżnić kilka znaczących religii i systemów wierzeń praktykowanych na całym Półwyspie Koreańskim. Nawet w Korei Północnej, państwie odgórnie ateistycznym, istnieje pewna tolerancja względem praktyk wywodzących się z buddyzmu, można tam również znaleźć wyznawców rodzimej koreańskiej religii, jaką jest czondoizm, a także nieduży odsetek chrześcijan. Kraj ten jest zresztą pod wieloma względami nowym przykładem teokracji, gdzie kult rodu Kimów niczym nie różni się od praktyk religijnych i wiąże się z mitami na miarę innych, wywodzących się z taoizmu i szamanizmu. Korea jako całość odznacza się bardzo zaawansowanym synkretyzmem – przeplataniem się różnych tradycji i wierzeń. Te same cechy przejawiają więc także mity z tego rejonu.

Z tych powodów przed omówieniem mitów konieczne jest przedstawienie krótkiego zarysu wyznawanych w Korei religii, które wywierały wpływ na proces powstawania mitów i mogły stanowić pewne inspiracje (więcej na temat religii w rozdziale drugim). Poniżej znajduje się krótkie podsumowanie głównych religii wraz z przybliżonymi danymi procentowymi na temat wyznawców, które oparto na wynikach sondaży przeprowadzonych w 2021 roku przez agencję Gallup. Należy jednak pamiętać, że konfucjanizm nie jest obecnie traktowany w Korei jako religia, podobnie zresztą jak szamanizm, który wyszedł poza tę kategorię ze względów politycznych.

Szamanizm

Szamanizm to rdzenna praktyka na terenie Korei, będąca nieodłączną częścią kultury tego narodu już od czasów neolitu (8000 p.n.e.–1400 p.n.e.). Choć zdecydowanie nie cieszy się już taką świetnością jak w przeszłości, szamańskie rytuały wciąż pozostają częścią narodowej świadomości. Szamanizm zawsze chętnie czerpał z innych tradycji, dlatego z łatwością dostosował się do współczesnej technologii i obecnie odgrywa sporą rolę w koreańskiej kulturze internetowej.

Taoizm

Taoizm dotarł do Korei za pośrednictwem Chin około VII wieku. Nigdy co prawda nie ugruntował swojej pozycji jako jednej z głównych zorganizowanych religii, jednak filozofia, estetyka, praktyki medytacyjne oraz wiedza medyczna zaczerpnięte z filozofii taoistycznej na dobre zakorzeniły się w koreańskiej kulturze. W Korei nie ma zbyt wielu świątyń taoistycznych, ale kapliczki i bóstwa wywodzące się z taoizmu można spotkać w szamanizmie, są one również powszechne w koreańskim folklorze. Idealnym przykładem wpływów taoizmu jest również flaga Korei Południowej.

Konfucjanizm

Konfucjanizm dotarł do Korei z Chin pod koniec XIII wieku i od ponad pięciu stuleci kształtuje tradycje kulturowe. Nie bez powodu Koreę nazywa się najbardziej konfucjańskim państwem na świecie. Chociaż powszechnie nie uważa się go za religię, konfucjanizm przenika niemal wszystkie aspekty życia Koreańczyków i ma ogromny wpływ na edukację, etykę, morale oraz hierarchię społeczną (zwłaszcza gdy chodzi o role przypisane płciom).

Buddyzm

Buddyzm przybył do Korei w IX wieku i rozprzestrzenił się w swoim okresie świetności przypadającym na istnienie Silli (668–935), był jednak aktywnie tłamszony w późniejszym czasie podczas panowania dynastii Joseon (1392–1910). Po wojnie koreańskiej przeżył odrodzenie i jeszcze w poprzedniej dekadzie, zanim znaczna część Koreańczyków zaczęła deklarować ateizm lub brak przynależności do jakiejkolwiek grupy religijnej, był jednym z dominujących wierzeń w Korei. W badaniu przeprowadzonym w 2021 roku szesnaście procent społeczeństwa określiło się mianem buddystów, podczas gdy sześćdziesiąt procent uznało się za niewierzących. Wśród tej dominującej grupy znalazło się wielu przedstawicieli młodego pokolenia. Świątynie buddyjskie znaleźć można na terenie całego Półwyspu Koreańskiego (również w Korei Północnej). Największą popularnością cieszą się szkoły jogye oraz seon (zen).

Chrześcijaństwo

Katolicyzm zawitał na Półwysep Koreański przez Chiny na początku XVIII wieku, protestantyzm przybył natomiast pod koniec XIX wieku wraz z misjonarzami. Choć w XX wieku Kościół rzymskokatolicki stracił na popularności, Koreę można uznać za państwo, w którym z wyjątkowym powodzeniem udało się wprowadzić protestantyzm. Religia ta rozwinęła się bowiem w niesamowitym tempie, stając się znaczącą siłą polityczną po demokratyzacji, która nastąpiła w latach dziewięćdziesiątych. Obecnie Korea wysyła za granicę najwięcej misjonarzy zaraz po Stanach Zjednoczonych. Dwadzieścia pięć procent społeczeństwa deklaruje się jako chrześcijanie (z czego siedemnaście procent to protestanci)3.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

1 Autorom może chodzić o termin gukjehwa (internacjonalizacja) lub gukje gyoryu (wymiana międzykulturowa). (Wszyskie przypisy pochodzą do tłumaczki). ↩

2 Szacuje się, że od 50 do 70% słownictwa we współczesnym języku koreańskim może pochodzić z chińskiego. Wieloznaczność niektórych morfemów niemożliwa niekiedy do odczytania częściowo wynika z faktu, że koreański w przeciwieństwie do chińskiego nie jest językiem tonalnym. ↩

3 Według badań za rok 2025 przeprowadzonych przez agencję statystyczną Hankook Research szacuje się, że 20% populacji Korei Południowej stanowią protestanci, a 11% katolicy. ↩

Kto dziś czyta Kojiki, czyli najstarszy japoński zbiór legend? Jakich przodków miała Mechagodzilla? Jak sintoizm i buddyzm wpłynęły na regionalny japoński folklor?

Od najstarszych spisanych legend o powstaniu świata, przez średniowieczne kroniki i opowieści o cesarzach i mściwych duchach, po ich dzisiejsze technologiczne reinkarnacje. Ta książka to znakomite wprowadzenie w tajemniczy świat yōkai i yūrei. Japońskie mity i legendy to także skarbnica inspiracji dla anime, mangi czy gier komputerowych. Obowiązkowa lektura dla każdego, kto interesuje się Krajem Kwitnącej Wiśni.

Dlaczego w Chinach tydzień trwał kiedyś dziesięć, a nie siedem dni? Kiedy obchodzi się Święto Księżyca? Kto jest ojcem chińskiej medycyny?

Intrygująca galeria bóstw, smoków i mnichów, których historie in- spirowały twórców i emocjonowały czytelników na przestrzeni wieków. Wśród bohaterów tego nietuzinkowego przewodnika po mitologii znaleźli się między innymi Łucznik Yi próbujący zestrzelić słońce, Guanuin, miłosierna bogini współczucia, czy Kobieta w Bieli przemieniająca się w węża. Dzięki tej książce dostrzeżesz dziedzictwo chińskiej kultury w miejscach, w których nie zauważają go inni ludzie.

Czy skandynawskie boginie jeździły na nartach? Ile nóg miał koń legendarnego Odyna? Jakie stworzenie jest pierwowzorem Tolkienowskiego Smauga?

Z ponurych komnat królestwa Hel do olśniewających wyżyn Asgardu. Ceniona badaczka mitologii nordyckiej Carolyne Larrington w towarzystwie Lokiego, Thora, Frei i innych znanych bohaterów skandynawskich mitów prowadzi czytelnika przez świat emocjonujących pojedynków, niespodziewanych sojuszy i bezlitosnych zemst. Omawia ślady dawnych wierzeń zachowane zarówno w średniowiecznych artefaktach, jak i we współczesnych scenariuszach najpopularniejszych seriali. Dzięki tej książce odkryjesz Skandynawię z nieznanej dotąd strony.