Dwa skrzydła. O relacji wiary z rozumem ebook

PRO­LOG

„Wiara i ro­zum są jak dwa skrzy­dła, na któ­rych duch ludzki unosi się ku kon­tem­pla­cji prawdy”[1] – tak św. Jan Pa­weł II roz­po­czął swoją en­cy­klikę Fi­des et ra­tio z 1998 roku. Na­szym za­mia­rem w ni­niej­szej książce jest nie tylko po­ka­zać, że rze­czy­wi­ście, na co wska­zy­wał pa­pież, oba skrzy­dła ist­nieją, lecz także wy­ja­śnić, jak można je zin­te­gro­wać, by współ­dzia­łały w ży­ciu po­szcze­gól­nych lu­dzi. Po wielu la­tach wy­kła­da­nia na stu­diach li­cen­cjac­kich ame­ry­kań­skich uni­wer­sy­te­tów do­szli­śmy do wnio­sku, że książka o ta­kiej te­ma­tyce jest obec­nie nie­zwy­kle po­trzebna. Za­miast bo­wiem wi­zji dwóch współ­pra­cu­ją­cych ze sobą skrzy­deł, uno­szą­cych czło­wieka ku kon­tem­pla­cji prawdy, pro­po­nuje się dzi­siaj ob­raz, kon­ty­nu­ując me­ta­forę św. Jana Pawła II, zgod­nie z któ­rym czło­wiek unosi się ku praw­dzie za po­mocą tylko jed­nego skrzy­dła. Mówi się, że wiara i ro­zum to nie przy­ja­ciele, lecz wro­go­wie; ry­wale, któ­rzy nie są w sta­nie dojść do po­ro­zu­mie­nia, mię­dzy któ­rymi trzeba do­ko­nać wy­boru. Jedni gło­szą, że ro­zum, szcze­gól­nie w swej współ­cze­snej sza­cie nauk przy­rod­ni­czych, stoi w opo­zy­cji do przyj­mo­wa­nia cze­go­kol­wiek na wiarę. Inni zaś twier­dzą, że wiara jest je­dy­nym wia­ry­god­nym źró­dłem prawdy, po­nie­waż nie można ufać za­du­fa­nemu ro­zu­mowi ludz­kiemu. Za­miast dwóch skrzy­deł two­rzą­cych tan­dem pro­po­nuje się dzi­siaj pew­nego ro­dzaju sa­mo­oka­le­cze­nie: od­cię­cie jed­nego ze skrzy­deł i pró­bo­wa­nie lotu wy­łącz­nie za po­mocą dru­giego.

Ar­gu­men­ta­cja św. Jana Pawła II za ist­nie­niem i zin­te­gro­wa­nym dzia­ła­niem dwóch skrzy­deł ludz­kiego do­świad­cze­nia nie jest nowa i dla­tego bę­dziemy w tej książce opie­rać się na tra­dy­cyj­nym na­ucza­niu chrze­ści­jań­skim o re­la­cji mię­dzy wiarą a ro­zu­mem. Je­ste­śmy przy tym świa­domi, że to kla­syczne sta­no­wi­sko musi się ja­koś od­nieść za­równo do au­ten­tycz­nych pro­ble­mów i py­tań, jak i do uprze­dzeń na­szych cza­sów. W związku z tym bę­dziemy sta­rali się uka­zać, jak uję­cia tra­dy­cyjne mają się do współ­cze­snych de­bat. Wszyst­kie ar­gu­menty oma­wiane w ko­lej­nych roz­dzia­łach mo­głyby być jesz­cze bar­dziej do­pre­cy­zo­wane i pew­nie można wy­su­nąć wzglę­dem nich wiele uwag. Nie pi­szemy jed­nak pracy dla spe­cja­li­stów, lecz dla zwy­kłych czy­tel­ni­ków. Na­szym ce­lem było na­pi­sa­nie książki, dzięki któ­rej zy­skają oni ogólną orien­ta­cję w oma­wia­nych w niej kwe­stiach, a po­przez to unikną po­wszech­nych nie­po­ro­zu­mień i pu­ła­pek, które ra­czej za­my­kają, niż otwie­rają na dal­sze do­cie­ka­nia. W ni­niej­szej pracy pro­po­nu­jemy prze­gląd naj­waż­niej­szych kon­ku­ru­ją­cych ze sobą sta­no­wisk. Czy­tel­nicy, któ­rzy mają spo­sob­ność i chęć do dal­szego ich ba­da­nia, mogą sko­rzy­stać z bi­blio­gra­fii umiesz­czo­nej na końcu książki. Na­szą in­ten­cją było na­pi­sa­nie moż­li­wie naj­lep­szego wpro­wa­dze­nia dla stu­diu­ją­cych pod­sta­wowe aspekty re­la­cji mię­dzy wiarą i ro­zu­mem. Nie było za to na­szym za­mia­rem na­pi­sa­nie stu­dium, które owo do­cie­ka­nie de­fi­ni­tyw­nie by za­mknęło.

Po­win­ni­śmy jesz­cze do­dać słowo o ewen­tu­al­nej afi­lia­cji re­li­gij­nej ad­re­sata tejże książki. Dwa skrzy­dła zo­stały na­pi­sane z ka­to­lic­kiego punktu wi­dze­nia, na który ogromny wpływ wy­wie­rają dok­tryny św. Au­gu­styna i św. To­ma­sza z Akwinu. Mimo to są­dzimy, że na­sze sta­no­wi­sko jest zgodne z punk­tem wi­dze­nia więk­szo­ści po­staci wiary chrze­ści­jań­skiej. Co wię­cej, uwa­żamy, że pod­sta­wowe za­sady, któ­rych bro­nimy w tej książce, mo­głyby być z pew­nymi uwa­gami i za­strze­że­niami uznane także na grun­cie ju­da­izmu oraz is­lamu. W toku wy­wodu bę­dziemy się więc czę­sto od­no­sić do au­to­rów i do­ku­men­tów ka­to­lic­kich, ale bę­dziemy także za­zna­czać, ja­kie jest miej­sce po­szcze­gól­nych bro­nio­nych tu tez w na­ucza­niu uzna­wa­nym przez in­nych chrze­ści­jan, a także przez ży­dów i mu­zuł­ma­nów. W książce tej wiele miej­sca po­świę­camy fi­lo­zo­ficz­nemu i czy­sto ra­cjo­nal­nemu sta­no­wi­sku, zwa­nemu te­izmem, a te­izm, przy­naj­mniej w ogól­nym swym za­ry­sie, łą­czy chrze­ści­jań­stwo, ju­da­izm oraz is­lam. Pod­sta­wowe py­ta­nie sta­wiane w pracy można wy­ra­zić w for­mie okresu wa­run­ko­wego: „Je­śli dla da­nej osoby wią­żące są za­równo wiara re­li­gijna, jak i czy­sto ra­cjo­nalna fi­lo­zo­fia, to jak może je po­go­dzić w jed­nym spój­nym świa­to­po­glą­dzie?”. Na­sza ar­gu­men­ta­cja su­ge­ruje, że ta­kie po­dwójne zwią­za­nie z re­li­gią i fi­lo­zo­fią jest moż­liwe, ale za­miast na­ma­wia­nia do osta­tecz­nej de­cy­zji na rzecz ka­to­li­cy­zmu, bę­dziemy ra­czej dą­żyć do wy­ja­śnie­nia wszel­kich im­pli­ka­cji sta­no­wi­ska in­te­gru­ją­cego wiarę i ro­zum. W trak­cie pi­sa­nia książki mie­li­śmy na uwa­dze głów­nie ka­to­li­ków, ale każdy te­ista po­wi­nien w niej zna­leźć po­moc dla sie­bie.

Ni­niej­sza po­zy­cja jest owo­cem na­szej dłu­go­let­niej pracy w In­sty­tu­cie „Wiara i Ro­zum” Uni­wer­sy­tetu Gon­zaga, który to In­sty­tut zo­stał for­mal­nie usta­no­wiony w 1999 roku w celu pro­mo­cji zin­te­gro­wa­nego ro­zu­mie­nia re­la­cji mię­dzy dwoma skrzy­dłami ludz­kiego du­cha, zgod­nie z wi­zją św. Jana Pawła II. Jed­nym z pierw­szych efek­tów dzia­łal­no­ści In­sty­tutu był kurs skie­ro­wany do stu­den­tów na­szego uni­wer­sy­tetu za­ty­tu­ło­wany po pro­stu Wiara i ro­zum. Wy­kłady prze­zna­czono dla stu­den­tów koń­czą­cych uczel­nię, aby im wy­ja­śnić, jak wiara i ro­zum, któ­rych osią­gnię­cia po­zna­wali w trak­cie wcze­śniej­szych lat stu­diów, winny zo­stać zin­te­gro­wane w spój­nym świa­to­po­glą­dzie osoby z wyż­szym wy­kształ­ce­niem.

W roz­wój kursu swój wkład wnio­sło kilku pra­cow­ni­ków Wy­działu Fi­lo­zo­fii Uni­wer­sy­tetu Gon­zaga: Ro­bert J. Spit­zer SJ, ów­cze­sny rek­tor uczelni, po­przez swą re­flek­sję nad im­pli­ka­cjami współ­cze­snej astro­fi­zyki i ko­smo­lo­gii dla kwe­stii wiary i ro­zumu oraz nad pro­ble­mem zła, Mi­chael Tkacz, za­ło­ży­ciel In­sty­tutu wraz ze Spit­ze­rem, dzięki swej spe­cja­li­stycz­nej wie­dzy w za­kre­sie śre­dnio­wiecz­nej fi­lo­zo­fii przy­rody oraz Da­vid Cal­houn po­przez roz­le­głe ana­lizy sto­sunku wiary do bio­lo­gii ewo­lu­cyj­nej. Po­cząt­kowo kurs Wiara i ro­zum pro­wa­dzili Spit­zer, Tkacz i Cal­houn. My na­to­miast, au­to­rzy ni­niej­szej książki, jako pra­cow­nicy Wy­działu Fi­lo­zo­fii Uni­wer­sy­tetu Gon­zaga kon­ty­nu­ujemy i roz­wi­jamy ich pracę w ra­mach te­goż kursu. Wkład Briana Clay­tona, obec­nego dy­rek­tora In­sty­tutu „Wiara i Ro­zum”, wy­raża się w jego roz­le­głej wie­dzy o fi­lo­zo­fii re­li­gii w tra­dy­cji ana­li­tycz­nej. Za­in­te­re­so­wa­nia Do­uglasa Kriesa oscy­lują przede wszyst­kim wo­kół re­la­cji wiary do etyki i fi­lo­zo­fii po­li­tycz­nej.

In­sty­tut „Wiara i Ro­zum” oprócz roz­wi­ja­nia swego fla­go­wego kursu or­ga­ni­zo­wał wiele kon­fe­ren­cji i go­ścił wielu my­śli­cieli. Re­flek­sja na­szych go­ści sty­mu­lo­wała myśl wy­żej wy­mie­nio­nych fi­lo­zo­fów, a po­przez to po­śred­nio wpły­nęła na roz­wój kursu Wiara i ro­zum. Nie po­dej­miemy na­wet próby spo­rzą­dze­nia wy­czer­pu­ją­cej li­sty tych, któ­rzy w ten spo­sób nam po­mo­gli, ale na­leży przy­wo­łać przede wszyst­kim Wil­liama E. Car­rolla, obec­nie z Uni­wer­sy­tetu Oks­fordz­kiego oraz Ste­phena M. Barra z In­sty­tutu Ba­daw­czego Bar­tol Uni­wer­sy­tetu De­la­ware. Mu­simy z wdzięcz­no­ścią wspo­mnieć też o wni­kli­wych uwa­gach Erica Kin­can­nona, Hugh La­forta i Ri­charda McC­lel­landa, na­szych ko­le­gów, od­po­wied­nio z Wy­dzia­łów Fi­zyki, Bio­lo­gii i Fi­lo­zo­fii Uni­wer­sy­tetu Gon­zaga. Jedna z sy­no­wych Briana Clay­tona, Re­née Tow­ler Clay­ton, do­star­czyła nam ry­sunki osób nie­wi­do­mych i sło­nia wy­ko­rzy­sta­nych w roz­dziale 14, a także ilu­stra­cje efektu Dop­plera pre­zen­to­wa­nego w roz­dziale 16. Wresz­cie do­ce­niamy wspar­cie Ber­narda J. Co­ugh­lina SJ – w na­szych wy­sił­kach ogromną po­mocą było choćby prze­wo­dze­nie Ka­te­drze Fi­lo­zo­fii Chrze­ści­jań­skiej im. Ber­narda Co­ugh­lina przez Do­uglasa Kriesa[2].

Wsku­tek zmiany pro­gramu na­ucza­nia na Uni­wer­sy­te­cie Gon­zaga kurs Wiara i ro­zum prze­stał być przed­mio­tem obo­wiąz­ko­wym, ale jest on wciąż do­stępny dla stu­den­tów w in­nej for­mie. W na­szej oce­nie wy­kład ten zo­stał udo­sko­na­lony i nad­szedł czas, aby udo­stęp­nić go szer­szemu gronu od­bior­ców. Wy­daje się za­tem tym bar­dziej wła­ściwe, aby ni­niej­szą pracę za­de­dy­ko­wać tym stu­den­tom Uni­wer­sy­tetu Gon­zaga, któ­rzy wiel­ko­dusz­nie uczest­ni­czyli w kur­sie, gdy nie był on jesz­cze tak do­brze uło­żony i upo­rząd­ko­wany. To ich cier­pli­wość i wy­trzy­ma­łość umoż­li­wiła usu­nię­cie wad w tre­ści i struk­tu­rze książki.

Po­nie­waż ni­niej­sza praca nie jest prze­zna­czona dla za­wo­do­wych aka­de­mi­ków, zde­cy­do­wa­li­śmy się nie za­bu­rzać toku wy­wodu od­no­śni­kami. Względ­nie rzadko, kiedy uwa­ża­li­śmy za ko­nieczne przy­pi­sać daną ideę kon­kret­nemu au­to­rowi, wy­mie­niamy jego na­zwi­sko w tek­ście głów­nym, a jego prace w bi­blio­gra­fii na końcu książki.

We­dług nas Dwa skrzy­dła mogą się przy­dać szcze­gól­nie trzem gru­pom czy­tel­ni­ków. Po pierw­sze, mamy na­dzieję, że książka ta bę­dzie czy­tana z po­żyt­kiem poza sa­lami wy­kła­do­wymi przez do­ro­słych nie­spe­cja­li­stów. Po dru­gie, może być wy­ko­rzy­sty­wana jako pod­ręcz­nik na li­cen­cjac­kich stu­diach fi­lo­zo­ficz­nych. Je­śli lek­tura po­szcze­gól­nych roz­dzia­łów zo­sta­nie uzu­peł­niona przez tek­sty wy­mie­nione w bi­blio­gra­fii, to pre­zen­to­wa­nej pracy mogą rów­nież z po­wo­dze­niem uży­wać stu­denci stu­diów ma­gi­ster­skich.

CZĘŚĆ 1

WSTĘPNE WY­JA­ŚNIE­NIE IN­TE­GRA­CJI WIARY I RO­ZUMU

Pierw­sza część Dwóch skrzy­deł składa się z sze­ściu roz­dzia­łów, któ­rych ce­lem jest wy­ja­śnie­nie naj­bar­dziej pod­sta­wo­wych aspek­tów re­la­cji mię­dzy wiarą a ro­zu­mem. Roz­działy te są istotne dla zro­zu­mie­nia ko­lej­nych sek­cji książki. Pierw­sze dwa roz­działy tłu­ma­czą, co różni, a co łą­czy wiarę i ro­zum. Trzeci roz­dział ma cha­rak­ter kry­tyczny i za­wiera uprosz­czone przed­sta­wie­nie to­mi­stycz­nego uję­cia re­la­cji mię­dzy wiarą i ro­zu­mem. Bę­dziemy się do niego wciąż od­no­sić w na­stęp­nych roz­dzia­łach Dwóch skrzy­deł. Czwarty roz­dział oma­wia re­la­cje po­mię­dzy trzema re­li­giami te­istycz­nymi: ju­da­izmem, chrze­ści­jań­stwem oraz is­la­mem. Piąty jest po­świę­cony wy­ja­śnie­niu, w jaki spo­sób in­te­gra­cja wiary i ro­zumu leży u pod­staw te­istycz­nego pro­gramu na­ucza­nia, zaś w szó­stym wy­ja­śniamy, jak wiara jako spo­sób ży­cia od­nosi się do fi­lo­zo­fii jako spo­sobu ży­cia.

PRZY­PISY