Kolbudy ebook

KOLBUDY

ZARYS DZIEJÓW GMINY DO 1939 ROKU

Wsparcie finansowe:

Urząd Gminy Kolbudy

ul. Staromłyńska 1

83-050 Kolbudy

Partner wydania:

Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Oddział Kolbudy

Dariusz Dolatowski

KOLBUDY

ZARYS DZIEJÓW GMINY DO 1939 ROKU

Zarys dziejów gminy Kolbudy w powiecie gdańskim od czasów najdawniejszych do 1939 roku

Dariusz Dolatowski

Korekta, adiustacja: Grzegorz Szczepaniak, Ewa Kujaszewska

Skład: Ewa Kujaszewska

Projekt okładki: Anna Wołosiak-Tomaszewska

© Copyright by Dariusz Dolatowski 2019

© Copyright by Wydawnictwo Region, Jarosław Ellwart 2019

© Copyright by Gdański Kantor Wydawniczy 2019

Wydawca

Wydawnictwo REGION Jarosław Ellwart, Gdynia 2019

81-574 Gdynia, ul. Gośka 8

tel. 58 629 59 46

e-mail: [email protected]

www.wydawnictworegion.pl

ISBN 978-83-7591-636-2

Współwydawca

Gdański Kantor Wydawniczy

Sulmin 85

83-331 Żukowo

ISBN 978-83-62129-28-7

Gdynia - Sulmin 2019

ISBN 978-83-7591-636-2

Spis treści

Przedmowa

Wstęp

Środowisko geograficzno-przyrodnicze gminy Kolbudy

Zarys dziejów stolicy gminy Kolbudy

Zarys dziejów miejscowości w gminie Kolbudy

Babi Dół z Nowinami

Bąkowo

Bielkowo

Bielkówko

Buszkowy

Czapielsk

Jankowo Gdańskie

Kowale

Lisewiec

Lubiewo Gdańskie

Łapino

Ostróżki

Otomin

Pręgowo

Bibliografia

Archiwalia

Źródła ilustracji

Przedmowa

Szanowni Państwo,

Z wielką przyjemnością zapraszam Państwa do lektury publikacji Pana Dariusza Dolatowskiego „Zarys dziejów Gminy Kolbudy w powiecie gdańskim od czasów najdawniejszych do 1939 roku”, to kompendium wiedzy o najdawniejszej i tej nieco bliższej historii ziemi kolbudzkiej.

Opracowanie zawiera szereg ciekawych informacji zdobionych licznymi materiałami graficznymi. Jestem przekonany, że pozycja ta zainteresuje nie tylko wytrawnych badaczy czasów minionych, ale również zwykłych mieszkańców, którzy z ciekawością przyjmą garść profesjonalnie opracowanych informacji o minionych wydarzeniach, ludziach i obiektach, którzy żyli tu przed wiekami. Skąd pochodzili, czym się zajmowali i jakim wyzwaniom stawiali czoła.

Życzę przyjemnej lektury.

Wójt Gminy Kolbudy

Andrzej Chruścicki

Wstęp

GMINA KOLBUDY to jedna z ciekawszych pod względem historycznym gmin w powiecie gdańskim i województwie pomorskim, która jak dotąd nie doczekała się swego historiografa. Opublikowane na jej temat prace o różnej wartości i przydatności naukowo-poznawczej są nieliczne i dotyczą głównie problematyki życia kościelnego na terenie gminy. Prócz nich powstały przewodniki turystyczne opisujące nie tylko walory przyrodnicze wsi i osad położonych w sąsiedztwie Kolbud, ale i sygnalizujące pewne fakty z ich dziejów. Opublikowano także kronikę wsi Pręgowo, w maszynopisie pozostaje historię Czapielska, zarys dziejów powiatu kartuskiego, do którego należała część wsi „kolbudzkich”, małą monografię Łapina oraz artykuły opisujące historię kilku wsi wchodzących współcześnie w skład gminy i dzieje papierni w Bielkowie. Powstało też opracowanie ksiąg metrykalnych z parafii Pręgowo i praca magisterska omawiająca freski odkryte w kościele w Pręgowie oraz kilka prac na temat historii wsi „kolbudzkich”, szkoły Conradinum w Jankowie i Bąkowie oraz domu dla inwalidów w Jankowie1.

Dzieła opisania, w miarę szczegółowego o charakterze popularnonaukowym, dziejów miejscowości należących do gminy Kolbudy podjął się autor niniejszego opracowania. Doprowadzone zostało ono do 1939 roku, gdyż zdaniem autora (i nie tylko) okres wojny wymaga szerokich badań, które utrudnia skromna baza źródłowa i szybko ubywający świadkowie wydarzeń. Współczesne czasy muszą jeszcze poczekać na swego kronikarza. Historia każdej z opisanych miejscowości stanowi odrębną i zamkniętą całość, w której podane są najważniejsze fakty z ich dziejów.

W opracowaniu tych dziejów wykorzystano m.in. dokumenty życia społecznego takie, jak np. artykuły prasowe, reklamy i ogłoszenia z czasów prusko-niemieckich i polskich, archiwalia z Archiwum Diecezjalnego w Pelplinie, Archiwum Archidiecezjalnego w Gdańsku Oliwie i Archiwum Państwowego w Gdańsku, Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie, książki adresowe i telefoniczne, prusko-niemieckie i polskie spisy statystyczne sporządzone w XIX i XX wieku, które najlepiej ukazują rozwój danej wsi oraz protokoły wizytacyjne biskupów włocławskich itp.

Za pomoc w powstaniu tej książki autor dziękuje szczególnie Panu Markowi Adamkowiczowi, Panu Krzysztofowi Grynderowi, Panu Jerzemu Kreftowi, Panu dr. Janowi Danilukowi oraz Panu Andrzejowi Krukowi.

Dariusz Dolatowski

Środowisko geograficzno-przyrodnicze gminy Kolbudy

GMINA KOLBUDY położona jest w północno-wschodniej części województwa pomorskiego i stanowi administracyjnie i terytorialnie część powiatu gdańskiego z siedzibą w Pruszczu Gdańskim. Graniczy ona od wschodu z gminą Pruszcz Gdański, od zachodu z gminami Żukowo i Przywidz, od południa z gminą Trąbki Wielkie, a od północy z miastem Gdańskiem.

Gminę przecina niemal na pół droga główna nr 221 biegnąca z północy na południe i łącząca gminę z Gdańskiem, Przywidzem, Kościerzyną i resztą kraju. W sąsiedztwie Kowali przebiega niewielki odcinek Obwodnicy Trójmiasta - Aleja Kazimierza Jagiellończyka. Gmina objęta jest Zintegrowaną Strategią Rozwoju Obszarów Wiejskich.

Współczesną gminę Kolbudy tworzy piętnaście wsi sołeckich, w granice których włączone zostały niegdyś odrębne wybudowania, kolonie, osady i przysiółki2.

Największym pod względem liczby ludności sołectwem są Kowale, a najmniejszym Ostróżki. Jeśli chodzi o zajmowany obszar, to największą powierzchnię zajmuje Lubiewo Gdańskie, a najmniejszą Ostróżki3. Pod względem zaludnienia gmina Kolbudy zajmuje drugie miejsce w powiecie gdańskim.

Krajobraz gminy rozciągającej się malowniczo na wyżynnej części Pojezierza Kaszubskiego zwanego Szwajcarią Kaszubską i granicy Pojezierza Starogardzkiego urozmaicają liczne wzniesienia, jeziora polodowcowe - Goszyńskie (środkiem biegnie wschodnia granica gminy), Łapińskie, Otomińskie i Kolbudzkie oraz przepływające tu wartkim prądem w głębokich polodowcowych jarach rzeki - Radunia i Reknica. Dochodzą do tego jeszcze ubogacające krajobraz i tworzące swoisty lokalny mikroklimat sztuczne akweny wodne powstałe w wyniku zbudowania elektrowni wodnych - Bielkowski Zbiornik Wodny i Zbiornik Łapiński.

Bursztynowa Góra - dawna kopalnia bursztynu – główne wyrobisko

Jednakże największym bogactwem gminy są liczne i rozległe lasy porównywane ze względu na stan zachowania, drzewostan i różnorodność oraz bogactwo flory i fauny, tworzące swoisty ekosystem i mikroklimat, z pierwotnymi lasami puszczańskimi. Pielęgnowane są przez Nadleśnictwo Kolbudy.

przypis do tabeli

Te rozliczne i rzadko spotykane w takim stanie zachowania walory krajobrazowe i użytkowe stały się impulsem do stworzenia na tym obszarze licznych rezerwatów, obszarów chronionego krajobrazu - Dolina Raduni i Otomiński Obszar Chronionego Krajobrazu, użytków leśnych i ekologicznych - Sarnia Góra w Kolbudach oraz Park Wiejski w Jankowie i skupisk wiekowego drzewostanu oraz stanowisk lęgowych dzikiego ptactwa rzadko lub w ogóle nie gniazdującego w innych regionach kraju. Przez teren gminy przebiegają cztery szlaki turystyczne - Bursztynowy, Skarszewski, Kartuski i Gór Szymbarskich spotykające się w Otominie.

2. Rzeka Reknica między Czapielskiem a Kolbudami 1914 r. (zb. A. Kruka)

Jak się zauważa, potrafiono wykorzystać dary dane mieszkańcom przez naturę, tworząc np. na kaskadzie Raduni system ośmiu elektrowni wodnych, z których na obszarze gminy pracują dwie - w Łapinie i Bielkowie. Ponadto szeroko rozwinięto agroturystykę, hotelarstwo, handel, usługi, infrastrukturę sportowo-rekreacyjną dla licznie przybywających tu turystów. Mieszkańcy gminy prowadzą też ożywioną działalność inwestycyjną, budując liczne nieuciążliwe dla środowiska zakłady przemysłowe, co związane jest z faktem, że większość obszaru gminy znajduje się w strefie ochronnej ujęcia wody pitnej dla Gdańska, oraz budowlaną - widoczną szczególnie w Kowalach.

Przybywający na tę ziemię goście i turyści, a także żyjący tu mieszkańcy mogą się dowiedzieć, jak niezwykle gmina Kolbudy była bogata w wydarzenia historyczne. Dowodzą tego zachowane zabytki kultury materialnej i działalności ludów wcześniej ją zamieszkujących w postaci licznych cmentarzysk, grodzisk, wyrobów rękodzielniczych i przedmiotów o charakterze gospodarczym, użytkowym i obronnym oraz średniowiecznych budowli sakralnych, a także wyrobiska dawnej kopalni bursztynu bałtyckiego zwanego sukcynitem z okresu czwartorzędu u na terenie rezerwatu przyrodniczego „Bursztynowa Góra” użytkowanej metodycznie od drugiej połowy XIX wieku do okresu przed wybuchem I wojny światowej. Potwierdzają one, że już w zamierzchłych czasach istniało tu stałe osadnictwo.

Zarys dziejów stolicy gminy Kolbudy

STOLICA GMINY i zarazem sołectwo, a także centrum administracyjno-usługowe gminy Kolbudy położone jest w jej centrum, w sąsiedztwie Bielkowskiego Zbiornika Wodnego, drogi wojewódzkiej nr 221, Lubiewa Gdańskiego i przysiółka Nowiny oraz Bielkowa. Przez wieki Kolbudy stanowiły przysiółek sąsiedniego Bielkowa i należały do grupy dawnych wsi zakonnych stanowiących własność konwentu kartuzów z kartuzji kaszubskiej.

Etymologia nazwy wsi wywodzona jest od niemieckiej nazwy kulturowej Kahlbude stanowiącej połączenie członu przymiotnikowego ‘kahl’ - nędzna’, ‘goła’, ‘uboga’ z członem rzeczownikowym ‘Budę’ - ‘szałas’, ‘buda’. Przypuszcza się, że mogło to być określenie domostw pierwszych osadników na tym obszarze (hutników produkujących węgiel drzewny). Z tej nazwy niemieckiej utworzono poprzez substytucję fonetyczną nazwę polską, w której nastąpiła pluralizacja. Z biegiem czasu dodano do niej wyróżniki polskie - ‘dolne’ i ‘górne’ (niemieckie - ‘nieder’ i ‘ober’)5. Obecna urzędowa nazwa wsi została nadana jej 1 lipca 1947 roku6.

Kolbudy posiadają starożytne tradycje osadnicze potwierdzone przez znaleziska archeologiczne, a pierwszego z nich dokonano w 1849 roku. Znaleziono wtedy na terenie wsi dwa garnki z monetami i karbowane pręty ze srebra służące jako środek płatniczy. Przypuszcza się, że niegdyś przebiegał w sąsiedztwie Kolbud szlak handlowy wiodący od basenu Morza Śródziemnego do Gdańska, co mają poświadczać znaleziska monet arabskich i greckich w Kolbudach Górnych7.

Następnie Kolbudy ponownie odznaczono na mapie archeologicznej Prus Zachodnich przy okazji badań ratowniczych przeprowadzonych na bliżej niezlokalizowanym polu Siega znajdującym się w Kolbudach Górnych przez H. Conwentza w 1883 i 1887 roku oraz P. Kumma w 1897 roku, którzy przebadali cztery odkryte w czasie orki i częściowo zniszczone groby skrzynkowe datowane na wczesną epokę żelaza (okres halsztacki) i wyposażone w popielnice i wyroby żelazne, szklane i bursztynowe8.

3. Popielnica twarzowa z podstawką z Kolbud

4. Prasłowiański Kalendarz z Kolbud na pokrywie popielnicy twarzowej

Kolejne badania przeprowadzono we wrześniu 1964 roku w obrębie wsi, na północ od szosy prowadzącej z Gdańska do Kościerzyny tuż przy rzece Raduni. Odkryto wtedy cmentarzysko pochodzące z okresu kultury pomorskiej z dwoma grobami skrzynkowymi z wyposażeniem - popielnicami twarzowymi z pokrywami i wyrobami metalowymi oraz ozdobami - między innymi naszyjnikami, wisiorkami9.

Najciekawszym uzyskanym znaleziskiem była pokrywa popielnicy z kultury pomorskiej, na której znajdował się zapis kalendarza prasłowiańskiego w formie podwójnego układu kresek i kropek - wewnętrznego (solarnego) i zewnętrznego (lunarnego) potwierdzający znajomość przez miejscową ludność miary czasu - miesiąca synodycznego oraz prowadzone przez nią obserwacje astronomiczne. Przyjmuje się, że kalendarz ten zastosowany na naczyniu grobowym i w rytuale pogrzebowym miał cel nie tylko religijny, ale i magiczny. Datuje się go na IV wiek p.n.e.10

Jedna z pierwszych informacji na temat niewielkiego powierzchniowo, bo liczącego tylko 5 łanów terenu położonego nad Radunią Colbude genant pochodzi z 28 listopada 1395 roku i związana jest z podarowaniem go wraz z pobliską wsią Bielkowo konwentowi kartuzów z podgdańskiej kartuzji „Raj Maryi” przez wielkiego mistrza krzyżackiego Konrada von Jungingena, który zwolnił nowy nabytek klasztorny z wszelkich ciężarów i powinności na rzecz Zakonu Krzyżackiego11.

W cztery lata później kartuzi przekazali z kolbudzkiego obszaru 4 łany wieczyście na prawie chełmińskim do zasiedlenia i użytkowania sołtysowi i osadnikom z Bielkowa w zamian za roczną opłatę czynszową w wysokości 3 grzywien, zwalniając ich przy tym z wszelkich służebności i składania naturaliów12.

Z nieznanych przyczyn nadanie nie objęło sąsiadujących z osadą liczących 1 łan powierzchni nieużytków w postaci chaszczy położonych wzdłuż obu brzegów rzeki Reknicy, które na wykarczowanie i zagospodarowanie musiały czekać jeszcze dwa wieki.

Z 1424 roku pochodzi informacja o istniejącej we wsi karczmie prowadzonej przez Niklasa Wildenberga. W 1429 roku, przy okazji kolejnego ustalenia granic Bielkowa, mieszkańcy wsi otrzymali od klasztoru kartuskiego nowe prawo własności czterech kolbudzkich łanów.

Tym sposobem osada na długie lata stała się przysiółkiem rolniczej i zakonnej wsi Bielkowo, żyjącym w jej cieniu i przeżywającym te same losy, co kartuzja i Bielkowo aż do chwili kasaty klasztoru w 1823 roku. Codzienne życie mieszkańców Kolbud, tak jak i ludności z pozostałych wsi i osiedli stanowiących własność kartuzji, regulował wydany na przełomie XVI i XVII wieku klasztorny wilkierz, czyli zbiór praw i obowiązków oraz kar przewidzianych za jego nieprzestrzeganie. Parafialnie osada podlegała świątyni w Pręgowie i jej proboszczowi.

Na kartach historii wieś pojawiła się ponownie w XVI wieku, kiedy to na gruncie szerzących się na Pomorzu Gdańskim nowinek religijnych związanych z żywiołowym rozwojem konfesji protestanckiej zaczęła stopniowo podupadać kartuzja kaszubska, aby w 1578 roku ostatecznie zostać przejętą przez cysterski klasztor z Oliwy. Upadek ten dotyczył też majętności kartuskich, które stawały się częściowo własnością prywatną lub pustkami (łanami pustymi) porzuconymi z różnych przyczyn przez mieszkańców. W 1570 roku takim pustkowiem miała być m.in. wieś Kohlbude13.

Być może to było przyczyną, że brak jakiejkolwiek wzmianki na temat osady w protokołach sporządzonych po wizytacjach archidiakonatu pomorskiego przeprowadzanych począwszy od 1583 roku przez biskupa Hieronima Rozrażewskiego, a także w biskupiej korespondencji z lat 1567-1600. Analogiczna sytuacja występuje też w rejestrze poboru łanowego pochodzącego z 1570 roku.

Ponownie życie do wsi wkroczyło w 1595 roku, gdy kartuzi po odzyskaniu klasztoru odzyskali też swe majątki, w tym i Kolbudy administrowane dotąd wraz z Bielkowem, po śmierci jego właściciela Stanisława Kostki, przez krótki okres czasu najpierw przez dominikanów, a następnie jezuitów gdańskich.

W 1597 roku konwent kartuski podjął decyzję o wydzierżawieniu wspomnianego wcześniej 1 łana nieużytków znajdujących się nad rzeką Reknicą, które nabył na prawie emfiteutycznym w zamian za czynsz i część wytworzonego żelaza oraz uiszczanie podatków krajowych i kontrybucji (szosu) gdańszczanin Dietloff Tammme w celu wykarczowania go i założenia tam kuźnicy (hamerni). Kontrakt dzierżawczy z Tammem kartuzi odnowili 1 kwietnia 1599 roku. 8 sierpnia 1603 roku Tamme kupił od kartuzji grunt położony przy granicy swej hamerni ze wszystkimi prawami emfiteutycznymi zagwarantowanymi w kontrakcie z 1597 roku. Ten teren, położony na prawym brzegu rzeki Raduni, dał początek osadzie nazwanej później Ober Kahlbude14.

17 grudnia 1601 roku Dietloff Tamme sprzedał za sumę 2000 florenów połowę swej kuźnicy, gruntów i budynków gdańskiemu mieszczaninowi Thomasowi Olhoffowi (przyległy do kuźnicy staw i strumień miały być użytkowane wspólnie), a ten przekazał ją Tobiasowi Boldicke, który 3 czerwca 1637 roku otrzymał od kartuzów zezwolenie na zbudowanie tu kolejnej kuźnicy. W tym samym roku na połowie należącej niegdyś do Tamma pojawił się z nowym kontraktem otrzymanym od klasztoru jego następca Johann Leonhard Zünner, który 22 lipca 1637 roku odkupił za zgodą kartuzów za sumę 2000 florenów od spadkobierców zmarłego Tobiasa Boldicke - żony Małgorzaty i syna Tobiasa ich część - kuźnice z 2 morgami zakupionej przez Tamma w 1603 roku ziemi, scalając dolno-i górnokolbudzkie grunty. Zünner nie zajmował się sam bezpośrednio produkcją żelaza, lecz wydzierżawił kuźnice i zatrudniał do pracy robotników.

14 kwietnia 1642 roku w Warszawie król zezwolił na wpisanie do ksiąg kancelarii mniejszej koronnej swój dokument oblatowany w urzędzie przez Arnolda von Holczena, wystawiony w Warszawie dnia 12 listopada 1640 roku i podpisany przez króla i sekretarza królewskiego Jana Gembickiego. W akcie tym król nadał mieszczaninowi, rajcy gdańskiemu Janowi Borckmanowi prawo do zbudowania specjalistycznej kuźnicy do wyrobu blachy zwanej też Blechammer, jakiej do tej pory nie było w królestwie. Mógł to zrobić na terenie należącym do Gdańska zwanym Kahlbude [inaczej Kohlbude). Nikomu innemu nie wolno będzie przez dwanaście lat budować podobnego urządzenia w królestwie, a zwłaszcza w ziemiach pruskich. Kara za nieprzestrzeganie przepisu ustanowiona została na tysiąc złotych węgierskich15.

Po Zünnerze dzierżawcą kolbudzkich manufaktur został od 19 listopada 1640 roku Thomas Uphagen, a następnie od dnia 1 grudnia 1666 roku Johann von Dühren, który 1 marca 1667 roku przekazał swą majętność w zastaw za sumę 2000 florenów Danielowi von Gehema. Umowa zastawna została wypowiedziana 28 sierpnia 1668 roku16.

Na pozostałej części kolbudzkich gruntów gospodarzył dzierżawiący je od 15 września 1676 roku od kartuzji na prawie emfiteutycznym Johann Schulz (był on też w tym czasie właścicielem kuźnicy w związanych z Lubiewem Kolbudach Dolnych)17.

Takie wydzierżawianie osady i kuźnic zniszczonych i obrabowanych w czasie kolejnych wojen polsko-szwedzkich i wojny północnej oraz o sukcesję polską trwało do 1. połowy XVIII wieku, kiedy to powróciła ona w ręce kartuzów, którzy zbudowali tu w latach 1739-1740 dwie śluzy. Działała tu też karczma zbudowana około 1645 roku18.

Została ona wymieniona po raz pierwszy jako taberna in Kalbude płacąca czynsz klasztorowi kartuskiemu w pochodzącym z tego roku inwentarzu, którego autorem był przeor Filip Bolman19.

W 1772 roku państwo pruskie dokonało I rozbioru Polski, zagrabiając niemal całe Pomorze Gdańskie, które w rok później zostało wcielone do nowej prowincji Prusy Zachodnie. Następnie przeprowadzono akcję sekularyzacyjną, w wyniku której upaństwowiono wszystkie kościelne i zakonne majątki, oddając je pod zarząd urzędów domen i intendentur.

W 1773 roku władze przeprowadziły spis powszechny zwany katastrem fryderycjańskim, który wykazał, że we wsi królewskiej Kolbudy administrowanej przez urząd intendentury początkowo w Czapielsku, a następnie w Kartuzach, należącej do powiatu tczewskiego znajdował się dzierżawiony przez Doberczińskiego folwark i karczma Wentzla. Dzierżawca i karczmarz posiadali ośmioosobowe rodziny. Z zachowanych informacji wynika, że karczmarz hodował dwa konie, krowę i cztery świnie. W osadzie Podwidlino znajdował się młyn, który później należał do papierni w Łapinie20.

25 marca 1784 roku kolbudzkie dobra rząd pruski przekazał w wieczystą dzierżawę mieszkańcom Kolbud, w tym młynarzowi, karczmarzowi i dzierżawcy folwarku. 7 września 1778 roku i 9 września 1779 roku przywilej taki otrzymali miejscowi zagrodnicy21. W 1789 roku królewska wieś z folwarkiem Kahlbude administrowana przez landrata powiatu tczewskiego i intendenta kartuskiego liczyła pięć dymów22.

Kolejne zabory i związane z nimi katastry, rekwizycje, przymusowe pobory do wojska i liczne podatki niewiele zmieniły w sytuacji społecznej i gospodarczej oraz administracyjnej królewskich Kolbud. Zmiany mieszkańcom przyniosło dopiero włączenie wsi w 1807 roku do napoleońskiego Wolnego Miasta Gdańska, na rzecz którego obciążeni zostali olbrzymimi rekwizycjami i podatkami. Okupacja ta zakończyła się w 1814 roku po wyparciu Francuzów z Gdańska i ponownym włączeniu Pomorza Gdańskiego z Gdańskiem do Prus.

Powrót pod panowanie pruskie przyniósł cały szereg zmian administracyjnych, gospodarczych i społecznych, które dotknęły też swymi skutkami, począwszy od lipca 1818 roku, mieszkańców Kolbud, wsi o charakterze zagrodniczym z wydzierżawianym wieczyście folwarkiem. Stały się one częścią terytorialną nowo utworzonej regencji gdańskiej i powiatu kartuskiego oraz podlegały w dalszym ciągu intendenturze kartuskiej.

W 1820 roku kolbudzki majątek został szczegółowo opisany w zestawieniu wszystkich wsi i majątków podlegających jurysdykcji władz regencji gdańskiej. W tym czasie wieś Kahlbude podlegała administracyjnie powiatowi kartuskiemu, a Unter Kahlbude gdańskiemu powiatowi wiejskiemu i Radzie Miasta Gdańska (od 1834 roku osada wraz z Lubiewem weszła w skład państwa pruskiego).

Spis ten wykazał, że zagrodnicza wieś Kahlbude z wydzierżawianym wieczyście folwarkiem administrowanym przez intendenturę w Kartuzach zajmowała obszar o powierzchni 4 łanów, który zamieszkiwało 86 osób, w tym 60 luteranów związanych ze świątynią w Przyjaźni i 26 katolików uczęszczających do kościoła w Pręgowie Dolnym. We wsi było 9 dymów i hamernia położona nad Radunią. Ze wsią była związana część wybudowania zwanego Podwidlino z 1 dymem, którą zamieszkiwało 9 osób. Druga część osady podlegała administracji leśnictwa. W sąsiedniej wsi Unter Kahlbude, położonej na lewym brzegu Raduni, stanowiącej rzekę graniczną między wsiami Lubiewo i Ober Kahlbude, oraz na obszarze Lubiewa podległej administracyjnie miastu Gdańskowi, było 8 dymów i mieszkało 78 osób, w tym 45 luteranów, 27 katolików i 8 mennonitów. Funkcjonowały tu dwie karczmy i trzy kuźnice położone nad Radunią przy granicy z powiatem kartuskim23.

16 czerwca 1835 roku Królewski Urząd Domenalno-Rentowy w Kartuzach wyznaczył termin licytacji na wykonanie remontu mostu nad rzeką Radunią, który łączył wieś Ober Kahlbude i terytorium gdańskie. Miała się ona odbyć 17 lipca 1835 roku o godzinie 1000 w siedzibie urzędu24.

20 lipca 1835 roku Urząd Domenalno-Rentowy w Kartuzach podał do wiadomości, że fabrykant Hildebrandt z Ober Kahlbude zbudował nową manufakturę hutniczą położoną między parcelami należącymi do Lubiewa i Ober Kahlbude. Zainteresowani, którzy mieli uwagi do tej inwestycji, mieli zgłosić w ciągu ośmiu tygodni zastrzeżenia do urzędu25.

5. Licytacja na remont mostu nad Radunią

6. Fabrykant z Kolbud buduje nową kuźnicę

2 kwietnia 1836 roku landrat gdańskiego powiatu wiejskiego podał do publicznej wiadomości, że właściciel młyna zbożowego Conrad Ising, w Unter Kahlbude zamierza zbudować obok niego zmodernizowany młyn olejowy. Zainteresowani inwestycją mogli zgłaszać swe uwagi w ciągu ośmiu tygodni od chwili ogłoszenia informacji26.

7. Młynarz z Kolbud Dolnych zamierza zbudować nowy młyn

6 lutego 1843 roku władze regencyjne podały, że we wsiach UnterKahlbude w gdańskim powiecie wiejskim i Ober Kahlbude znajdującej się w powiecie kartuskim wybuchła epidemia kołowacizny owiec, która zakończyła się niemal w miesiąc później27.

W 1848 roku powstało pierwsze szczegółowe regencyjne zestawienie ilustrujące nie tylko sytuację demograficzną i wyznaniową w miejscowościach podległych administracyjnie regencji gdańskiej, ale i gospodarczą.

Zgodnie z nim w wieczyście (emfiteutycznie) wydzierżawianej wsi i folwarku Ober Kahlbude z Podwidlinem o powierzchni 3 łanów podległym gospodarczo Urzędowi Domenalno-Rentowemu w Kartuzach, mieszkało w 16 domach 136 osób, w tym 84 ewangelików i 52 katolików. Mieszkańcy w 14 obiektach gospodarczych hodowali 12 koni, 2 źrebaki, 1 byka, 2 świnie, 2 woły i 22 krowy. Funkcjonowała tu hamernia nad Radunią28.

W 1856 roku w intensywnie rozwijającej się wsi Unter Kahlbude żyło 112 mieszkańców, a w Ober Kahlbude 211. W dwa lata później w Ober Kahlbude i Podwidlinie odnotowano 261 mieszkańców. Wieś Ober Kahlbude zajmowała obszar o powierzchni 10 łanów i 1 morgi29. Wszyscy miejscowi włościanie zostali uwłaszczeni przez państwo w 1850 roku.

W osiem lat później w księgach gruntowych i podatkowych zapisano, że we wsi Ober Kahlbude mieszkało w 25 budynkach 266 osób. W wybudowaniu Podwidlino o powierzchni 767 morgów było 539 morgów gruntów ornych, ogrodów 5 morgów, łąk 21 morgów, pastwisk 101 morgów, lasu 30 morgów i nieużytków 57 morgów30.

W 1867 roku odnotowano, że we wsi Kahlbude funkcjonowała szkoła katolicka, w której nauczyciel Wojciech Dehlert zatrudniony w 1866 roku i otrzymujący pensję w wysokości 80 talarów uczył 46 dzieci polskich i niemieckich31.

Po raz kolejny statystycy z berlińskiego Królewskiego Biura Statystycznego przyjrzeli się kondycji gospodarczej i sytuacji społecznej w Kolbudach w 1869 roku, stwierdzając, że we wsi Unter Kahlbude o przemysłowym charakterze (Fabrikorte) w gdańskim powiecie wiejskim, należącej jako wybudowanie do Lubiewa i graniczącej z powiatem kartuskim oraz z powodu swego korzystnego położenia chętnie odwiedzanej przez mieszczan gdańskich, był młyn wodny i trzy hamernie (kuźnice)32.

We wsi Ober Kahlbude z przemysłowym Podwidlinem (Fabriketasblissement Podfidlin zu Ober Kahlbude gehörig) i wydzierżawianym wieczyście folwarkiem o powierzchni 767 morgów, którą z osadą Unter Kahlbude łączył most przez graniczną Radunię mieszkały 294 osoby, z których 145 wyznawało konfesję ewangelicką, a 149 religię katolicką. Funkcjonowała tu cegielnia, cztery kuźnice, wapiennik i dwa młyny zbożowe. Miejscowe dzieci mogły się edukować w dwuklasowej symultanicznej szkole ewangelickiej (uczył tu 125 dzieci z Kolbud Dolnych, Łapina i Bielkowa Julius Kortstock) i prywatnej katolickiej (uczył tu Wojciech Dehlert) należących do lokalnego obwodu szkolnego. We wsi naliczono 24 budynki mieszkalne, 3 większe i 12 zagrodniczych gospodarstw33.

1 stycznia 1874 roku weszła w życie nowa ordynacja powiatowa, która zreformowała dotąd istniejący w prowincji zachodniopruskiej system administracyjny i gospodarczy. Ordynacja ta tworzyła w miejsce dotychczasowych sołectw gminy wiejskie (Landgemeinde) kierowane przez wybieranych na sześcioletnie kadencje naczelników gmin (Gemeindevorsteher), którzy zastąpili urząd dziedzicznego lub mianowanego sołtysa i byli wspomagani przez dwóch ławników (Schöffe). Jedna lub kilka gmin wiejskich podlegała urzędom obwodów (Amtsbezirke) kierowanych przez naczelników obwodów (Amtsvorsteher), którzy wybierani byli też na sześcioletnie (później czteroletnie) kadencje i sprawowali na swym terenie władzę administracyjną i policyjną. Prócz gmin wiejskich i urzędów obwodów utworzono jeszcze urzędy stanu cywilnego (Standesamt) kierowane przez specjalnie mianowanego urzędnika stanu cywilnego i jego zastępcę.

W ten sposób powstał urząd obwodu w Kolbudach, gdzie mieścił się też urząd stanu cywilnego (Amtsbezirk Kahlbude Nr. 19) kierowany od 23 maja 1874 roku przez właściciela fabryki z Łapina Schotlera zawiadującego ośmioma gminami wiejskimi i obszarami dworskimi, w tym zamieszkałą przez 271 osób gminą wiejską Ober Kahlbude. Kolejnym naczelnikiem obwodu od 7 lipca 1888 roku został mianowany właściciel fabryki z Kolbud Górnych G. Monglowski34.

Gmina wiejska Ober Kahlbude pozostała pod administracją landrata powiatu kartuskiego. Unter Kahlbude jako wybudowanie należące do gminy wiejskiej Lubiewo (Wohnplatz zur Landgemeinde Löblau gehörend), stało się od 1 października 1887 roku częścią nowego powiatu Gdańska Wyżyna, a Podwidlino uzyskało status wybudowania należącego do wsi i gminy wiejskiej Ober Kahlbude (Wohnplatz zur Landgemeinde Ober Kahlbude gehörend).

W 1873 roku w Oberkahlbude 271 mieszkańców hodowało w 50 gospodarstwach domowych 23 konie, 41 sztuk bydła, 13 owiec, 28 świń i 14 kóz oraz produkowało wosk i miód w 13 pasiekach35.

8. Kolbudy na przełomie XIX i XX wieku (cegielnia Lorweina, widok ogólny wsi i restauracja Eduarda Bodtkego, później hotel Dworcowy Waltera Grabowskiego) - zb. A. Kruka

W dziesięć lat później liczba ludności wzrosła do 357 osób mieszkających w 24 budynkach, a liczba gospodarstw domowych spadła do 46 sztuk, w których hodowano 39 koni, 42 sztuki bydła, 19 owiec, 34 świnie, 26 kóz oraz pszczoły w 22 pasiekach36.

W tym czasie reform administracyjnych i przemian gospodarczych odnotowano, że w majątku Kolbudy Górne (Fabrikort Ober Kahlbude) należącym do F., G. i O. Monglowskch funkcjonowała cegielnia, młyn i kuźnica (hamernia)37.

Funkcjonowała tu też dwuklasowa szkoła parytetowa pod patronatem regencji i zarządu majątku w Łapinie, w której uczył 163 dzieci, w tym 80 ewangelickich i 83 katolickich główny nauczyciel ewangelik Julius Kortstock i katolik Eduard Brix. Funkcję lokalnego inspektora szkolnego sprawował proboszcz ewangelicki z Lubiewa ksiądz Uebe38.

W 1884 roku Królewskie Biuro Statystyczne w Berlinie, wykorzystując dane uzyskane z urzędów stanu cywilnego, przeanalizowało sytuację demograficzną panującą w prowincji zachodniopruskiej i regencji gdańskiej oraz m.in. powiecie kartuskim.

9. Restauracja i kawiarnia „Zum Mühlengrund” Ernsta Krausego (po II wojnie światowej szkoła) w Kolbudach (zb. A. Kruka)

Statystycy z berlińskiego Królewskiego Biura Statystycznego w sporządzonym zestawieniu zapisali, że 1 grudnia 1880 na obszarze działania kolbudzkiego urzędu stanu cywilnego mieszkało 1818 osób. W 1882 roku urząd w swych rejestrach zapisał 81 żywych urodzeń i 1 martwe, 16 małżeństw i 37 pogrzebów39.

1 grudnia 1885 roku statystycy sporządzili urzędowe zestawienie ilustrujące kondycję gospodarczą obwodu i gminy wiejskiej Ober Kahlbude oraz panującą w nich sytuację demograficzną i wyznaniową.

Zgodnie z uzyskanymi danymi gmina wiejska Ober Kahlbude zajmowała obszar o powierzchni 201 ha, w tym było 141 ha gruntów ornych, 5 ha łąk i 8 ha wyrębów. Mieszkało w niej w 30 budynkach z 78 gospodarstwami domowymi 416 osób, w tym 213 mężczyzn i 203 kobiety oraz 207 katolików, 208 ewangelików i 1 wyznawca innej konfesji chrześcijańskiej. W wybudowaniu Podfidlin w 4 domach mieszkały 72 osoby40.

W 1886 roku Kolbudy przeżyły wielkie wydarzenie społeczne i gospodarcze, jakim było otwarcie linii kolejowej łączącej Kartuzy z Pruszczem przez Kolbudy.

1 listopada tego roku mieszkańcy Kolbud i okolicy przeżyli kolejne wielkie wydarzenie, jakim było otwarcie we wsi urzędu pocztowego, o czym informował w specjalnym ogłoszeniu naddyrektor cesarskiej poczty Reisewitz. Poczta połączona była z łącznicą telegraficzną i telefoniczną41.

Na początku 1893 roku władze pocztowe przeniosły służbowo asystenta pocztowego Ludkego z Kowalewa do urzędu pocztowego w Kolbudach42.

Po raz kolejny Kolbudy Górne stały się przedmiotem analizy społeczno-gospodarczej przeprowadzonej przez Królewskie Biuro Statystyczne z Berlina 2 grudnia 1895 roku przy okazji nowego spisu powszechnego.

Wykazał on, że gmina wiejska Ober Kahlbude (z wybudowaniem Podwidlino, w którym był młyn prowadzony w latach 1895-1901 przez rodzinę Kapanke i należący do papierni w Łapinie) zajmowała obszar o powierzchni 200,60 ha zamieszkały przez 389 osób, z których 174 było mężczyznami, a 215 kobietami prowadzącymi 72 gospodarstwa domowe wieloosobowe (sześć osób gospodarowało samotnie). We wsi było 30 budynków mieszkalnych i 2 parcele oczekujące na zabudowę oraz restauracja Eduarda Bodtkego (żonatego z Alwine Dömke z Lubiewa). Pod względem religijnym większość stanowili ewangelicy w liczbie 207 osób związani z parafią w Lubiewie, a mniejszość 182 katolików uczęszczających do Pręgowa Dolnego. Do dworca kolejowego należały dwa budynki zamieszkałe przez 21 osób43.

W tym też czasie powstała polska statystyka ukazująca sytuację demograficzno-wyznaniową i narodowościową panującą w prowincji zachodniopruskiej i regencji gdańskiej oraz gdańskim powiecie wyżynnym i kartuskim i w związanych z nim wsiach oraz przyległościach m.in. Kolbudy.

Zgodnie z uzyskanymi wynikami we wsi Kalbudy Górne (Ober Kahlbude) z przyległością Podwidlin znajdującą się w powiecie kartuskim mieszkało 405 osób: 168 Kaszubów katolików, 6 Kaszubów ewangelików, 16 Niemców katolików i 215 Niemców ewangelików44. Wśród mieszkańców był młynarz Peter Holzrichter i jego żona Maria z domu Krause, z którą miał siedmioro dzieci.

11. Kolbudy na początku XX wieku (zb. A. Kruka)

Sąsiednie Kalbudy Dolne (Unter Kahlbudę) stanowiły przyległość należącą do wsi Lubiewo i podlegały administracyjnie powiatowi Gdańska Wyżyna. Z tej przyczyny liczba ludności i jej podział na grupy wyznaniowe zostały ujęte łącznie z ludnością Lubiewa45.

Pod koniec maja 1901 roku w Toruniu odbyło się coroczne zebranie zachodniopruskiego zrzeszenia zawodowego młynarzy, na którym na okres od 1 października 1901 do dnia 1 października 1904 roku jako zastępcę członka zarządu ponownie wybrano kolbudzkiego młynarza Petera Holzrichtera46.

W 1903 roku powstało pierwsze w nowym XX wieku zestawienie majątków dworskich funkcjonujących w państwie pruskim, w którym odnotowano kondycję gospodarczą Fabrikort und Gut Ober Kahlbude. Była tu cegielnia Adolfa Lorweina, majątek G. Manglowskiego i młyn Petera Holzrichtera47.

1 grudnia 1905 roku statystycy pruscy przybyli po raz kolejny do regencji gdańskiej i powiatu kartuskiego oraz należących do niego obwodów i gmin wiejskich, m.in. Ober Kahlbude, celem przeprowadzenia spisu powszechnego.

Ilustruje on, że powierzchnia zajmowana przez wieś i gminę wynosiła 200,60 ha. Mieszkały tu 344 osoby, w tym 154 mężczyzn i 190 kobiet oraz 188 katolików i 156 ewangelikóww 28 budynkach i 3 pomieszczeniach mieszkalnych z 71 gospodarstwami domowymi (w tym 6 indywidualnymi), a wybudowanie Podwidlino zamieszkiwało w 3 budynkach 49 osób48.

12. Hotel „Dworcowy” Waltera Grablowskiego - po lewej stronie apteka, pośrodku restauracja, po prawej punkt wysyłkowy, prawdopodobnie nasion (zb. A. Kruka)

13. Kompleks hotelowo-gastronomiczny Kurta Neubauera w Kolbudach (zb. A. Kruka)

W tym czasie w Fabrikort und Luftkurort Ober Kahlbude pracował młyn Petera Holzrichtera i cegielnia Hermanna Winkela, który posiadał też grunty uprawne w ilości 55,80 ha oraz kuźnice Petera Holzrichtera i G. Manglowskiego prowadzącego też gospodarstwo rolne o powierzchni 65,95 ha49. Funkcjonowała tu agencja pocztowa kierowana przez naczelnika Kuschego, który pełnił również funkcję sekretarza stowarzyszenia rolników zachodniopruskich w Pręgowie.

W skład obwodu kolbudzkiego, kierowanego od 16 kwietnia 1911 roku przez dzierżawcę domeny Łapino Oberfelda, wchodziło siedem okolicznych gmin wiejskich: Königlich Czapielken, Ober Kahlbude, Prangenau, Fidlin, Lappin, Nestempohl oraz obszar dworski Adlig Grofi Czapielken50.

W połowie lutego 1910 roku pod Kolbudami na poligonie wojskowym doszło do tragedii, której ofiarą padł syn mistrza ciesielskiego z Lubiewa Mielkego. Znalazł on tam granat, który eksplodując, rozszarpał go w kawałki51.

14. Tragedia pod Kolbudami (źródło: „Postęp” z 17.02.1910 r., nr 38)

W połowie grudnia 1910 roku dyrekcja królewskiej kolei mianowała na stanowisko urzędnika kolejowego bez stałego wynagrodzenia Grunerta52.

W grudniu 1910 roku w Kolbudach ponownie pojawili się królewscy statystycy z Berlina w celu przeprowadzenia kolejnego spisu powszechnego.

Uzyskane przez nich dane ukazują, że w kolbudzkiej gminie wiejskiej o powierzchni 200,6 ha w 35 domach z 80 gospodarstwami domowymi (74 wieloosobowymi i 6 indywidualnymi) mieszkało 348 osób, w tym 162 mężczyzn i 186 kobiet oraz 171 katolików i 164 ewangelików, a także 2 przedstawicieli innych wyznań chrześcijańskich53.

Ówcześnie w Kolbudach mieszkała też żydowska rodzina Laserów - Paula (z domu Schleimer, urodzona w 1881 roku w Kolbudach, córka kupca Arona Schleimera z Bielkowa) i Simon (urodzony w 1882 roku), który pochodził z Wągrowca. W 1908 roku w Kolbudach urodził się im syn Max (zmarły w 1924 roku), w 1915 roku w Hamburgu drugi syn Rudi i w 1919 roku córka Lieselotte (zmarła w 1940 roku). Simon Laser był z zawodu krawcem. Laserowie jeszcze przed I wojną światową wyemigrowali do Hamburga-Billstedt, w którym żyła rodzina Simona i tu założyli warsztat krawiecki, a w grudniu 1941 roku zostali deportowani do Rygi, gdzie podzielili los innych żydowskich współwyznawców religii mojżeszowej.

10 stycznia 1911 roku władze pocztowe przeniosły zarządcę pocztowego Kuschego z Kolbud na stanowisko starszego asystenta pocztowego w Kościerzynie. Na jego miejsce został mianowany starszy asystent pocztowy Richard Müller z Wejherowa54.

15. Zmiany personalne na poczcie w Kolbudach

5 czerwca 1911 roku w Grudziądzu odbyło się zebranie Prowincjalnego Zachodniopruskiego Stowarzyszenia Nauczycieli, w którym udział wzięli między innymi nauczyciele z Kolbud obchodzący w tym roku 75. rocznicę założenia swej lokalnej organizacji55.

17 lipca 1912 roku w Gdańsku odbyło się posiedzenie zarządu związku wschodnioniemieckich przemysłowców, do którego za szczególne zasługi został przyjęty między innymi właściciel młyna z Kolbud Peter Holzrichter56. Został też odznaczony orderem Orła Czerwonego.

W latach 1912-1913 zapisano w zestawieniach gospodarczych, że we wsi i gminie wiejskiej Ober Kahlbude w 52 gospodarstwach domowych hodowano 29 koni, 31 sztuk bydła, 90 świń, 49 kóz oraz pszczoły w 2 pasiekach. Na użytek domowy hodowano też 42 gęsi, 17 kaczek i 479 kur. Prócz hodowli inwentarza żywego mieszkańcy zajmowali się ogrodnictwem. W ich ogrodach rosło 131 jabłoni, 43 grusze, 129 śliw, 89 wiśni, 2 brzoskwinie i 2 orzechy włoskie57.

W 1914 roku wybuchła I wojna światowa, na frontach której walczyli też za Cesarza i Ojczyznę żołnierze, poborowi i rezerwiści z Kolbud, odnosząc rany, trafiając do niewoli, ginąc na polu walki lub umierając z różnych przyczyn. Wśród poległych był m. in. Robert Boehlke58.

16. Restauracja z ogrodem letnim i handel towarami kolonialnymi oraz wyszynk Kurta Neubauera (Garten-Etablissement) (zb. własne)

W październiku 1914 roku w Kolbudach karczmę prowadził E. Bahrendt, hotel wdowa F. Neubauer, produkcję cegieł w cegielni E. Draeger, przemiał mąki w miejscowym młynie oferował Peter Holzrichter, wypalanie wapna w wapienniku firma Westpreussischen Kalkmergelwerke, a opiekę medyczną nad ludnością sprawował dr Gloy59.

17. Poległy z Kolbud

Zakończenie I wojny światowej uwieńczone postanowieniami traktatu wersalskiego z 1919 roku przyniosło cały szereg zmian w państwie pruskim, prowincji zachodniopruskiej i regencji gdańskiej.

Na ich mocy 15 listopada 1920 roku utworzono Wolne Miasto Gdańsk, w którego granicach znalazł się też obwód kolbudzki włączony do powiatu Gdańska Wyżyna i kierowany od dnia 16 kwietnia 1917 roku przez administratora i dzierżawcę domeny Fritza Oberfelda z Łapina zastąpionego od 8 października 1920 roku przez nauczyciela Ernsta Ringa z Pręgowa z gminami wiejskimi: Czapielsk Królewski, Kolbudy Górne i Pręgowo oraz obszary dworskie: Czapielsk Wielki Szlachecki i Łapino60.

18. Kompleks gastronomiczny Kurta Neubauera (zb. A. Kruka)

W 1919 roku Kolbudy Górne z wybudowaniem Podwidlino zamieszkiwało 289 osób61. Sąsiednie Kolbudy Dolne stanowiły w dalszym ciągu wybudowanie należące do gminy wiejskiej Lubiewo.

Po wojnie założono w Kolbudach z inicjatywy żony Szweda Carla Carltona (kierującego stocznią elbląską) Hildegardy z domu Zieses i wnuczki Ferdinanda Gottloba Schichaua, domu wypoczynkowego dla dzieci robotników z terenu Gdańska i urzędników pracujących w elektrowni w Bielkowie (Kinderheim). Liczba wypoczywających tam dzieci kształtowała się rocznie od 150 do 200 osób, a opiekę nad nimi sprawowały dwie diakonisy. Dzieci nie tylko wypoczywały w ośrodku, ale i uczyły się tu wykonywania drobnych prac domowych, np. napraw ubrań i drewnianych zabawek przeznaczonych na Boże Narodzenie62. Pod koniec II wojny światowej przechowywano w nim ewakuowany odlew z gdańskiej fontanny Neptuna63.

19. Dom wypoczynkowy i prewentorium dla dzieci w Kolbudach (zb. własne)

20. Nominacja młynarza kolbudzkiego na stanowisko zastępcy naczelnika obwodu w Kolbudach

22 sierpnia 1922 roku Wydział Spraw Wewnętrznych Senatu Gdańskiego mianował na okres sześciu lat dzierżawcę młyna w Kolbudach Emila Holzrichtera na stanowisko zastępcy naczelnika obwodu kolbudzkiego (był nim Ernst Ring z Pręgowa)64.

Na przełomie 1923 i 1924 roku w wyniku kolejnych zmian administracyjnych i podziału terytorialnego gminy wiejskiej i obszaru dworskiego w Łapinie do gminy wiejskiej Kolbudy Górne włączono część obszaru dworskiego Widlino i Łapino65. W tym czasie w Kolbudach Górnych odnotowano 463 mieszkańców66.

W październiku 1924 roku swą 90. rocznicę założenia obchodziło stowarzyszenie kolbudzkich nauczycieli, które powstało 25 października 1834 roku. Przewodniczącym stowarzyszenia Kolbudy i okolica był nauczyciel Papkę z Ostróżek. Uroczystości jubileuszowe odbyły się w lokalu Neubauera w Kolbudach67.

W niedzielę 16 maja 1925 roku o godzinie 2000 w lokalu Grablowskiego odbyło się zebranie miejscowej komórki partii socjaldemokratycznej połączone z wieczorkiem dyskusyjnym68.

1 listopada 1925 roku na obwód Kolbudy składały się obszary dworskie i gminy wiejskie: Königlich Schaplitz, Ober Kahlbude, Prangenau im Radaunetal i obszar dworski Schaplitz, który po likwidacji decyzją Senatu Gdańskiego 1 października 1929 roku obszarów dworskich przekształcono w gminę wiejską Königlich Schaplitz69.

W drugi dzień świąt Bożego Narodzenia 1925 roku w zajeździe Kurta Neubauera odbyła się podniosła uroczystość, którą zorganizowała przy udziale licznych gości miejscowa szkoła ewangelicka i jej nauczyciel Engler. Dzieci przedstawiły żywy obraz i dwie sztuki teatralne, sprawiając widzom wielką radość70.

We wtorek 13 kwietnia 1926 roku o godzinie 1100 w Kolbudach w zajeździe Neubauera odbyła się aukcja przeprowadzona przez akcjonariusza Siegmunda Weinberga, której przedmiotem były między innymi narzędzia gospodarcze i rolnicze, uprzęże, wędzidła71.

W niedzielę 25 kwietnia 1926 roku w Kolbudach odbyła się wielka uroczystość o charakterze patriotycznym i towarzyskim, której przewodniczył proboszcz z Pręgowa ksiądz Brunon Lemke. Zorganizowało ją miejscowe stowarzyszenie ojczyźniane. Uczestnicy mieli możliwość wysłuchania piosenek wykonanych przez chór dziecięcy dyrygowany przez kolbudzkiego nauczyciela i dwóch wykładów, z których pierwszy wygłoszony przez rektora Schütza z Gdańska zatytułowany był „Dobrobyt a opieka domowa na wsi”, a drugi wygłoszony przez dr. inż. Wegera „Elektrownia wodna w Bielkowie”. Wzbogaciły go liczne przeźrocza. W drugiej części wieczoru panna Małgorzata Froese z Gdańska zaprezentowała poezje. Dzięki wieczorowi i przedstawionemu na nim programowi kolbudzkie stowarzyszenie pozyskało wielu nowych przyjaciół i sympatyków72.

W poniedziałek 7 czerwca 1926 roku przed południem na drodze Pręgowo - Kolbudy doszło do nieszczęśliwego wypadku samochodowego. Ofiarom pierwszej pomocy udzielił kolbudzki lekarz dr Semrau73.

W połowie września 1926 roku swe ogłoszenie prasowe zamieściła żona dzierżawcy młyna A. Holzrichter, która poszukiwała od dnia 1 października pokojówki74

1 października 1926 roku władze regencyjne i pocztowe zreorganizowały miejscowy urząd pocztowy, który przekształcono w agencję pocztową. Zaznaczono przy tym, że w warunkach funkcjonowania poczty nie zajdą żadne zmiany75.

W sobotę 23 kwietnia 1927 roku prasa gdańska opublikowała bilans gospodarczy za rok 1926 gdańskiej filii firmy ceramicznej „Ofen und Tonwerke” działającej w Kolbudach. Ukazuje on, że mimo powszechnie panującego kryzysu gospodarczego firma dość dobrze prosperowała i osiągała przyzwoite zyski76.

Lata 1928-1930 to kolejny okres intensywnego rozwoju gospodarczego w dziejach wsi Ober Kahlbude zamieszkałej przez 500 osób. Funkcjonowały tu zakłady mleczarskie Hermanna Schoela, młyn i żwirownia Paula Schulza, firma transportowa Maxa i Marii Rabowskich zakład elektryczny „Danziger Siemensgesellschaft GmbH” i wytwórnia wyrobów ceramicznych „Ofen-und Tonwerke A. G.” z przedstawicielstwem w Gdańsku. Usługi medyczne świadczyło dwóch lekarzy: dr Schulz i dr Semrau, farmaceutyczne apteka Johannesa Stralika (pochodził z Berlina Wilmersdorf, a koncesję otrzymał w połowie czerwca 1926 roku77), a weterynaryjne dr Lindner i dr E. Landmann. Wśród kupców był handlujący artykułami kolonialnymi Max Bohnke i bydłem V. Friedrich oraz wyrobami wełnianymi L. Bohnke. Usługi dla ludności świadczył rzeźnik V. Friedrich i siodlarz Oskar Steege. Odwiedzający wieś mogli zatrzymać się w zajazdach Augustyna Grablowskiego, Ernsta Krausego i „Garten-Etablissement” Kurta Neubauera (zmarłego w 1933 w wieku 43 lat)78. Od 1927 roku kierownikiem szkoły był pochodzący z Oliwy dwudziestopięcioletni Ernst Reier, który przybył do wsi zaraz po ślubie i doczekał się tu czterech córek.

W 1927 roku w związku z budową elektrowni wodnych na kaskadzie Raduni w Kolbudach powstał jaz o wysokiej mocy i rurociąg betonowo-stalowy dostarczający wodę do Bielkowa, Straszyna, Prędzieszyna i Kuźnic.

11 listopada 1927 roku w Kolbudach utworzono komórkę partii narodowo-socjalistycznej NSDAP (Stützpunkt), która miała za zadanie umocnienie struktur partyjnych w okolicy Gdańska79.

W 1929 roku gdańskie stowarzyszenie miłośników natury wydzierżawiło od władz administracyjnych Gdańska dom z przeznaczeniem na stworzenie w nim zielonej szkoły. W budynku umiejscowiono 60 posłań materacowych, kuchnię i świetlicę. Obiekt od początku cieszył się wielkim zainteresowaniem miłośników natury. W 1931 roku stowarzyszeniu udało się nabyć kolejny dom z przynależnym gruntem i 10 pokojami, w którym umiejscowiono po 2 i 3 posłania, 2 kuchnie i świetlicę80.

W dniach od 17 do 27 czerwca 1930 roku w Kolbudach w zajeździe Kurta Neubauera odbył się kurs szkolny dla kobiet należących do Niemieckiej Narodowej Partii Ludowej. Uczestniczki przyjechały, aby na łonie pięknej natury znaleźć wypoczynek i zregenerować siły. Czas wypełniały im wykłady przygotowujące do pracy na rzecz partii, spacery i rozrywki81.

1 stycznia 1931 roku przeprowadzono reformę administracyjną, w wyniku której włączono część gminy wiejskiej Lubiewo liczącą około 142 ha i należącą do Kolbud Dolnych do gminy wiejskiej Kolbudy Górne. Po niej nastąpiła kolejna 1 kwietnia 1933 roku skutkująca włączeniem gminy wiejskiej Kolbudy Górne do obwodu w Lubiewie i wyłączeniem gmin wiejskich Schaplitz i Prangenau im Radaunetal z obwodu kolbudzkiego, który zlikwidowano82.

15 listopada 1931 roku Kolbudy stały się areną krwawej bitwy między członkami organizacji socjalistycznych robotników „Arbeiterschutzbund” przybyłych samochodem ciężarowym, a członkami SA, w wyniku której jeden z esamanów szesnastoletni Horst Hoffmann pochodzący z Nowej Wsi Przywidzkiej po ciosie w głowę i kilku ciosach nożem poniósł śmierć. Po dochodzeniu prezydent policji wydał zarządzenie rozwiązujące organizację. Uzasadnił je tym, że jej członkowie nie mieli pozwolenia na broń, którą znaleziono w czasie rewizji w ogrodzie jednego z robotników83. Ofiara bitwy, która została porzucona przez swych kamratów w czasie ucieczki, została uwieczniona kamieniem pamiątkowym umieszczonym na placu, na którym obecnie stoi urząd gminy. W drugą rocznicę wydarzeń jego imieniem nazwano jedną z ulic w Gdańsku84. Rozprawę sądową dla 39 aresztowanych uczestników bitwy przewidziano na połowę stycznia 1932 roku85.

13 grudnia 1931 roku o godzinie 1500 na obszarze parafii pręgowskiej Gmina Polska Związku Polaków i Macierz Szkolna zainicjowała obchody gwiazdkowe dla polskich dzieci i osób ubogich i starszych. Impreza o charakterze nie tylko dobroczynnym, ale przede wszystkim integracyjnym i patriotycznym odbywająca się w Kolbudach i Bielkówku cieszyła się wielkim zainteresowaniem miejscowej społeczności polskiej86.

W środę 27 stycznia 1932 roku w sądzie przysięgłych w Gdańsku rozpoczął się po około dwutygodniowych przygotowaniach proces pod przewodnictwem dyrektora Sądu Krajowego dr. Truppnera, który określano jako pierwszy tego typu w Wolnym Mieście Gdańsku. Na ławie oskarżonych zasiadło w charakterze oskarżonych czterdziestu jeden członków „Arbeiterschutzbund”, w tym dwóch braci. W wyniku przeprowadzonego śledztwa

dwóch oskarżonych uniewinniono. Proces trwał w sumie trzy i pół godziny (od godziny 1800 do godziny 2100) i zakończył wymierzeniem łącznej kary w wysokości 23 lat, 6 miesięcy i 2 tygodni więzienia z zaliczeniem okresu pobytu w areszcie tymczasowym. Najmniejszy wyrok wynosił jeden miesiąc, a najwyższy trzy lata i cztery miesiące więzienia87.

W połowie maja 1932 roku na łamach prasy ogłoszono terminy kursowania autobusów kursujących z Gdańska do Kolbud, które należały do firmy Weichbrodt & Schlawjinski. W dni powszednie autobusy kursowały trzy, a w niedziele pięć razy dziennie. Odjazd następował z Targu Siennego w Gdańsku88.

Z początkiem 1933 roku w Kolbudach wznowiono kurs nauki języka polskiego, który prowadzono w domu kierownika Związku Polaków Hugo Zielkego89.

Na początku marca 1933 roku prasa polska doniosła, że jeden z niemieckich dzienników gdańskich piętnuje naukę języka polskiego, którą prowadzą polscy kolejarze na obszarze Wyżyny Gdańskiej między innymi na stacji kolejowej w Kolbudach (zarządzanej od września 1929 roku przez zawiadowcę Jana Hallmana), gdzie dojeżdżał polski nauczyciel z Gdańska i na stacji kolejowej w Bielkowie. Zdaniem redakcji jest to działalność samowolna, którą winny ukrócić władze Wolnego Miasta Gdańska, gdyż wywołuje oburzenie ludności niemieckiej i jest niezgodna z prawem90.

W lutym 1934 roku z inicjatywy wspomnianego zawiadowcy stacji kolejowej Jana Hallmanna w Kolbudach powstała filia Związku Polaków w Wolnym Mieście Gdańsku, której kierownikiem został mianowany Hugo Zielke.

W niedzielę 25 marca 1934 roku w Kolbudach w świetlicy Związku Polaków odbyła się wielka uroczystość patriotyczna związana z uczczeniem imienin marszałka Józefa Piłsudskiego. Na początku wspólnie odśpiewano hymn narodowy. Następnie wystąpiły dzieci z chóru kierowanego przez zawiadowcę stacji kolejowej Jana Hallmanna, które wykonały szereg pieśni patriotycznych. Po ich występie odbyły się deklamacje i przemówienia91.

W czwartek 9 sierpnia 1934 roku w Kolbudach doszło do bulwersującego wydarzenia, jakim było bezpodstawne deportowanie polskiego mieszkańca Kolbud Antoniego Stawickiego do Polski, gdzie schronienia udzielił mu sołtys z Łapina92.

W środę 17 października 1934 roku o godzinie 1700 w restauracji Kahlbuder Hof odbyło się zebranie filii Zjednoczenia Zawodowego Polskiego w Wolnym Mieście Gdańsku, które skupiało członków z Kolbud, Pręgowa i Babiegodołu93.

W środę 20 marca 1935 roku o godzinie 1700już tradycyjnie w kolbudzkiej restauracji „Kahlbuder Hof” odbyło się kolejne zebranie miejscowej filii Zjednoczenia Zawodowego Polskiego w Wolnym Mieście Gdańsku94.

Niemal w dwa miesiące później członkowie tej organizacji zawodowej aktywnie działającej w Kolbudach, Pręgowie i Babimdole ponownie spotkali się w lokalu „Kahlbuder Hof” na swym zebraniu organizacyjnym95.

7 kwietnia 1935 roku odbyły się wybory do Sejmu Gdańskiego, do którego kandydował na posła z listy polskiej mieszkaniec wsi Kahlbude Hugo Zielke96.

Pod koniec kwietnia 1935 roku odbyły się w gdańskim powiecie wyżynnym wybory do rad gminnych, w wyniku których w radzie kolbudzkiej zasiadł kierownik filii Gminy Polskiej Związku Polaków Hugo Zielke97.

Koniec września 1935 roku przyniósł mieszkańcom kilku wsi wyżynnych między innymi z Kolbud serię kradzieży dokonywanych w ich domach. W Kolbudach ofiarą złodziei padł szewc Zoch i budowlaniec Mielke98.

W niedzielę 19 stycznia 1936 roku o godzinie 1700 w Kolbudach w świetlicy organizacyjnej odbyło się comiesięczne zebranie miejscowej filii Związku Polaków99. W niedzielę 9 lutego 1936 roku o godzinie 1700 odbyło się kolejne zebranie Związku100.

1 kwietnia 1937 roku przeprowadzono kolejne zmiany administracyjne, w wyniku których utworzono nowy obwód kolbudzki z podporządkowanymi mu gminami wiejskimi: Babenthal, Jenkau, Ober Kahlbude, Löblau i Schaplitz. Naczelnikiem obwodu mianowano naczelnika gminy Kolbudy Gustava Woltmanna, którego od 21 lutego 1938 roku zastąpił funkcjonariusz partyjny Willy Freude z Kolbud Górnych101.

W środę 20 października 1937 roku o godzinie 1700 w kolbudzkiej restauracji Kahlbuder Hof już tradycyjnie spotkali się na zebraniu członkowie filii Zjednoczenia Zawodowego Polskiego102. Kolejne zebranie odbyło we wtorek 17 listopada tego roku o godzinie 1700, zwyczajowo w restauracji Kahlbuder Hof103.

5 maja 1938 roku w Kolbudach zmarł w wieku 64 lat właściciel firmy ceramicznej, z zawodu zdun, Artur Max Paul Hubler, który urodził się w Brzegu koło Wrocławia i był żonaty z Emilią Bertą z domu Scholz. Miał z nią czworo dzieci. Żona żyła trzydzieści lat dłużej104.

W piątek 1 lipca 1938 roku przed gdańskim sądem odbyła się rozprawa dotycząca sprzeniewierzenia pieniędzy służbowych i organizacyjnych przez wójta i sołtysa oraz kierownika partyjnego z Kolbud asystenta celnego Gustawa Woltmanna. Przywłaszczone pieniądze przeznaczał na hulanki. Na mocy wyroku sądowego oskarżony został skazany na karę dwóch lat pozbawienia wolności105.

2 października 1938 roku Polska zaanektowała czeskie Zaolzie, co spotkało się z żywym odzewem ze strony m.in. mieszkańców Kolbud utożsamiających swą sytuację narodowościową i polityczną z sytuacją Polaków zamieszkujących czeską ziemię, którzy w tym dniu spotkali się na walnym zebraniu swej filii Gminy Polskiej Związku Polaków. W czasie zebrania wybrano nowy zarząd i uchwalono rezolucję, w której wyrażono poparcie dla Polaków zamieszkujących przywrócone Polsce Zaolzie106.

W lipcu 1939 roku mieszkańcy Kolbud i okolicy z niepokojem obserwowali budowę umocnień łączących się z podobnymi obiektami w okolicy Pruszcza, która wskazywała na niemieckie przygotowania do wojny107.

1 września 1939 roku wybuchła II wojna światowa, na początku której zlikwidowano Wolne Miasto Gdańsk i włączono je wraz z m.in. gdańskim powiatem wyżynnym i obwodem kolbudzkim oraz wchodzącymi w jego skład gminami wiejskimi: Babidół, Jankowo, Lubiewo, Kolbudy Górne i Czapielsk do III Rzeszy Niemieckiej108.

Kolejną reformę administracyjną na obszarze Pomorza Gdańskiego przeprowadzono 26 października 1939 roku, kiedy to utworzono Okręg Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen) kierowany przez namiestnika gauleitera Alberta Forstera. W jego skład wchodził m.in. gdański obwód regencyjny, gdański powiat wyżynny, obwody i gminy wiejskie.

Reformę tę dopełniła reforma powiatowa przeprowadzona 1 grudnia 1939 roku, na mocy której połączono dwa powiaty wiejskie: wyżynny i nizinny w jeden o nazwie Gdańsk-Wieś (Kreis Danzig-Land) kierowany przez komisarycznego kierownika powiatowego NSDAP i landrata Augusta Milza z Pruszcza109.

Wraz z reformami administracyjnymi władze dokonały też kilku zmian personalnych na stanowiskach kierowniczych w urzędach obwodów i gmin wiejskich m.in. w Kolbudach. 15 grudnia 1939 roku landrat przeniósł naczelnika obwodu kolbudzkiego Willego Freude do wsi Pruszcz, w której objął on stanowisko komisarycznego burmistrza pruszczańskiej gminy wiejskiej. Na jego miejsce został mianowany nauczyciel Erich Richter z Kolbud, a naczelnikiem gminy wiejskiej kupiec Karl Eckert110.

Zarys dziejów miejscowości w gminie Kolbudy

WIĘKSZOŚĆ Z MIEJSCOWOŚCI wchodzących obecnie w skład gminy posiada starożytne tradycje osadnicze, które poświadczają liczne znaleziska archeologiczne. Z ich badań wynika, że pierwsze odnotowane ślady obecności ludzkiej na tym terenie pochodzą z epoki neolitu (początek II tys. p.n.e.).

W ciągu wieków teren obecnej gminy należał do różnych właścicieli i przeżywał wraz z nimi liczne wydarzenia historyczne mające miejsce na terenie Pomorza Gdańskiego. Byli wśród nich członkowie wspólnot zakonnych, mieszczanie i patrycjusze gdańscy, szlachta itp. Miały tu miejsce liczne reformy administracyjne i gospodarcze przeprowadzane przez władze państwowe, których skutkiem była przynależność na przestrzeni wieków miejscowości „kolbudzkich” do różnych powiatów, a nawet do miasta Gdańska. W wyniku tych procesów wykształciły się wokół głównych ośrodków gospodarczych dziś wchłonięte liczne ośrodki satelitarne: kolonie, przysiółki, folwarki, wybudowania itp.

Tak ukształtowaną strukturę własnościową dzisiejszego obszaru gminy można podzielić na pięć ściśle powiązanych ze sobą okresów historycznych:

• czasy książąt pomorskich - (1178-1308/1309);

• czasy rządów krzyżackich (1308/1309-1466);

• czasy przynależności do Królestwa Polskiego (1466-1772);

• czasy prusko-niemieckie i napoleońskiego Wolnego Miasta Gdańska (1772-1920);

• czasy przynależności do Wolnego Miasta Gdańska (1920-1939);

• czasy przynależności do III Rzeszy Niemieckiej (1939-1945);

Pod względem administracyjnym i gospodarczym miejscowości te w ciągu wieków swego rozwoju wchodziły w skład:

kasztelanii gdańskiej I poł. XIII w. - 1308/1309;

komturstwa gdańskiego 1308/1309-1466: Okręg Sulmiński (wsie zakonne, czyli krzyżackie) i Urząd Leśny (wsie rycerskie);

Królestwa Polskiego, województwa pomorskiego i powiatu tczewskiego oraz gdańskiego 1466-1772;

Królestwa Prus i prowincji zachodniopruskiej 1772-1807;

napoleońskiego Wolnego Miasta Gdańska 1807-1814;

Rady Miasta Gdańska - 1807-1826;

regencji gdańskiej - 1816-1939:

a. gdańskiego powiatu wiejskiego - 1818-1887,

a. powiatu kartuskiego - 1818-1920,

a. powiatu Gdańska Wyżyna - 1887-1939.

Pod względem charakteru gospodarczego, rozmiaru i struktury własnościowej wytworzonej w ciągu wieków miejscowości te można podzielić na:

wsie zakonne: brygidek; kartuzów; jezuitów; dominikanów;

wsie rycerskie i królewskie (zastawne i dzierżawy, czyli emfiteuzy);

wsie szpitalne;

wsie należące do patrymonium wiejskiego miasta Gdańska;

wsie szlacheckie.

Pod względem daty pojawienia się pierwszej wzmianki na ich temat lub daty lokacji można je uporządkować następująco:

Lisewiec - 1284;

Otomin - 1292;

Jankowo - 1315;

Czapielsk - 1323;

Pręgowo - 1323;

Lubiewo - 1323;

Bąkowo-1347;

Kowale-1351;

Kolbudy - 1395;

Bielkowo - 1395;

Bielkówko - 1396;

Buszkowy - 1397;

Łapino - 1389;

Ostróżki - 1400;

Babidół - 1771 (Nowiny - 1835).

Babidół z Nowinami

NAJMŁODSZA W GMINIE wieś sołecka położona w południowo-zachodniej części gminy, za lasem na wschód od Czapielska, w sąsiedztwie przysiółka Nowiny i drogi nr 221 kierunek Gdańsk-Kościerzyna oraz rezerwatu przyrody Jar rzeki Reknicy.

Babidół należy do grupy dawnych wsi zakonnych związanych z gdańskim kolegium jezuickim ze Starych Szkotów, któremu zawdzięcza swe powstanie i początkowy rozwój111. Z sołectwem powiązany jest administracyjnie przysiółek Nowiny.

Etymologia nazwy wsi wywodzona jest od dawnej nazwy Babidół Cegielnia (Babenthal Ziegelei) złożonej z dwóch członów: rzeczownikowego o charakterze topograficznym - ‘Babi’ i rzeczownikowego kulturowego wskazującego na istniejącą tu przemysłową działalność ludzką - ‘Cegielnia’112.

Inna hipoteza podaje, że nazwa Babidół ma charakter nazwy topograficznej i została utworzona od wyrazu pospolitego „babidół - wąwóz, parów, jar”, pierwotnie zapewne nazwy obiektu terenowego, później przeniesionego na osadę113. Jeszcze inna hipoteza wywodzi przymiotnik ‘babi’ w nazwie wsi od wyrazu ‘baba’ w znaczeniu ‘wiedźma, czarownica’, czyli według niej miałby tu istnieć dół, w którym straszą wiedźmy114. Bardzo ciekawa jest też etymologia ludowa wywodząca nazwę od kobiet, czyli bab, które miały uciekać przed Szwedami do pobliskiego parowu115.

Nazwa niemiecka nadana wsi po I rozbiorze Polski składała się z dwóch członów - przymiotnikowego odpowiednika polskiego wyrazu ‘babi’ oddany jako ‘Baben-’ i rzeczownika ‘dół, dolina’ - T(h)al116.

Niekiedy do nazwy Babidół (niemieckie Babenthal) dodawano człon kulturowy ‘Cegielnia’ („Ziegelei”), aby odróżnić ją od osady o takiej samej nazwie występującej w okolicy Żukowa, którą nazywano Babidół Karczma (Babenthal Krug).

Mimo tego w literaturze przedmiotu często „kolbudzka” i pojezuicka wieś Babidół utożsamiana jest mylnie z ponorbertańską wsią Babi Dół w okolicy Żukowa117.

Jeśli zaś chodzi o nazwę przysiółka Nowiny („osiedle przynależne do Sztęgwałdzkiego obwodu leśnego”118), to ma ona pochodzić od nazwy kulturowej prymarnej powstałej od rzeczownika „nowina”, czyli ziemia świeżo wzięta pod uprawę, która uległa spluralizowaniu (mniejsze pola nazywano „nowinkami”)119.

Nazwa niemiecka o charakterze kulturowym, czyli wskazującym na działalność ludzką na tym terenie - Neuheit/Neuheide nadana przysiółkowi w czasach pruskich, miała zostać utworzona od złożenia przymiotnikowo-rzeczownikowego ‘neu’ (‘nowy’) i ‘Heide’ (‘pustkowie’, ‘wrzosowisko’)120.

Obecna nazwa wsi nawiązująca do pierwotnej słowiańskiej nazwy historycznej („Babidół osiedle przynależne do Sztęgwałdzkiego obwodu leśnego”121) została jej nadana 1 lipca 1947 roku122.

Pierwsza informacja na temat osady Babidół wchodzącej w skład majątkowego klucza czapielskiego pochodzi z 1771 roku i zawarta jest w inwentarzu kolegium jezuickiego na Starych Szkotach, w tak zwanym Liber Resignationum spisanym z okazji przejęcia kolegium i majątku przez nowego rektora.

Na jej terenie zakonnicy założyli też cegielnię, od której osada otrzymała nazwę Babidół Cegielnia. W maju 1771 roku rektor Ignacy Pietrowicz zanotował, że znajdowało się w niej 24000 cegieł123.

W 1772 roku w wyniku I rozbioru Polski i kasaty zakonu jezuitów mieszkańcy liczącej około 120 ha powierzchni osady Babenthal stali się poddanymi króla pruskiego, a wieś - częścią administracyjną Prus Zachodnich i powiatu tczewskiego.

Pod względem gospodarczym wzorem innych majątków zakonnych upaństwowiona osada z ośmioma dymami w 1789 roku została poddana zwierzchnictwu królewskiej intendentury kartuskiej z siedzibą początkowo w Czapielsku, a później w Kartuzach124.

W okresie następnych rozbiorów i w czasach napoleońskiego Wolnego Miasta Gdańska (1807-1814) Babidół pozostał w granicach państwa pruskiego.

Po zakończeniu epoki napoleońskiej na Pomorzu Gdańskim i włączeniu Gdańska do państwa pruskiego przeprowadzono tu szereg reform administracyjnych i gospodarczych. W ich wyniku powstała regencja gdańska i powiat kartuski, do którego włączono w 1818 roku Babidół podporządkowany gospodarczo urzędowi intendentury kartuskiej.