Domachowo ebook

Dariusz Dolatowski

Z dziejów sołectwaDOMACHOWO w Gminie Trąbki Wielkieod czasów najdawniejszych do 1945 roku

Gdańsk 2010

Copyright © for the Polish edition by Dariusz Dolatowski

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Oskar Sp. z o. o.,

Gdańsk 2015

Redakcja i korekta

Anna Iwanowska

Mapa na okładce

Stadtkreis Danzig und Kreis Danziger Hóhe

Oskar Eulitz Verlag, Lissa 1918

Projekt graficzny i DTP

Gdańska Pracownia Edytorska

Wydanie I. Gdańsk 2015

ISBN 978-83-63709-98-3

Wydawnictwo Oskar. Sp z o. o. ul. Otwarta 5 A, 80-169 Gdańsk tel. 58 710 58 11, fax 58 712 63 6 [email protected]

Księgarnia internetowa www.maszoperia.org

Słowo wstępne

Szanowni Państwo, książka, którą Państwo trzymacie w swoich rękach rozpoczyna cykl publikacji dotyczących dziejów sołectw gminy Trąbki Wielkie zatytułowany „Poznajemy swoją Małą Ojczyznę”. Autor przedstawi w nim dzieje naszych wsi od czasów najdawniejszych do zakończenia II wojny światowej. Będzie to wspaniałe narzędzie budowania tożsamości i poczucia przynależności mieszkańców do danej zbiorowości, podtrzymywania lokalnych tradycji i zwyczajów, umacniania poczucia wyjątkowości i odrębności od sąsiadów, wzbudzania szacunku do przodków i zrozumienia podejmowanych przez nich decyzji, czy prezentowanych poglądów. Dzięki niemu nastąpi pogłębienie znajomości historii lokalnej, zarówno przez osoby mieszkające na terenie gminy od lat, jak i przez nowych mieszkańców. Mam nadzieję, że pozwoli to na budowanie coraz lepszych więzi międzyludzkich.

Życzę przyjemnej lektury!

Błażej Konkol

Wójt Gminy Trąbki Wielkie

Wprowadzenie

Domachowo – historyczne majątek rycerski i gmina wiejska – obecnie jest wsią sołecką. Położone jest w północnej części gminy Trąbki Wielkie, przy granicy z gminą Kolbudy, w sąsiedztwie sołectw: Mierzeszyn, Warcz i Zaskoczyn, oraz nieopodal drogi wojewódzkiej nr 226 Pruszcz Gdański­-Mierzeszyn. W okolicy wsi znajdują się źródła rzeki Czerwona Struga (Czerwona; Zaskoczyńska Struga).

Przez wieki dzieje wsi były związane ściśle z dziejami majątków w Warczu, Zaskoczy nie i Żuławie za sprawą historycznych właścicieli, a parafialnie z dziejami świątyni w Pręgowie, Lubiewie i Mierzeszynie.

Mało znany jest fakt, że w pobliżu wsi przebiegała niegdyś trasa konnej poczty królewskiej kursującej z Pruszcza do Mierzeszyna. Ponadto planowano tu zbudowanie w końcowym okresie I wojny światowej odcinka kolejki wąskotorowej z żuławskiej Wiśliny przez Pruszcz, Trąbki Wielkie do Mierzeszyna, z odgałęzieniem do majątków dworskich w Buszkowach i Lisewcu przez Domachowo.

Jeszcze inną, zupełnie nieznaną ciekawostką z dziejów wsi jest fakt gospodarowania w Domachowo teściów syna wybitnego pisarza niemieckiego Johanna Wolfganga Goethego, a unikatem, którym nie może pochwalić się żadna inna wieś w gminie Trąbki Wielkie, ekslibris wykonany w 1924 roku przez znanego artystę Rudolfa Fuchsa z okazji narodzin drugiej córki ówczesnego właściciela grafa von Kanitza.

Dzieje wsi, jak dotąd, nie cieszyły się zainteresowaniem historyków lokalnych, w tym Johna Muhla z Ulków i Łaguszewa. Ten ostatni w swych opracowaniach pominął dzieje wyżynnych wsi rycerskich (poza rękopiśmienną zaginioną kroniką Ulków).

Jedynie wydany ostatnio zarys dziejów gminy Trąbki Wielkie sygnalizuje pewne wybrane elementy z historii Domachowa, której szczegółowego opracowania podjął się autor tej publikacji z nadzieją, że wzbogaci ona stan wiedzy na temat jednej z małych ojczyzn i zapoczątkuje serię kolejnych trąbkowskich kronik.

Za pomoc w jej wydaniu autor dziękuje Panu Wójtowi Gminy Trąbki Wielkie Błażejowi Konkolowi i Dyrektorowi Gminnej Biblioteki Publicznej w Trąbkach Wielkich Leszkowi Orczykowskiemu oraz Pani Longinie Górnowicz z Domachowa.

1. Etymologia nazwy wsi

Etymologię nazwy wsi językoznawcy zgodnie wywodzą od nazwy dzierżawczej zwanej eponimem, czyli nazwy osobowej ukazującej imię przypuszczalnego założyciela osady – Domacha, od którego z kolei po dodaniu formantu (lub inaczej końcówki) -owo utworzono nazwę miejscowości1. Ponadto od tego imienia bierze swój początek nazwisko Domachowski, które to nosili niektórzy właściciele wsi (podobną sytuację spotykamy w pobliskim Zaskoczynie, którego nazwa czerpie swe źródło od nazwy osobowej).

W formie Domachowo nazwa odnotowana została po raz pierwszy w 1534 roku2, po czym przez wieki przechodziła różne modyfikacje w językach polskim i niemieckim. Używano wtedy zamiennie nazw Domachowo i Domachau (też Dommachau) w dokumentach urzędowych, aby ostatecznie po zakończeniu II wojny światowej ustalić postać dzisiejszą3.

W Polsce istnieją jeszcze dwie wsie noszące nazwę Domachowo: w województwie wielkopolskim, powiecie gostyńskim i gminie Krobia, i zachodniopomorskim, powiecie koszalińskim i gminie Polanów; oraz jedno wybudowanie należące do wsi Klukowa Huta w okolicy Stężycy w powiecie kartuskim.

1 H. Bugalska, Toponimia byłych powiatów gdańskiego i tczewskiego, Wrocław­-Warszawa­-Kraków­-Gdańsk­-Łódź 1985, s. 30; E. Breza, Domachowo, Domachowscy, „Pomerania” 1996, z. 3, s. 53.

2Inwentarz dóbr i dochodów biskupstwa włocławskiego z roku 1534, wyd. B. Ulanowski, „Archiwum Komisji Historycznej PAU” Kraków 1916, s. 52.

3Rozporządzenie Ministrów Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 1 lipca 1947 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości, „Monitor Polski” 1947, nr 111.

2. Dzieje wsi od czasów najdawniejszych do końca panowania książąt piastowskich

Początki osadnictwa na dzisiejszym terenie Domachowa giną w głębokiej starożytności, gdyż jak dotąd pozyskano tylko jeden artefakt z tego obszaru poświadczający istnienie w zamierzchłych wiekach stałego osadnictwa. Być może, kolejne znaleziska oczekują jeszcze na swego odkrywcę.

Tym artefaktem, uzyskanym w czasie podjętych w 1900 roku, po przypadkowym odkryciu pozostałości grobu skrzynkowego, badań ratowniczych, była gliniana popielnica twarzowa z pokrywą czapkowatą, datowana na wczesną epokę żelaza (okres Hallstatt D – 700/650-400 r. p. Chr.J. Przechowywana ona była w gdańskim Zachodniopruskim Muzeum Prowincjonalnym. Zaginęła w czasie II wojny światowej4.

Popielnica miała gruszkowaty kształt, a na jej brzuścu był ryty ornament, który przedstawiał cztery figury trójdzielne i żłobki, czyli linie poziome. Na artefakcie znajdowały się ślady inkrustacji, a na powierzchni czapkowatej pokrywy był podobny motyw figur trójdzielnych5.

Z czasów panowania książąt pomorskich nie zachowały się żadne informacje na temat dziejów wsi, prawdopodobnie już wtedy istniejącej i stanowiącej własność rycerską z nadania książęcego oraz podległej administracyjnie kasztelanii gdańskiej i kościelnej parafii w Pręgowie6.

4 L. J. Łuka, Kultura wschodniopomorska na Pomorzu Gdańskim, Wrocław 1966, cz. 1, Pomorze, s. 92; Amtlicher Bericht iiber die Verwaltung der naturhistorischen, archaologischen und ethnologischen Sammlungen des Westpreussischen Provinzial. Museums fur 1900, s. 37; M. Wapiński, Korpus kanop pomorskich, cz. I, Pomorze, s. 43, nr 338.

5 Tamże.

6 St. Kujot, Kto założył parafie w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej, Toruń 1904, cz. 1/2, s. 233.

3. Dzieje wsi w czasach panowania zakonu krzyżackiego (1308-1466)

W latach 1308-1309 zakon krzyżacki „ogniem i mieczem” zagarnął całe Pomorze Gdańskie, wprowadzając w większości dawnych osad i majątków rycerskich swoje systemy: administracyjny, prawny, gospodarczy oraz podatkowy. Podobnie rzecz się miała z niewielkim rycerskim majątkiem Domachowo, zwanym przez nowych władców tej ziemi Panengut, czyli majątkiem należącym do licznych na Pomorzu Gdańskim Panków (dy Panen – właścicieli dóbr bezkmiecych liczących od 4 do 10 łanów).

Początki rządów krzyżackich na obszarze, na którym znajduje się Domachowo, giną w mrokach dziejów, gdyż nie zachował się zakonny dokument lokacyjny, a raczej relokacyjny, gdyż osada nie była lokowana od początku, a tylko urządzana według krzyżackiego wzorca gospodarczo­-prawnego. Jedynie per analogiam z sytuacją administracyjną i gospodarczą innych sąsiednich rycerskich osad wiadomo, że Domachowo zostało podporządkowane administracyjnie komturstwu gdańskiemu i Urzędowi Leśnemu z siedzibą w Sulminie, któremu podlegały wsie rycerskie, gdzie mieścił się Dwór Sądowy służący rozstrzyganiu sporów i załatwianiu spraw sądowych.

Na podstawie niezachowanych dokumentów z kancelarii krzyżackiej podaje się, że osada otrzymała swój dokument osadniczy w 1339 roku, który został potwierdzony w 1374 roku. Mieszkańcy osady zwanej Domak dysponowali sześcioma łanami objętymi dziesięciną i oczynszowanymi gruntami (około 120 ha) i gospodarowali na zwyczajowym prawie polskim z pewnymi elementami prawa niemieckiego7. Wśród tych elementów można wymienić: czynsze pieniężne, urząd sołtysa, a także łany i morgi jako jednostki miary gruntu. Ponadto właściciel i mieszkańcy zobowiązani byli, niewątpliwie wzorem sąsiadów z Warcza i innych osad rycerskich, do powinności na rzecz zakonu krzyżackiego, na przykład do udziału poprzez wystawienie zbrojnego pachołka wysyłanego do punktu zbornego w Sulminie w wyprawach zbrojnych zakonu, tzw. rejzach, czy też wpłacania określonych sum pieniężnych przeznaczonych na ten cel.

Opierając się na autorytecie naukowym autorów informacji, czyli Theodora Hirscha i Johna Muhla, którzy byli wybitnymi znawcami historii regionalnej Wyżyny Gdańskiej, a ponadto korzystali z zaginionych dziś dokumentów archiwalnych, a także porównując zachowane dokumenty lokacyjne sąsiednich wsi trąbkowskich powstałych mniej więcej w tym samym czasie, wydaje się zasadne przyjęcie, że lokacja Domachowa obyła się w 1339 roku i może być uznana za początek pisanych dziejów wsi.

Dnia 8 listopada 1339 roku komtur gdański Winrich von Kniprode potwierdził Demachowi (też Domachowi) i Thomasowi fakt, że jego poprzednik Riidiger zwrócił im po uprzedniej rezygnacji ich majątek Malentyn, prócz dziesięciu łanów. Komtur udzielił im też czterech lat wolnizny na prawie rycerskim (iure militali)8.